جلسه با یادآوری اهمیت زبان و واژگان از نظر دینی و با نامهای پوچ آغاز میشود. سپس به پرسش جلسهٔ قبل میرسد: خداوند که قبلاً خودش را آشکار میکرد چرا اکنون آشکار نمیکند و چرا نبوت ختم شده؛ پاسخ مسیحی و پاسخ مسلمانها را میآورد. بخش بزرگ بعدی دربارهٔ تحدی و معجزهآسا بودن قرآن است. در پایان کسی دیگر از چرخش زبانی و نقش نامها در وصل کردن ما به جهان میگوید.
زبان و نامهای پوچ
او میگوید شاید لازم بشود برای بیان مفاهیم دینی در بحث معجزه ترمینولوژی را تغییر بدهیم، و تذکر میدهد که در کانتکست دینی زبان و واژگان اهمیت دارد. اگر بپذیریم که حداقل در کانتکست اسلامی مهمترین موضوع توحید است و در مقابلش شرک، و آیهای را جدی بگیریم که میگوید بتها نامهایی هستند که شما گذاشتید، آنگاه نامهای پوچ انتزاعیترین بیان شرکاند: اعتقاد به وجود چیزی که وجود ندارد. اگر این مربوط به اداره جهان باشد، همان شرک سنتی میشود.
میشود واژهای ساخت که هیچ مصداقی ندارد و درباره آن حرف زد. میگویند جان میلنور در دفاع از یک رساله ثابت کرد هیچ مانیفولد چهاربعدی با آن دو ویژگی وجود ندارد، پس همه گزارههای رسالهای که دو سال روی آن کار شده بود به انتفای مقدم درست بودند. او فکر میکند این اتفاق افتاده؛ حتی اگر تخیلی باشد امکانی را نشان میدهد که قطعاً واقعی است: میتوانیم درباره هیچی صحبت کنیم.
آیه نامها، خیال و اسماء
او «سلطان» در آیه را چیزهایی میداند که ربطی به این دنیا ندارند و کاری نمیتوانند انجام بدهند، مثل شخصیت تخیلی داستان. با این حال گرایشی هست که برای نام پوچ هم در کانتکست خودش نحوه وجودی قائل شود. در شاخهای از فلسفه اسلامی که سهروردی شاید معروفترینش است برای عالم خیال وجود واقعی قائلاند، و در عرفان ابنعربی خیال از قوای شناختی مهم است که کشف حقیقت میکند، به شرط اینکه تربیت شده باشد.
وقتی در داستان آفرینش مسئله شر مطرح میشود، خداوند به انسان اسماء را یاد میدهد؛ به گمان او انگار میگوید آنچه شر را قابل تحمل میکند توانایی انسان در یاد گرفتن همه اسماء است. به فرشتهها میگوید خبر بده، نه تعلیم بده، چون قدرت درک ندارند. به نظر او اینجا اشاره به اسماء الهیه است.
پرسش از آشکارگی خداوند
او به پرسشی برمیگردد که آخر جلسه قبل مطرح کرد، پرسشی دروندینی که به هیدننس ارتباط دارد: وقتی وصف ظهور خداوند بر کوه طور را در تورات بخوانید این حس پیدا میشود که قبلاً خداوند خودش را آشکار میکرده و الان هیچ معجزه نمایانی در جهان صورت نمیگیرد. آدمی که دروندینی ایمان دارد باید جواب بدهد که چه شده؛ او این را سوالی مشروع میداند.
به گفته او این تاریخچه برای برهان هیدننس مهم نیست، چون آنجا حرف رابطه خصوصی است و اینجا آشکار شدن بر جمع. او فکر نمیکند آدمهای مذهبی اعتقاد داشته باشند رابطه خصوصی انسان و خدا تغییر کرده. ولی آشکار شدن عمومی، که به اعتقاد دیندارها در زمان پیامبران اتفاق میافتاده، سوال را سر جایش نگه میدارد، و آن سوال ختم نبوت است.
اگر کسی به ختم نبوت باور نداشته باشد، مثل ایمان بهایی که معتقدند هزار سال یک بار پیامبرانی میآیند، صورت مسئله کمی فرق میکند؛ مسیحیها به یک معنایی باور دارند و باید توجیهی داشته باشند، و مسلمانها هم قطعاً تأکید جدی دارند. در کانتکست اسلامی سوال اصلی همین ختم نبوت است.
پاسخهای ممکن: تکامل، ثبات خدا، مسیحیت
یکی از جوابها، که به گفته او اقبال لاهوری خیلی بهش اعتقاد دارد، این است که ختم نبوت نتیجه تکامل انسان است: عقل انسان کامل شده و دیگر نیازی به نبوت نیست. او میگوید این ایده را ساده کرده و از واقعیت دور شده، ولی فکر میکند بعضیها، غیر از خود اقبال، به همین باور دارند.
هر جوابی باید رعایت کند که خداوند ثابت است؛ زمینه تغییر میکند، مثل آینهای که تمیز کرده باشید. او خودش قبول دارد که خداوند تغییرناپذیر است، ولی فعلاً آن را فرضی میگیرد که فکر میکند مورد اجماع الهیدانهایی است که بحث فلسفی میکنند.
به باور مسیحیها با ظهور مسیح کاری تمام شد که با پیامبران دیگر تمام نشده بود: خداوند در زمین راه رفته، مصلوب شده و گناه اولیه آدم بخشیده شده. سوال میماند که پیامبران قبلی چه کار میکردند؛ او میگوید جواب مسیحیت میتواند این باشد که زمینهساز ظهور مسیح بودند: موسی جامعهای دینی تشکیل داد که در آن مریم بتواند به وجود بیاید.
پاسخ مسلمانها: کتاب، زبان و معجزه
او میگوید جواب مسلمانها قطعاً بخش اصلیاش باید این باشد که نبوت به هدف خودش رسید، چون قرآن نازل شد. پیامبرها آمده بودند توحید را ابلاغ کنند ولی کتابی مثل قرآن از آنها نمانده بود. این کتاب بلیغ است و ابلاغ به طور کامل انجام شده؛ در عین حال معجزه است، پس انگار با یک پیامبر دائمی مواجهیم و دیگر پیامبر نمیخواهیم.
در مورد قرآن بدیهی است که برای انسان نخستین زبانی نبود که بتوان با آن کتابی جامع ابلاغ کرد. از دیدگاه اسلامی میشود فکر کرد یکی از اهداف سلسله انبیا بسط همین زبان بوده. معجزات وسیله کمکی بودند: از متن قرآن درباره قوم نوح حس عقبافتادگی فرهنگی پیدا میشود و با استدلال نمیشد با آنها حرف زد؛ ولی وقتی پیام در کتابی با زبان کامل ابلاغ شده، به الصاق معجزات از آن نوع نیازی نیست.
او میگوید توجیه مسیحیها که ختم نبوت را به تکامل تکوینی انسان ارجاع میدهند هم درست است. اعتقاد شخصی خودش این است که ذهن بشر تکامل پیدا کرده؛ بنابراین آنچه از اقبال گفته بود را تا حدودی بیربط نمیداند.
او نکتهای را که سالها پیش گفته و حالا به شوخی اثبات مینامد میآورد: دین آخر نمیتواند دین اول باشد، چون قرآن حجم قابلتوجهی را به تاریخ ادیان و انحرافهایشان اختصاص داده. مسلمانها همان انحرافها را پیدا کردند، چون داستانها را اینجوری تعبیر کردند که یهودیها چه آدمهای بدی هستند.
تحدی و معجزهآسا بودن قرآن
او میپرسد معجزهآسا بودن قرآن یعنی چه. باید شواهد کافی داشته باشیم که حسی از توان و علم بینهایت بدهد؛ شعبدهباز هم میتواند کار عجیبی بکند ولی دلیل بر وصل بودنش به نامتناهی نیست. آنچه قرآن درباره معجزهآسا بودن خودش میگوید تحدی است: یک متن بیاور تا نشان بدهم این از آن برتر است.
سوالهایی پیش میآید: اگر کسی کل قرآن را کپی پیست کند و یک اعراب را عوض کند، نمیشود نشان داد قرآن از آن برتر است؛ و کتابی به اسم «فرقان الحق» را ظاهراً بعضی مسیحیهای لبنانی به سبک قرآن و با محتوای مسیحی نوشتهاند. پس چگونه میشود جلوی این کارها را گرفت، و چه کسی داوری میکند؟
به نظر او جواب هر دو سوال در خود آیات هست و راه دیگری برای ادعای معجزه بودن وجود ندارد: از شما خواسته میشود حتی یک سوره بیاورید و داور هم از خودتان است، یک داوری عمومی. ممکن است در آن زمان شک باشد که کدام بهتر است، ولی وقتی ادبیات پیشرفت کند و متن قرآن را با متون ادبی همزمان خودش مقایسه کنید، به نظر او اختلاف فاجعه است؛ داوری را آزاد و در طول زمان میداند.
قرآن به گفته او ویژگی خاصی دارد: کتابی است که خدا در آن حرف میزند؛ انجیل اینجوری نیست و تورات فقط بخشهاییاش. پس مقایسه فقط ادبی نیست؛ اینکه خدا چگونه حرف میزند و حرفش را چگونه شروع و ختم میکند هم مسئله است، و کسی که کپی پیست کند اعتراف کرده که خدا در قرآن حرف زده است.
ابلاغ مبین، آتئیست و واژگان قرآن
آیهای که برهان هیدننس را به یک معنایی از زبان مشرکین بیان میکند، که اگر خدا بود ما مشرک نمیشدیم، در جواب میشنود که کار رسولان فقط ابلاغ مبین است. او میگوید اینکه بارها گفته میشود تو «رحمة للعالمین» هستی برای این است که آن دوران خطرناک، که معجزه به آن شکل میآمد، برداشته شد.
یکی از حاضران میگوید تحدی دوشاخه میشود، بسته به اینکه کسی خدا باور باشد یا اصلاً بپرسد خدایی وجود دارد که بخواهد صحبت کند. او جواب میدهد باید جدل کرد: اگر آن خدایی که تو میگویی واجبالوجود است، باید اینجوری حرف بزند نه آنجوری؛ و آتئیست هم میتواند وارد این بازی شود، مثل اینکه او با کتابهای مارکس به مارکسیستها ثابت میکند اشتباه میکنند.
تحدی راه اثبات معجزه بودن است، و واحد معجزه سوره است نه آیه. اگر باور کسی به معجزهآسا بودن قرآن معقول باشد، یعنی تقلیدی نباشد، باور به روایتهای معجزهای که در قرآن آمده برایش معقول است، نه در تفاسیر و جاهای دیگر؛ مثل ایمیلی که قرار است روز اول هر ماه معجزهای در آن اتفاق بیفتد و کسی که اولی را ندیده ولی بقیه را دیده به اولی هم باور پیدا میکند. به همین دلیل برهان هیوم به نظر او به نفع مسلمانها است.
به نقل از ایزوتسو، مهمترین واژه اخلاقی عرب پیش از اسلام مروت بوده که یک بار هم در قرآن نیامده؛ و مسلم که قبل از اسلام مفهومش منفی بود در قرآن بالاترین واژه اخلاقی است، به معنای تسلیم در مقابل حق. او میگوید برای معنا پیدا کردن این واژهها کل کتاب لازم است. در بازیهای زبانی دیگر واژههای دیگری داریم، ولی برای کانتکست دینی این واژهها مناسب است.
نام، ارجاع و معرفی خداوند
کسی دیگر میگوید میخواهد حرفهای دکتر را از منظر دیگری بگوید. انسان مدرن با سابجکتیویتی تعریف میشود: جهان به واسطه فعالیت ذهنی ما بر ما ظاهر میشود و ساخته میشود، و با چرخش زبانی این سوژه جهان را از طریق زبان میسازد. بعد کریپکی میآید و میگوید تا اینجا همه داشتیم اشتباه میکردیم: نامها ما را به متافیزیک جهان وصل میکنند.
کلمه ارسطو در تمام جهانهای ممکن برمیگردد به همان شخص، و کریپکی چگونگی رسیدن نام را پروسه کازال هیستوریکال مینامد: اسم در مراسم نامگذاری روی شخص گذاشته میشود و این پروسه به ما منتقل میشود. این چرخه ممکن است میانه راه بشکند، چنانکه در مثال ماداگاسکار که کریپکی میزند اسم به اشتباه به جزیره رسید.
در حوزه دینی، جایی در تاریخ خداوند اسم خودش را به آدمها میگوید؛ اولین بار انگار به خود آدم، با «علم آدم الاسماء کلها». آدمها ممکن است حلقه را گم کنند و چیز دیگری را بپرستند، و خداوند دوباره خودش را معرفی میکند، مثلاً به موسی که میگوید «اننی انا الله»؛ آن «من بودن» دقیقاً به آن ذات اشاره میکند. به نظر میآید در قرآن معرفی از خداوند هست که اگر در آن به اندازه کافی تأمل کنیم ما را به آن ذات وصل میکند.
آنچه قرآن را خاص میکند، به نظر او، این است که آیهها ما را به عنوان ساین به مرجع اصلی، یعنی خداوند، وصل میکنند: تمام آدمهای کره زمین هم نمیتوانند بگویند ما آسمانها و زمین را خلق کردیم، چون مرجعی که این حرف را میزند ما نیستیم؛ پس این جمله باید به خدا اشاره کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه