جلسه با مقدمهای شروع میشود که به گفتهٔ او به مبانی مسیحیت ربطی ندارد: کشف حقیقت چه نسبتی با شخصیت و زندگی کسی دارد که حقیقت را کشف میکند. بعد، بهعنوان نمونهای عملی، از میشل فوکو و Kurt Cobain میگوید. سپس چند توصیه برای شنیدن روایت مسیحی میدهد و میگوید تا چند لحظهٔ دیگر به اسقف تبدیل میشود. در آن نقش از آثار تکوینی ظهور مسیح و از صلیب میگوید.
حقیقت و زندگی کسی که آن را مییابد
او ایدهٔ مدرنی را که کشف حقیقت را بیارتباط با شخصیت و زندگی کسی میداند که حقیقت را کشف میکند، «خیلی عجیب» میخواند. به گفتهٔ او در تمام جغرافیای انسانی تقریباً همیشه باور این بوده که رسیدن به حقیقت نحوهٔ زندگی خاصی میخواهد، و نهضتهای عرفانی میگویند باید باطن را تطهیر کرد تا قلب جایگاه حقیقت شود. خودش کشف حقیقت با کتابخواندن و کلاسرفتن را نه فقط نادرست بلکه «به نوعی ابلهانه» میداند.
او میپذیرد که این با کار خودش تناقضی دارد، چون از آدمهایی نقل میکند که صالح نبودهاند؛ مثلاً میگوید لیوتار با تفنگ فیلکش همسر خودش را کشته است. توضیحش این است که وقتی چیزی را درست یا غلط میدانیم، سازوکارهای ناخودآگاه عمل میکنند که به احساسات، تجربههای زندگی، آموزش و والدین بستگی دارند. به نظر او اینکه آدم بتواند همهٔ عواطف و احساسات ناخودآگاهش را خاموش کند و مثل یک فرمول منطقی استنتاج کند «واقعاً توهم است».
راهش را پاکسازی میداند: اگر والدین آموزشهای غلطی دادهاند، باید سعی کرد تأثیرشان از بین برود. تجربهٔ شخصی بد هم، مثل تجربهٔ تلخ اروپاییها از کسانی که به اسم اسلام حمله کردند، ممکن است مانع دیدن بخشی از حقیقت شود. او میگوید عواطف هم میتوانند نادرست باشند، مثلاً عاطفهای که از خبر کذب پدید آمده؛ تأثیرشان بر کشف حقیقت مثبت یا منفی است، ولی از این قضاوت خاصی نتیجه نمیگیرد.
هر سخنی حقیقتی دارد
او میپرسد اگر چنین است، آیا باید پیش از خواندن کتاب کسی از مسجد محلشان بپرسیم نماز میخواند یا نه. میگوید بعضی آدمهای مذهبی همین را میگویند و در حالت افراطی فقط قرآن و روایات را مجاز میدانند، ولی خودش اینطور نیست و مثلاً به لیوتار علاقه دارد، چون به نظرش ایدههای جالبی در نقد فرهنگ کاپیتالیستی دارد.
به معنایی که وارد جزئیاتش نمیشود، میگوید همهٔ حرفهای همهٔ آدمها به نحوی واجد حقیقت است. به ابنعربی ارجاع میدهد که میگوید هر سخنی سخن خداست، و قلب آدمها را مثل آینههایی میداند که بخشی از حقیقت را بازتاب میدهند، شاید کجومعوج یا زنگارگرفته. یکی از حاضران میپرسد «حقیقت چندگانه است؟» و او میگوید نمیخواهد وارد این بحث شود.
در تمثیل فیل در تاریکی مولانا هر کس به قسمتی از فیل دست میزند؛ فوکو به ناخنهای فیل دست میزند و حرفهای راست زیادی دارد. اشتباه است که فوکو را بیان همهٔ حقیقت بدانیم، و اشتباه است که چون از نظر زندگی خصوصی آدم آشفتهای است حرفش را کنار بگذاریم. برای فهمیدن کل حقیقت به صلاحیتهای اخلاقی احتیاج است، ولی هر کسی میتواند بخشی از حقیقت را بیان کند. تمثیل دوم، سه نفری که انگور میخواهند و هر کدام به زبان خودش میگوید و دعوا میکنند، دربارهٔ بیان است.
فوکو: جنون و دفاع از خود
فوکو برای او نمونهای است که هر ویژگی اخلاقی منفی دربارهٔ او ممکن است صادق باشد، هرچند حساسیت او نسبت به عدالت همیشه بوده و شهرت دارد همجنسگرا و میگسار بوده. مهمترین تجربهٔ زندگی او را دیوانگی میداند و میگوید به نظر میآید فوکو در جوانی عقلش را از دست داده، به روانپزشک مراجعه کرده و فکر میکند مدتی هم در بیمارستان روانی بستری شده است.
از تجربهٔ خودش میگوید: خبر دیوانگی دوستی را شنید که مدتی با او هماتاق بود، و همان شب نتوانست درست شطرنج بازی کند، چون مدتها با دوستانش بازیای با قواعد برعکس کرده بودند. این دو با هم مثل جرقه بود: دیوانهشدن یعنی قواعدی که هر روز خودکار رعایت میکنیم انسجام خودشان را از دست بدهند. احساسش این است که فوکو چنین تجربهای داشته و این حس در آثارش هست؛ برتری او این است که قواعدی را زیر سؤال میبرد که دیگران به آنها عادت کردهاند.
اگر از اینجا شروع کنید، به نظر او میشود نشان داد که تمام آثار فوکو دفاع از شخص خودش است. کتاب «تاریخ جنون» را میشود انگار جواب پزشکی خواند که میگفت او را باید در تیمارستان بستری کرد. دربارهٔ «تاریخ جنسیت» هم میگوید ممکن است به نظرتان بیاید فوکو میخواهد نتیجهای از پیش تعیینشده بگیرد، و این هم دفاع از خودش است.
دربارهٔ «مراقبت و تنبیه» میگوید فوکو مجازات جسمانی را با زندان مدرن مقایسه میکند و دومی را سختتر میداند؛ به نظر او این قضاوت از احساس خود فوکو میآید. در عین حال میگوید همهٔ کتابهای فوکو به دلیل باریکبینیهای تاریخی ارزشمندند، اگرچه نتیجهای که فوکو میخواهد بگیرد به یک معنا همیشه غلط است.
Kurt Cobain و فیلم راننده تاکسی
او میگوید یک شب ترانهای از Kurt Cobain را گوش میکرد و برایش مثل تجربهای عرفانی، یا شیطانی، بود که تاریکی Kurt Cobain را به او منتقل کرد. هنرمندی که صادقانه احساسش را بیان میکند، به نظر او رسانهای است که از طریقش میشود گوشهای از حقیقت جهان را دید.
او Kurt Cobain را بهشدت صادق و معصوم میبیند و میگوید این احساس شخصی خودش است. تأکید میکند که با Kurt Cobain یا فوکو لزوماً موافق نیست و هیچ کتابی را به این معنا نمیخواند که قبولش دارد؛ لازم هم نیست قبول کند که دنیا تاریک است، چون دنیای Kurt Cobain تاریک است و او آن را خوب بیان میکند.
دربارهٔ فیلم «راننده تاکسی» میگوید شخصیت آنقدر خوب پرداخته شده که لازم نیست مثل او زندگی کنید تا دنیایش را بفهمید؛ فیلم این تجربه را «بهطور مجانی» میدهد. آثار هنری را آینههایی میداند که شاید شکسته باشند، ولی قطعههایی از حقیقت جهان را نشان میدهند.
پیش از روایت اسقف
او میگوید جلسهٔ گذشته گفته بود بخشی از حرفهایش حتماً نادرست است، و از بازخوردها فهمیده که بعضی تصور کردهاند روایت اسقف ایرادهای زیادی دارد؛ تأکید میکند این را پیشفرض نگیرند. در هر مکتبی بخشهایی از حقیقت هست، همان ماجرای فیل مولانا، و مسیحیها هم حقایقی لمس کردهاند، مثلاً دربارهٔ مسیح و گناه و نجات.
وقتی کسی میخواهد مکتب خودش را تبلیغ کند، از نقطهٔ قوتش شروع میکند. به نظر او مهمتر از درست یا نادرست بودن حرفها، که اکثرشان به نوعی درست است، این پرسش است که آیا همهٔ مسیحیت همین است و آیا فیل همهاش همین است. مثالش روایت مارکسیستی است که دو سه جلسهٔ اولش عالی درمیآید؛ ایراد در چیزهایی است که گفته نمیشود.
او توصیه میکند دستکم در ابتدا همدلانه گوش بدهند، و به تعبیر مطهری ببینند «درد هگل چه بود». احساسش این است که از چیزهایی میگوید که حقایق زیادی پشتشان هست، ولی این اظهارنظر شخصی اوست و میگوید «شاید باز هم دارم کلک میزنم».
روایت اسقف: شیطان و ظهور مسیح
در این روایت نجات دو بخش دارد، تشریعی و تکوینی. در بخش تشریعی، از نظر مسیحیها مسیح جلوهٔ مطلق روحالقدس است و زندگیکردن در او روح الهی ازکارافتادهٔ ما را دوباره به کار میاندازد. کتاب مقدس لازم نیست دقیق باشد، چون آشنایی با چیزی است که در درون ماست، مثل کتابی دربارهٔ گرسنگی یا نقاشی چهرهٔ پدر.
بخش تکوینی کارهایی است که حتی بدون ایمان به مسیح انجام شده. در این روایت، شیطان با فریب بر آدم مسلط شد و زمین از آن پس قلمرو شیطان است؛ تاریخ بشر، جز چند نفر، تحت سلطهٔ اوست. ظهور مسیح ظهور ملکوت خداست: چون همهٔ انسانها عبادت شیطان کردهاند و در برابرش قدرتی ندارند، لازم است موجودی در قالب انسان بیاید که گناه اولیه ندارد و مافوق شیاطین است.
مسیح ۴۰ شبانهروز در بیابان آزمایش شیطان میشود و شیطان از جمله همهٔ حکومتهای جهان را به او پیشنهاد میدهد و مسیح نمیپذیرد. بعد از آن مسیح پاکسازی دنیا را شروع میکند و شیاطین را از آدمها بیرون میکند؛ این تم در تمام انجیلها هست و ربطی به ایمان آن آدمها ندارد. طرف دیگر ماجرا نزول روحالقدس به عالم خاک است: در نامههای پولس و اعمال رسولان میخوانیم که کسانی که ایمان میآورند «از روحالقدس پر میشوند».
روایت اسقف: رشد مسیحیت و رفتار مسیح
در این روایت میپرسند اگر مسیح، به قول آدمهای شکاک، وجود نداشته یا انسانی عادی بوده، چطور واقعهای که بیشتر از سه سال طول نکشیده دنیا را منقلب کرده است. پاسخ این است که ماجرا با واقعهای تکوینی همراه است، چنانکه قرآن میگوید «و ایدناه بروحالقدس». این تفسیر مسیحی است: شیطان شکست خورده و روحالقدس فعالیت میکند، و برای همین پیامی که مدارک تاریخی چندانی ندارد همهٔ دنیا را تسخیر میکند.
مسیح برخلاف همهٔ پیامبران، که کارشان تبلیغ یکتاپرستی و ابلاغ شریعت است، بیشتر شیاطین را خارج میکند و بیماران را مداوا میکند. اعتراض یهودیان این است که چرا با گناهکاران مینشیند و غذا میخورد؛ به گفتهٔ اسقف مأموریت مسیح این است که نور را تا ظلمانیترین جاهای محیط انسانی پیش ببرد.
روایت اسقف: صلیب و کفاره
او میگوید قرآن با صراحت میگوید یهودیان مسیح را مصلوب نکردند: «ما صلبوه و ما قتلوه و لکن شبه لهم»، خطاب به یهودیانی که ادعا میکردند او را کشتهاند. میگوید «الان این اسقف با من قاطی میشود» و از حاضران میخواهد فعلاً این احتمال را بدهند که مسیح مصلوب شده، ولی نه به دست یهودیان؛ دربارهٔ آیه بعداً صحبت میکنند.
به گمان او اعتقاد به مصلوبشدن مسیح در مسیحیت حتی از تجسد هم قویتر است و نماد مسیحیت صلیب است. استدلال مسیحی این است که گناه اولیه با توبه یا تشبه به مسیح پاک نمیشود و کفاره میخواهد؛ انسانی که گناه اولیه دارد، هر قدر رنج بکشد، کفارهٔ آن نمیشود، چون خودش شایستهٔ رنجکشیدن است. بنابراین فقط انسانی که شایستهٔ هیچ رنجی نیست میتواند عامدانه رنج را بپذیرد و تعادل را دوباره برقرار کند؛ او تأکید میکند هیچ کس دیگری چنین ادعایی ندارد، پس تنها کسی که این کار را کرده مسیح است.
او ایدهٔ دیگری هم میگوید که فکر میکند از آگوستین است ولی یادش نیست: مسیح مثل طعمهٔ سر قلاب ماهیگیری است که شیاطین جمع میشوند تا از بین ببرندش، و رستاخیز پیروزی قطعی او بر آنهاست. در پایان میگوید کسانی مثل تولیش یا بولتمان به این آثار تکوینی اهمیت نمیدهند، ولی اینها مطمئناً از عقاید مهم مسیحیتاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه