این جلسهٔ آخر است و او میگوید چند نکته دربارهٔ بحثهای جلسهٔ قبل میگوید و بعد یک جمعبندی از کل موضوع ارائه میدهد، به امید اینکه حس یک بحث باز به وجود بیاید. نکتهها دربارهٔ پلورالیسم دینی، اعجاز قرآن و تحدی، حکم هیوم دربارهٔ معجزه و ترمینولوژی قرآنی است؛ در پایان نگاه هگل به جهان را میگوید تا توضیح دهد قرآن چه نقشی میتواند در زندگی ما بازی کند.
پلورالیسم دینی
یک استدلال برای این پرسش که چرا قرآن اول کار نیامد این است که ممکن نبوده، چون زبان و فرهنگ بشر هنوز در حدی نبوده که چنین کتابی قابل فهم باشد؛ این تا حدودی توجیهکننده است. او میگوید نقطه ضعفش این است که تکامل بشر را فقط نرمافزاری نگاه میکند، در حالی که به نظر میرسد بشر در چند هزار سال اخیر سختافزاری هم تکامل پیدا کرده؛ و مسیحیها میگویند ویژگیهای تکوینی خاص پیامبران، مخصوصاً مسیح، هم جزو اهداف سلسلهٔ انبیا بوده است.
به گفتهٔ او دید غالب در اکثر ادیان، مخصوصاً میان مسلمانها، سلسلهٔ انبیا را خطی میبیند که هر پیامبر قبلیها را نسخ میکند و خدا الان میخواهد همه مسلمان باشند. نگاه دیگر این است که خداوند همین را میخواسته که چند دین کنار هم باشند و میدانسته پیروانشان تا ابد میمانند، و در قرآن هم اشارههایی هست که تا پایان جهان مسیحی و یهودی خواهیم داشت. او میگوید به نظرش مسلمانها برای مدتی به شدت از دعوت انبیا دور شدهاند و مسیحیها ممکن است پرچمدار دین شوند و هیچ اشکالی ندارد؛ این با تصور سنتی کاملاً متفاوت است.
او میگوید تصورش این است که این نگاه درست است: در قرآن مطلقاً نمیبیند که اهل کتاب باید همه مسلمان شوند؛ قرآن جایی ملایم میگوید اگر مسلمان میشدند برایشان بهتر بود، و قرآن پر از آیاتی است که هر کس به خدا ایمان داشته باشد و عمل صالح کند رستگار میشود. به گفتهٔ او قرآن با تمسخر از کسانی یاد میکند که میگویند باید یهودی یا مسیحی بود تا رستگار شد، و به نظرش آیاتی هست که به طور ضمنی نشان میدهد این ادیان تا ابد خواهند بود. پرسش اینکه چرا قرآن اول نیامد فرض میکند قرار بوده یک دین بیاید؛ او میگوید دید دیگری هم هست که کل این ساختار مورد نظر بوده، و اینکه خودش چه فکر میکند مهم نیست.
معنای واژهها در قرآن
دربارهٔ «ان الدین عندالله الاسلام» او میگوید بزرگترین تحریف و مانع فهم قرآن این است که واژهها را به معنایی که الان متداول است بخوانیم: در قرآن اسلام اسم دین اسلام نیست و بعداً این اسم را پیدا کرده. اسلام و مسلم در قرآن مفهومی کلیاند، یعنی اعتقاد به توحید و پرستش خدا و پیروی نکردن از غیر خدا، و ابراهیم و کسانی از اهل کتاب هم مسلم بودهاند. او میگوید برای اثبات اینکه چنین دیدگاهی میتواند وجود داشته باشد کافی است حداقل یک نفر آن را داشته باشد.
او به شوخی نام علم «وجوه و نظایر» را «جهل وجوه و نظایر» میگذارد، چون برای یک واژه چند معنا فهرست میکند، مثلاً اسلام به ۱۲ معنا، و فرهنگ خودش را روی واژه میافکند. به نظر او روش درست قرائت هر متنی این است که فرض کنیم واژه یک معنای مشخص دارد مگر اشتراک لفظی مثل عین، و باید هستهٔ مشترک را پیدا کرد؛ چنانکه ایزوتسو، به عنوان زبانشناس، میپرسد چرا کفر هم مقابل شکر است هم مقابل ایمان، و باید شباهت را جست نه تفاوت را. با طعنه میگوید این دانش به رکوردزنی رسیده: زمخشری هفت معنا گفته و بعدی هشت و بعدی دوازده. او میگوید دیگران میتوانند در اینکه این نگاه در قرآن چگونه آمده خدشه کنند، ولی به نظرش چنین نگاهی در قرآن خیلی واضح وجود دارد.
اعجاز، تحدی، آیه و سوره
به گفتهٔ او تحدی یعنی متنی که در برابر قرآن میگذارند باید ادای این را دربیاورد که از طرف خدا با بشر صحبت میکند، و اعجاز به این معنا بینالاذهانی است. ولی کسی ممکن است شخصاً قرآن را بخواند و صددرصد قانع شود که کلام خداست، و این به تحدی و حتی یک سوره احتیاج ندارد. او میگوید به نظرش همهٔ آیات قرآن آیات بیناتاند و کسی ممکن است با یک آیه پی ببرد این کتاب خداست، ولی برای بحث بینالاذهانی سوره لازم است؛ و برای راه عمومی به نظر میرسد راهی غیر از تحدی وجود ندارد.
وثاقت تاریخی و فرض تحریف
او میگوید حرفهای مسلمانها مبتنی بر این است که قرآن تحریف نشده. تا یکی دو دهه پیش دربارهٔ اینکه قرآن مربوط به قرن اول است یا دوم شبهه بود، و در ده پانزده سال اخیر با نسخههایی مثل صنعا و بیرمنگام که به نظر میآید با رادیو کربن قطعی است مربوط به قرن اول هستند، این تضعیف شده. او قصد ندارد وارد بحث تاریخی شود و فقط جنبهٔ فلسفی را میخواهد؛ مسلمانها اختلاف قرائت را قبول دارند و ممکن است یک دو درصد اختلاف باشد، و وثاقت قرآن به تحقیق تاریخی نیاز دارد نه بحثهای کلامی مثل اینکه خدا نمیگذارد تحریف شود.
او میگوید فرض کنیم قرآن تا هر حدی تحریف شده باشد. اگر کسی با همین کتاب مواجه شود و قطعاً احساس کند از طرف خداست و به بینهایتی وصل است، آنگاه تغییرات را بشر داده و در جهت ضعیفتر شدن بوده، پس هنوز جنبهٔ نامتناهی دارد و اصلش هم نامتناهی بوده. بنابراین تحریف نه تنها معجزه بودن را تضعیف نمیکند بلکه تقویتش هم میکند، و کسی نمیتواند بگوید چون وثاقت تاریخی ندارد معجزه بودنش منتفی است. خودش میگوید در عین حال میتواند معتقد باشد دقیقاً همان متنی که بر پیامبر نازل شده نیست، و این او را دربارهٔ بعضی محتواها محتاط میکند.
خاتمیت و معجزهبودن کتاب
او میگوید به نظرش این اعتقاد عمومی مسلمانها که پیامبر خاتم معجزهاش کتابی است که معجزهآسا بودنش را تا ابد میشود، دستکم در حد ادعا، چک کرد، با خاتمیت هماهنگی دارد. ایمان به مسیح یا موسی از طریق روایات تاریخی و سنت است و چیزی ندارند که بینالاذهانی وسط بگذارند؛ مسیحیها میگویند اگر ایمان بیاوری روحالقدس را در خودت حس میکنی، که خصوصی است. جنس معجزه از سختافزاری به نرمافزاری تبدیل شده، و به نظر میرسد ادیان دیگر چنین ادعایی ندارند.
حکم هیوم دربارهٔ گواهی
او جملهٔ معروف هیوم را میخواند، «No testimony is sufficient to establish a miracle»، یعنی هیچ گواهیای برای تثبیت معجزه کافی نیست مگر آنکه نادرستی خود گواهی از حقیقتی که در پی تثبیت آن است معجزهآساتر باشد. به گفتهٔ او هیوم نمیگوید هیچ پیامی با احتمال پایین به هیچ کانالی نمیرسد؛ میگوید اگر احتمال خطای کانال بینهایت کم باشد، کمتر از احتمال وقوع آن معجزه، قابل قبول است. به نظر او مسلمانها میتوانند بگویند احتمال اینکه در تشخیص معجزه بودن قرآن اشتباه کرده باشند کمتر از احتمال وقوع آن معجزه است، و او این را با تغییر کوچکی ته مقالهاش گذاشته است.
ترمینولوژی قرآنی و وزندهی پرسشها
او میگوید قرآن با خودش ترمینولوژی آورده و بسیاری از واژگانش در زبان عربی به آن معناهایی که در قرآن آمده وجود نداشته. مسلمانی که برای قرآن اهمیت بسیار قائل است باید حساس باشد که واژههای بحثهای الهیاتی همان ترمینولوژی قرآنی باشد. در این جلسات سعی کرده در زمینهٔ معجزه از ترمینولوژی قرآن بیرون بکشد و به زبان فلسفه تحلیلی ترجمه کند؛ ممکن است برای کسی قابل پذیرش نباشد و واژههایی مثل «برهان» و «سلطان» را پیشنهاد کند، و خودش هم این ترجمه را نهایی نمیداند.
پرسش دیگر وزندهی مباحث است: مثلاً در کلام پرسش دربارهٔ فاعل معجزه مطرح است ولی در قرآن حاشیهای است، در حالی که مسئلهٔ شر در خود قرآن کلیدی است. او میگوید اگر کسی بخواهد پرسشی را مهم نداند باید دلیل کافی بیاورد، و از همان قرن دوم و سوم وقتی مسلمانها وارد مباحث الهیات و فلسفه شدند خیلی بیس را روی این نگذاشتند که واژگان و مباحث را از قرآن بگیرند؛ پس راه طینشدهای وجود دارد. او امیدوار است این جلسات و مقالهاش مثل دعوتی به چنین کاری باشد، و اگر به اندازهٔ کافی خوب نبود باید دنبال مبحث دیگری که جوندارتر باشد گشت.
نگاه هگلی و جایگاه قرآن در زندگی
او میگوید میخواهد نگاه هگل به جهان را بگوید تا توضیح دهد قرآن چه نقشی، یا حتی نقش معجزهواری، میتواند در زندگی ما بازی کند؛ و آنچه میگوید کاریکاتوری بسیار سادهشده از حرفهای هگل است. در نگاه پیشاکانتی بین تصویر ذهنی و اشیای خارج رابطهٔ ریپرزنتیشنی بود؛ مکتب پیتسبورگ، سلارز و مکداول و برندم، میگویند در این نگاه جاستفیکیشن از دست میرود، چون باورهای ما دربارهٔ گیون است نه دربارهٔ جهان، و باید به دایرکت رئالیسم و تز یونیفیکیشن برگشت، که میگوید وقتی جهان را میبینیم مستقیماً به آن وصل میشویم؛ این تز از زمان فرفوریوس بوده و جز ابنسینا تقریباً همهٔ فیلسوفان اسلامی آن را پذیرفتهاند.
آنان کانت را چنین میخوانند که جهان فنومنال چیزی جز واقعیت نیست؛ و هگل، به گفتهٔ او، حتماً میتواند چنین بخواند. در این نگاه جهان از پیش مفهومی است: هر چیزی که آبجکت میگوییم آلردی کانسپچوال است، و جهان شبکهای از مفاهیم با رابطهٔ منطقی و هنجاری است، مثلاً مفهوم قرمز زیرمجموعهٔ مفهوم رنگ داشتن است.
در این نگاه برای اینکه آدم از خودآگاهیاش شروع کند به کار کردن، لازم است بقیهٔ آدمها او را به عنوان موجود خودآگاه بازشناسی کنند؛ و هرچقدر کسی که روبهروی تو قرار دارد عالمتر و دانشمندتر باشد و کتاب قویتری بخواند که بیشتر روی آن کار شده، خودآگاهی تو را بالاتر میبرد، چون لایههای عمیقتری از جهان را میبینی.
او نتیجه میگیرد که از نظر هگل خداوند در جهان حضور دارد و وقتی کتاب او را میخونی انگار به عمیقترین لایههای حقیقت دست پیدا میکنی و بالاترین میزان خودآگاهی را میتونی به دست بیاری، هرچقدر که به تعبیر قرآن تدبر بیشتری داشته باشی. میگوید نمیتواند خطی بکشد که قرآن این خاصیت را دارد و تورات یا انجیل، اگر خدا آنها را نازل کرده باشد، ندارند؛ به نظرش همهشان این خاصیت را دارند، حالا تا حدی، چون کلام اوست. به نظر میآید لازمش این است که متن را اینجوری بخونی، وگرنه احتمالاً برایت یک داستان خواهد بود؛ اگر بخونی که انگار برای تو نازل شده، انگار دقیقاً دربارهٔ تو حرف میزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه