او در نقش اسقفی مسیحی سخن میگوید و بحث را با شیوهای غیر دکارتی پیش میبرد. از فکتهای روزمرهٔ زندگی انسان آغاز میکند تا به مسئلهٔ شر برسد، و فکر میکند الهیات مسیحی شاید مرکز مسائلش همین باشد و سؤال بعدی نجات است. بعد میپرسد مسیح چیست و از کجا بدانیم این اتفاق افتاده، و در پایان به کسانی میرسد که وجود مسیح را منکر شدند.
شیوهٔ بحث و حسهای بیاستدلال
او میگوید قرار شد در این بحث در نقش یک اسقف ظاهر شود و از راه مسیحی وارد شود. شیوهٔ بحثهای متعارف الهیات مسیحی را شیوهٔ استدلالی به معنای دکارتی نمیداند و میگوید شاید لازم باشد بحث کرد که آن شیوه اصلاً شیوهٔ خوبی هست یا نه. اسم شیوهٔ خودش را «شیوهٔ پوپریِ تعمیمیافته» گذاشته است: لازم نیست چیزهایی را که بیان میکنیم اثبات کنیم، مهم این است که خوب بیانشان کنیم و مردم با فکتهایی که در اختیار دارند، حتی فکتهای مربوط به زندگی خصوصی خودشان، قضاوت کنند. بیان میتواند فرمال، داستان یا شبیه شعر باشد، و او میگوید پوپر مطمئناً دقیقاً چنین شیوهای را در نظر نداشته است.
او میگوید ما درستی خیلی چیزها را حس میکنیم بدون آنکه استدلالی برایشان داشته باشیم؛ مثلاً وجود جهان خارج، یا اینکه مخاطبانش وجود دارند. از مردنش هم مطمئن است، ولی نه از استدلال و نه حتی از تجربه؛ چیزی در درون خودش این را میگوید. به گفتهٔ او، اگر چنین ادراکاتی را از بحثهای فلسفی حذف کنیم، چیزهای خیلی بزرگی را از دست میدهیم.
به نظر او جریانهای فلسفهٔ قرن بیستم شکست جریان حاد دکارتی را نشان میدهند. از نیمهٔ قرن نوزدهم جریانهایی با دیدگاههای خیلی نظری مخالفت کردند و قویترینشان از فلسفهٔ مسیحی برآمد؛ شاید اگزیستانسیالیسم اساساً ریشه در دیدگاههای مسیحی داشته باشد. کییرکگور با نظام هگلی مخالف بود چون احساس میکرد میان دیدگاههای مسیحی و اینجور نگاه کردن به دنیا سنخیتی نیست. او به رواج سناریو و داستان در فلسفهٔ تحلیلی و به نمایشنامه و داستاننویسی سارتر اشاره میکند و به نظر خودش این بازگشت به ابزارهای بیانیِ قدیمیتر نوعی پیروزی دیدگاههای دینی و عرفانی است.
فکتها، انتخاب آنها و انقلاب علمی
او میگوید جلسهٔ قبل گفته بود مهمتر از شیوهٔ استدلال این است که چه چیزهایی را فکت میپذیریم. اگر فکتها مشاهدات تیکو براهه و قوانین کپلر باشد، نظریهای که باید ساخت نظریهٔ نیوتون است؛ با آزمایش مایکلسون–مورلی و اطلاعات مدار عطارد مجبور میشویم نسبیت بسازیم؛ ولی اگر به انسان نگاه کنیم به نظریهٔ نیوتون نمیرسیم. انتخاب فکتها به علایق ما برمیگردد، و فکتهایی که مسیحیها برمیگزینند نه به ساینس منجر میشود نه به فلسفهٔ دکارت.
او نکتهای اضافه میکند که به گفتهٔ خودش چندان به بحث ارتباط ندارد: در انقلاب علمی توجه از مسائل انسان به طبیعت شیفت پیدا کرد. پیش از آن اگر فلسفهای مورد توجه بود الهیات بود و فلسفهٔ طبیعت مقدمهای گذرا. در طبیعیات ارسطویی زمین و آسمان از زمین تا آسمان فرق داشتند. او ادعای نیوتون را که هر دو را زیر یک قانون برد عجیب میخواند و میگوید این جهانشمولی بر این فرضیه استوار است که انسان هم چیزی است مثل اتم و مولکول، و فکر نمیکند پیش از قرن ۱۶ یا ۱۷ چنین چیزی به ذهن کسی میرسید. مسائلی مثل گناه و شر با مکانیک نیوتنی توجیه نمیشوند.
او از رازی نام میبرد که به آزمایشگاه میرفت، و میگوید مخالفانش کار او را در شأن بشر نمیدانستند، چون شأن بشر را این میدانستند که الهیات یاد بگیرد. نیوتون هم به گفتهٔ او در نامهای کارهای علمیاش را در حد حل جدول کلمات متقاطع میدانست و میگفت آنها را برای تقویت ذهن و فهم الهیات کرده است. او میگوید ما در انقلاب علمی توجه را به طبیعت بردیم و دانش را در جهت پیشگویی گذاشتیم؛ طبیعی است که چنین دانشی به درد تسلط بر طبیعت بخورد.
دوگانگی جهان و بهشت گمشده
او میگوید هرچه نگاه را از زمین دورتر ببریم جهانی بهتر میبینیم: آسمان زیبا و منظم است، جمادات زمین هم زیبا هستند، و تا حیات نیامده انگار شری نیست. در حیات نباتی همهچیز مرتب است، در جهان حیوانات اوضاع کمی خراب میشود، و در عالم بشر تاریخ پر از جنگ و رنج است. برای این دوگانگی دو جواب میشمارد. یک جواب این است که برداشت اولیه غلط است، یا اصلاً خدایی نیست و تصادف نظمی پدید آورده؛ آنوقت مشکلات نظری حل میشود، ولی همچنان بدبختیم.
جواب دوم، پاسخ دینی است. هر آدمی وقتی به کودکیاش نگاه میکند میبیند دنیا به اندازهٔ آسمانها خوب بود؛ پس عاملی هست که باید توجیه شود. پاسخ دینی این است که جهان خیر محض است و بشر کاری کرده که به فلاکت افتاده، و مسیحیت هم چنین پاسخی میدهد. او این آغاز را با کانت مقایسه میکند که بحثش بر امکان شناخت است، و میگوید دور از عقل است که موجودی با چند سال فرصت تمام زندگی را صرف این کند که میتوانم بشناسم یا نه. به نظر او زندگی یک موجود فانی انگار واقعیتر است؛ بحث نظری را بد نمیداند، ولی صرفاً اینطور بحث کردن را کاملاً دیوانگی میداند.
او میگوید برای شر لازم نیست بیماری و مرگ در کار باشد؛ کافی است انسانها چیزهایی بخواهند که ندارند. دربارهٔ خودش میگوید به زندگی گذشتهاش که نگاه میکند احساس میکند آن را اینگونه نمیخواسته است، هرچند از زندگی ناراضی نیست و شکرگزار است. فکر میکند بیشتر آدمها چنیناند، و مصراع حافظ «عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی» را به یاد میآورد. او فکر میکند الهیات مسیحی شاید مرکز مسائلش حل همین مسئله باشد، هرچند نمیتواند بگوید دقیقاً چنین است؛ و بعد از آن نجات سؤال بعدی است. میگوید چون نقش اسقف را پذیرفته، همهٔ حرفهایش از دیدگاه مسیحی است و ممکن است بعضی غلط باشد.
او میگوید همهٔ آدمها، مؤمن و کافر، دنبال بهشتاند، کسی در شهوترانی و کسی در ریاضت. به گمان او کودکی با خوشی همراه است و شاید خاطرهای ناخودآگاه از رحم هم باشد. او از دولابی نقل میکند که انسان انگار از عالمی آمده که کلاسش خیلی بالا بوده و اشباع نمیشود. در کودکی با جهان متحدیم و با دور شدن از آن موجوداتی جداافتاده میشویم. او دربارهٔ تجربهٔ خودش میگوید این احساس جدایی را به لحظههایی ربط میدهد که مرتکب اشتباه یا گناهی مثل دروغ شده است.
گناه شخصی و گناه اولیه
او حدس میزند که مشکل بشر شاید این باشد که گناه میکند و این راهی است برای آنکه عدالت خدا زیر سؤال نرود؛ ولی تأکید میکند که این حدس است. بعد میگوید این زاویه اشکال اساسی دارد: اگر گناه منشأ رنج باشد، بیگناه نباید رنج ببرد، در حالی که ممکن است کمگناه را شکنجه کنند، و کسی که گناه نکرده ولی عزیزانش گناه کردهاند هم رنج میبرد. به نظر او ساختار عالم طوری است که به ما رنج میرساند، و این نظریه کار نمیکند.
راهحل را دینی میداند: همهٔ ادیان ابراهیمی معتقدند بشر گناهی اولیه دارد که به اخراجش از بهشت انجامید، و داستان آفرینش فلسفهای است که میکوشد شر را توضیح دهد. معروفترین نظریهٔ الهیات مسیحی این است که آدم بهعنوان نمونهای تیپیکال آن کار را کرد و هر کس دیگری هم در آنجا همان میکرد. به گفتهٔ او شر عالم فقط نتیجهٔ گناه فردی نیست، نتیجهٔ گناهی جبلی است: هبوط به زمین، محل کون و فساد، مرگ را آورد، و رنجهای ثانوی از گناههای بعدی خودمان است.
یکی از حاضران میگوید خدا از اول انسان را برای گذاشتن در زمین فرستاده است. او میگوید فعلاً وارد این بحث نمیشود و کتاب مقدس چنین ننوشته، و این اشکال را جدی نمیداند، چون خدا میداند بشر از بهشت بیرون میرود و آن دوره آزمایشی است تا حجت تمام شود. او میگوید اگر رنج را به جرمهای شخصی برگردانیم، میپرسیم پیامبرانی که تکهتکه شدند به چه جرمی؛ پس حضور ما در زمین باید نتیجهٔ گناه باشد و داستان آدم و حوا همین را میگوید.
او میگوید این اساس فلسفهٔ ادیان ابراهیمی از جمله مسیحیت است، با تفاوتهایی میان اسلام و دو دین دیگر، و به نظر میرسد یهودیها و مسلمانها آن را به اندازهٔ مسیحیها جدی نگرفتهاند. میخواهد نشان دهد که داستان در مرکز بودن ایرادی ندارد. ایمان به این داستان را دیدن آن در دنیا میداند: بشر گناه ذاتی دارد، بهطوری که پیامبران و اولیا هم که گناه خاصی نمیکنند رنج میبرند، و مثال بدیهی از نظر مسیحیها خود مسیح است، نهایت معصومیت و نهایت رنج. او عمداً تعریفی از رنج و گناه نمیدهد و میگوید فعلاً در پی بیان دیدگاههای مسیحی است و نقد بعداً میآید.
گناه جبلی، لوگوس و ناتوانی از توبه
او میان گناه جبلی و گناههای معمولی زندگی فرق میگذارد. گناههای معمولی را، مثل نقض شریعت، میتوان با توبه و جبران پاک کرد؛ ولی گناه جبلی جزو ذات است، نتیجهاش اتفاقی تکوینی بود، یعنی ورود به زمین، و با توبه برطرف نمیشود. به گفتهٔ او کل بحث مسیحی این است که انسان خودش نمیتواند این گناه را پاک کند و خداوند باید ابتکار عمل را به دست بگیرد؛ مثل این است که دستمال کثیف شده باشد و مدام بخواهند خودشان را با آن پاک کنند. هبوط ناشی از گناه اولیه تکوینی است و سقوط اخلاقی نیست.
او میگوید فرض کنید در ما عنصری به نام عقل یا لوگوس هست که خوب و بد را میگوید. هر گناهی یعنی فاصله گرفتن از لوگوس و ورود به جهانی شیطانی. به گفتهٔ او آدم و حوا در بهشت با جهان متحد بودند و پس از گناه به فردیت رسیدند، چنانکه در داستان و در قرآن اشاره میشود که پیش از آن شرمی از جدایی نداشتند و احساس برهنگی نمیکردند. گناه جبلی این بود که مطابق عقل عمل نکرد، و آن فاصلهٔ اولیه از بین نمیرود مگر با امدادی از طرف خود خداوند؛ این اساس ایدهٔ مسیحیت دربارهٔ نجات است.
او تأکید میکند گناه جبلی گناه بسیار بزرگی بود، چون در بهشت و در برابر امر مستقیم خدا انجام شد؛ بزرگیاش از نتایجش پیداست، یعنی تبعید همهٔ نسل بشر به جایی که رنج میکشند. حتی اگر همهٔ انسانها پس از هبوط معصوم بودند، باز میمردند و بیمار میشدند. مرگ را از کلیدیترین نشانههای شر میداند و میگوید انسان برای مردن خلق نشده بود.
نجات و ظهور مسیح
به گفتهٔ او از نظر الهیات مسیحی نه توبه، نه شریعت و نه هیچ راه دیگری از طرف انسان آثار گناه اولیه را برطرف نمیکند؛ تنها راه چاره ظهور مسیح و زندگی اوست، و انسانها به شرط ایمان به مسیح میتوانند سعادتمند باشند. او میگوید در شوراهای واتیکان دوم تصویب شد که پیروان ادیان دیگر هم میتوانند نجات پیدا کنند، ولی اعتقاد عمومی کلیسا تا پیش از آن انحصار نجات در ایمان به مسیح بود.
سؤالهایی که باید جواب داد اینهاست: ماهیت مسیح چیست، آیا واقعاً شخصی با این مشخصات ظاهر شده و چه دلیلی داریم، چطور میشود ایمان آورد، و نجات اصلاً یعنی چه. او میگوید ظهور مسیح یعنی ظهور خداوند در قالب انسان، چنانکه در انجیل آمده «کلمه جسم شد و در میان ما ساکن شد»؛ مسیح تجسد لوگوس، یعنی روحالقدس است، و روحالقدس، روح خدا و لوگوس به یک چیز اشاره میکنند. اختلاف الهیدانان مسیحی ریزتر است، مثلاً در مخلوق بودن مسیح یا روحالقدس، و ایمان مشترک همه این است که روح خدا به هیئت بشر ظاهر شد.
او میگوید از اینجا بهعنوان اسقفی که از معارف اسلامی اطلاع دارد جدل میکند و میکوشد مخاطب را در بنبست بگذارد. پاسخ مسیحی نخست این است که این واقعه ضرورت دارد و مدعی دیگری جز مسیح نیست. دوم، پیشگوییهای کتاب مقدس است که بیشتر در کتابهای پیامبران، بهویژه اشعیا، آمده؛ او دو آیه میخواند، از جمله «روحالقدس به من موهبت شد زیرا او مرا مسح فرمود»، و میگوید واژهٔ مسیح از اینجا میآید. میگوید متی پر از اشاره به تحقق پیشگوییهای کتاب مقدس است و فکر میکند در کتاب اشعیا آمده باشد که مسیح سوار بر الاغی وارد اورشلیم میشود؛ و یحیی را بشارتدهندهٔ مسیح میداند که در قرآن هم آمده.
جدل با قرآن دربارهٔ مسیح
او میگوید به جای بحث با یهودیها دربارهٔ نشانهها، معجزات مسیح را ببینید. در جدل از قرآن میآورد که مسیح مرده زنده میکرد و از گل پرنده میساخت، چیزی که در انجیلها نیست ولی در قرآن هست؛ و ابراهیم در قرآن کار اختصاصی خدا را زنده کردن و میراندن میداند. میگوید میتوان گفت این «به اذنالله» بوده، ولی قاعدهٔ جدل این نیست که همهٔ عقاید طرف مقابل را بپذیرد؛ نشان میدهد از حرفهای او چه چیزی نتیجه میشود.
به گفتهٔ او مسیح علم غیب هم داشت، که در قرآن به آن اشاره شده و در انجیل هم. او میگوید ظهور مسیح بساط بتپرستی را برچید و امپراتوری روم یکتاپرست شد، و پیشرفت مسیحیت میتواند شاهدی باشد که مسیح همان موجود خارقالعاده است. او میگوید میخواهد مخاطب را بیشتر اذیت کند، و از قرآن میآورد که روح خدا به سوی مریم فرستاده شد و مسیح در قرآن روحالله لقب دارد؛ لقبهای پیامبران مثل کلیمالله و خلیلالله و رسولالله را با آن مقایسه میکند و میگوید روحالله انگار یعنی خود خدا. تولد از باکره را هم میآورد و میپرسد اگر مسیح انسانی معمولی است این چه تمهیداتی است.
او میگوید قرآن مسیح را «آیه للعالمین» میداند، پس مسلمان نمیتواند او را پیامبری محلی بداند. نام عیسی را خداوند گذاشته و به گفتهٔ او عیسی یعنی نجاتدهنده، نه نجاتدهندهٔ قوم بنیاسرائیل؛ و با شوخی میافزاید که خیال نکنند مسیحی شده است. مسیح به معنای مسحشده است و به گفتهٔ او در اشعیا یعنی روحالقدس او را مسح کرده؛ یهودیها آن را تدهین پادشاه میدانند، ولی به نظر میرسد این مقامی معنوی بوده است؛ یهودیها قبول ندارند که مسیح تورات ظهور کرده، ولی کسی که به قرآن معتقد است نمیتواند بگوید این مسیح همان مسیح تورات نیست. او به عرفان اسلامی هم اشاره میکند و میگوید ابن عربی مسیح را خاتمالاولیا میداند و مقایسهٔ مسیح و آدم در قرآن را نشانهٔ بسته شدن دایرهٔ خلقت میگیرد.
یکی از حاضران دربارهٔ پسر انسان میپرسد. او میگوید پسر انسان یعنی جسم مسیح و نسل آدم، ولی مسیح انسان به معنای متعارف نیست چون فاقد گناه جبلی است، و در الهیات مسیحی هم خدا دانستن و هم انسان دانستن او بینهایت مهم است. به روایتی معروف که فکر میکند در صحاح اهل سنت هم آمده، دو نفر معصوماند، عیسی و مریم؛ ولی مسیحیها معصومیت مسیح را ورای معصومیت میدانند. به گفتهٔ او همهٔ دعاهایی که قرآن نقل میکند مستجاب شدهاند مگر آنکه گفته شده باشد دعا پذیرفته نیست، و دعای مادر مریم برای پناه بردن ذریهٔ او از شیطان، به نظر او، یعنی مسیح حتی از گناه جبلی معاف است.
پایان جلسه و انکار وجود تاریخی مسیح
او میگوید ممکن است همهٔ حرفهایش درست نباشد و دارد میکوشد ادعاهای مسیحی را به قدرتمندانهترین شکل مطرح کند تا مخاطب دستکم احساس کند حرف پرت نیست. در جمعبندی خودش میگوید با مسلمانها راحت میشود بحث کرد و نمیتوانند بگویند این مسیح همان مسیح یهودیها نیست؛ ولی خودش یادآوری میکند که در قرآن عبد و رسول بودن او هم آمده و او دربارهٔ مسیح در قرآن جدل کرده است.
او میگوید دستکم از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم جریانهایی از تحقیقات تاریخی وجود مسیح را منکر شدند، و این برای مسیحیها تقریباً مثل انکار خداست. به نظر میرسد شواهد تاریخی قوی نیست و جز در کتابهای مسیحی اشارهای نیست؛ فقط تاریخدانی یهودی به نام Josephus مختصراً به مسیح اشاره کرده و نامهای از یکی از کارگزاران روم به امپراتور. از نظر تاریخی جا دارد کسی بگوید کل ماجرا شایعه است. او میگوید بعضی الهیدانهای مدرن، مثل Bultmann، که از نظر کلیسا کافر حساب میشوند، معتقدند الهیات را بدون اعتقاد به واقعهٔ تاریخی هم میتوان ساخت؛ ولی او در همان نقش اسقف میگوید اعتقاد درست این است که مسیح بهعنوان شخصیتی تاریخی ظهور کرد، چون ظهورش واقعهای تکوینی است، و اینجور اعتقادات را کفرآمیز میشمارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه