جلسه بحث هیدننس را ادامه میدهد: با روش بررسی برهان هیوم یک هسته مرکزی برای برهان پیدا و انتزاعی نوشته میشود، بعد درباره خدا و باور بررسی میشود و در قرآن دیده میشود. کسی دیگر در بخش دوم سه مسئله را تفکیک میکند: غیبت الهی، سکوت الهی و هیدننس.
روش: هسته مرکزی برهان
او میگوید این جلسه هم بحث هیدننس را ادامه میدهد، چون در این یکی دو هفته به این احساس رسیده که این موضوع به عنوان یک سوال در قرآن اشاره شده بهش و نکات جالبی دارد که میشود استخراج کرد. روشش مثل بررسی برهان هیوم است: به جای اینکه برهان را به صورت چند گزاره قیاسی بنویسند، یک هسته مرکزی، یک گزاره درست، پیدا میکند که برهان را پیش میبرد.
هسته مرکزی هیوم یک قضیه ریاضی ساده است: اگر پیامی که احتمالش خیلی کم است از کانالی با احتمال خطای بالا بگذرد، معقول نیست آن را بپذیرید. او نسبت به بحثهای متداول در نقد برهانها این حس بد را دارد که غالباً همه تلاشها خراب کردن برهان است؛ به نظر او هر برهانی یک هسته مرکزی درست دارد، و برهان هیوم به آدمهایی که ایمانشان را وابسته به نقل و قولهایی کردهاند که از این و آن شنیدهاند میگوید باورتان خیلی موجه نیست.
صورتبندی برهان
او هسته برهان هیدننس را تا جای ممکن انتزاعی و بدون اسم خدا مینویسد: H به B نیاز حیاتی دارد، G, B را در اختیار دارد، از نیاز H آگاه است و میتواند B را به H بدهد و نسبت به او خیرخواه است، ولی نمیدهد. مثالش کسی است که دارد از تشنگی میمیرد و دیگری با لیوان آب در دست به او میگوید تو را دوست دارم ولی آب را نمیدهد. در برهان هیدننس H انسان است، B باور و G خدا، و نیاز حیاتی مثلاً خراب شدن آخرت یا، چنان که آن که برهان را مطرح کرده تأکید میکند، رابطه عاشقانه با خداوند است.
این گزاره ربطی به خدا ندارد و در موقعیتهای انسانی و اجتماعی هم میشود به کار برد. اشکال را باید در تطبیق گرفت، یعنی اینکه آیا به موضوع انسان، باور و خدا منطبق است یا نه. اگر فعلاً خیرخواهی را چنین بگیریم که چیز ضروری را باید داد و خداوند عاشق انسانهاست، آنگاه باید هر چه برایشان خیلی ضروری است بدهد؛ او میخواهد ببیند کجاها مشکلی هست.
آزمودن مقدمهها: نیاز واقعی و بیضرر
هنگام تطبیق باید چک کرد که نیاز واقعاً حیاتی است، با نیازهای دیگر تعارض ندارد و ضرر ندارد. مثال دوم مجروح جنگی تشنه است: نیازش حیاتی است ولی پزشکها میگویند به هیچوجه آب ندهید، چون خونریزی را تشدید میکند. به گفته او این منطبق است بر همان پاسخی که در یکی دو جلسه اخیر روی آن تأکید کرده، یعنی موضوع آیات و بینات نازل شده. این که H های زیادی باشند و G به دیگران بدهد را هم میآورد ولی میگوید در مورد خدا و باور سازگار نیست.
اگر عقربه تکون بخورد و آدمی مطمئن شود خداوند تکونش داده، سناریوهای مختلفی هست: آدم مغرور شاید تکبرش از بین نرود؛ فشاری که بر او میآید ذهنش را به این سمت میبرد که شاید باد زد یا آهنربایی بود؛ یا بعد از مدتی باور را پس میزند، مثل قوم صالح که شتر را کشتند؛ یا وارد جامعهای جدید میشود که در آن هم آدمهای ناجور هست. باور شرط لازم و کافی برای آدم خوب شدن، رستگاری و رابطه عاشقانه با خدا نیست.
پس باید چک کرد که نیاز واقعاً حیاتی و بیضرر است یا طرف خیال میکند. او به تمایز لکان میان desire و demand و need اشاره میکند: آنچه فکر میکنیم لازم داریم با آنچه واقعاً لازم داریم میتواند متفاوت و حتی متضاد باشد. در مورد آن آدم، نیاز واقعیاش، ولو خودش نفهمد، همین است که ارتباطش با خدا فعلاً پشت پرده باشد، و خداوند میتواند خیرخواه باشد و به این خواست کاذب توجه نکند.
قابل اعطا بودن و رابطه عاشقانه
مقدمه بعدی این است که G واقعاً بتواند B را بدهد؛ ممکن است چیزی قابل اعطا نباشد. مثال سوم پدر و کودکی است که پدرش خودش را موظف میداند راه رفتن را به او یاد بدهد، و کودک چیزی را میخواهد بردارد: پدر میتواند او را ببرد ولی نمیبرد، چون مهمتر این است که راه بیفتد، مثل فیزیوتراپها که مردم را اذیت میکنند ولی خیرخواهن. به همین شکل انسان دستکم از جایی باید یک قدم را خودش بیاید.
اگر برهان را مثل یک برهان ریاضی بگیریم، هر جا باشم یک قدم جلوتر باید خداوند مرا ببرد و تا ته، بدون اینکه کاری بکنم، بیاورد بچسبونه به خودش، و این رابطه عاشقانه نیست؛ خداوند نمیخواهد با عروسک رابطه عاشقانه داشته باشد، و رابطه عاشقانه را بدون اینکه طرف کاری کرده باشد نمیشود اعطا کرد. تا اینجا هم آوردهاند: قوای شناختی داری، شواهدی داری و به ادعای دیندارها پیامبرانی فرستاده شده. او میگوید ممکن است بشود باور را، حتی ایمان به توحید را، به زور داد ولی رابطه عاشقانه قابل دادن نیست.
هیدننس در قرآن و پاسخها
به گفته او این برهان از دوران باستان وجود داشته، و در آیه ۳۵ سوره نحل تقریباً کامل از زبان مشرکین آمده: اگر خدا میخواست ما غیر خدا را نمیپرستیدیم، نه ما و نه اجدادمون؛ چند قرنه داریم بتها را میپرستیم و خدا جلوی ما را نگرفته و خودش را نشان نداده. این را به عنوان برهانی در مقابل پیغمبر میآورند، و از او معجزه هم میخواهند.
او میگوید این آیه برهان هیدننس را برای شرک و توحید به کار میبرد، نه برای وجود یا عدم وجود خدا. دو ایراد اصلی برهان به نظر او این است که به ضرر تحمیل ایمان توجه نمیکند، و اینکه اگر خطر را کنار بگذاریم مثل کودکی میشویم که فلج میماند و از خیری بزرگتر محروم میشود، چون باید یاد بگیریم از عقل خودمان استفاده کنیم. خداوند موجودی مختار خلق کرد که فساد و خونریزی هم راه میاندازد، چون بدون اختیار همه عروسکاند؛ میگوید این مشکلات جدیای هم دارد، مثل مسئله شر.
به نظر او این برهان نه وجود خدا را نفی میکند نه توحید را، ولی اثری باقی میگذارد: آنجا که کسی فکر کند رستگاری چیز قابل اعطای فوری مثل قرص است، مثلاً گفتن اشهد، اعتقاد به تثلیث یا یک قطره اشک برای امام حسین، سوال برهان وارد است که خدا چرا رستگارت نمیکند. نتیجه برهان این است که به باور دینی عمق میدهد و دین را باید پروسهای تکاملی دید نه چیزی فرمال.
روانشناسی، دموگرافی و یک پرسش دروندینی
در پاسخ به سوالی که برهانهایی مثل هیدننس چگونه پدید میآیند، او داستانی را که یکی از دوستان تعریف کرده نقل میکند، درباره جوانی که همه نرمها را رعایت کرده و وقتی به خواستگاری رفته و رد شده به مشکلات فلسفی میرسد. میگوید ماجرای مشرکین این است: برای آدمی که نرمها را رعایت کرده خیلی سخت است بپذیرد پیامبر بگوید تو گمراهی. از لحاظ روانی چیزی در هیدننس هست که میگوید اگر بود، ما میفهمیدیم.
او میگوید دموگرافی نشان میدهد یک چیز ارثی وجود دارد؛ آلمان شرقی و غربی با اینکه ۳۰ و چند سال است متحد شدهاند هنوز در اعتقاد به خدا اختلاف معنیداری دارند. بعضیها میگویند مشکل دیندارهاست، ولی آتئیستها هم همین وضع را دارند؛ مدرنیته که ۳۰۰ سال پیش نو بود خودش الان یک سنت فکری با قهرمانهای خودش است. به نظر او نه دین موروثی ارزش دارد نه آتئیست موروثی.
او سوالی هم مطرح میکند: آیا آدمهای مذهبی نباید توضیح بدهند که میزان آشکارگی خداوند بهینه است؟ چرا قبلاً بیشتر آشکار بود و الان کمتر؟ این ربطی به کار کردن برهان هیدننس ندارد ولی مسئلهای دروندینی است و به ختم نبوت برمیگردد، چون نبوت کانال اصلی آشکار شدن خدا بود و یک جایی ختم شده.
غیبت و سکوت الهی
کسی دیگر میگوید در ادبیات فلسفه دین یا الهیات سه مسئله هست که به هیدننس مربوط میشود: غیبت الهی، سکوت الهی و احتجاب یا اختفای الهی. اولی جملهای است که عیسی در آخرین لحظه میگوید و در الهیات مسیحی بسیار بحث شده؛ دومی را یهودیها بعد از هولوکاست مطرح کردند.
در غیبت الهی بحث باور نیست: هر چه در مراتب دینی جلوتر میروی، مثل کوهنوردی که فکر میکند به قله رسیده و باز قله دیگری هست، انگار مرحله دیگری جلوی توست؛ پردههایی که هر چه کنار بزنی باز مرحله دیگری هست. موسی که با خدا مکالمه میکند و میگوید خودت را نشان بده و جواب میشنود لن ترانی نمونه است، و در مورد عرفا هم همین است، مثل شعر حافظ. او آیه «حتی اذا استیئس الرسل و ظنوا انهم قد کذبوا» را عجیب میداند؛ مفسرین همه گفتهاند برمیگردد به کافران، ولی در ادبیات عربی باید به پیامبر برگردد.
در سکوت الهی خدا در برابر رنج ساکت است: یهودیها در هولوکاست، مسلمانهای اولیه در مکه؛ وعدهای داده شده و توقعی بر اساس آن هست ولی برآورده نمیشود، مثل دعایی که مستجاب نمیشود. به نظرش این حداقل از یک جهت به این برمیگردد که نمیدانیم خداوند بر چه اساس و قوانینی در دنیا کار میکند؛ قوانین فیزیکی را مطالعه کردهایم ولی خیلی کم درباره اینکه اگر مال حرام بخوریم چه اتفاقی میافتد.
هیدننس و باور
مسئله سوم هیدننس است، یعنی اینکه چرا باور به خدا برای همه در دسترس نیست. او میگوید باور به گزاره خدا وجود دارد از نظر دینی اهمیتی ندارد، چون شیطان بزرگترین باورمند به خداست ولی احتمالاً ایمان ندارد؛ به نظرش برهان از ابتدا بد طراحی شده. آن که برهان را مطرح کرده سوار باور شده، چون باور غیرارادی است: به محض اینکه شواهد باشد باور هم هست.
حرف آن که برهان را مطرح کرده، که بدون باور نمیشود وارد رابطه عاشقانه شد، به نظر درست میآید، ولی باور لزوماً با شواهد فراهم نمیشود: به قول ویلیام جیمز میشود با امیدی شروع کرد، بعد به شواهد رسید و بعد به باور. اهمیت دینی این است که قلب آماده شده باشد، و اولین قدم اختیاری است. جمعبندی این است که مسئله خیلی جدی غیبت الهی یا در پرده بودن رابطه انسان و خداست که در ادبیات عرفانی، ادعیه، قرآن و کتاب مقدس تکرار شده.
در پایان گفته میشود درباره راههای خداوند، مثل دخالت روح در جهان، خیلی کم کار کردهایم، و به همین دلیل سورپرایز میشویم، مثل وقتی که کسوف اتفاق بیفتد و علتش را ندانیم. به نظر او انسان قوای شناختی زیادی دارد ولی کم یا در جاهایی که به درد نمیخورد استفاده میکند؛ اگر کسی سورپرایز میشود به این دلیل است که کار نکرده.
→ متنِ کاملِ این جلسه