جلسه با نقاط مثبت مسیحیت آغاز میشود، چون سخن انتقادی دربارهٔ یک مکتب به معنای این نیست که فقط بدیهایش را بگوییم. سپس او میکوشد قاعدههای کلی برای نقد هر مکتب بگوید و میگوید قاعدهای مهم این است که وقتی مجموعهای از عقاید ارائه میشود، سؤال اول این است که آیا این ارائه درست است. بعد میگوید ایدهٔ فعلی او این است که به مسائل اعتقادی اولویت بدهد، یعنی الوهیت مسیح و تجسد و تثلیث، و بحث تاریخی دربارهٔ سندیت را بعداً بیاورد.
نقاط قوت مسیحیت در آغاز
او میگوید میخواهد پیش از رسیدن به حرفهایی که بیشتر جنبهٔ منفی دارند به نکات مثبت هم اشاره کند. فکر میکند نقطهٔ قوت خیلی مهم مسیحیت وابستگی شدیدش به شخصیت مسیح است و مسیحیت از نظر اخلاقی نمرهٔ خیلی خوبی میگیرد: مسیح رحمت و مهربانی و دعوت به عشق به خداوند و همنوع را ترسیم میکند و، چنانکه در کتاب مقدس توصیف میشود، به معنای احکام توجه دارد نه به ظواهر.
او میگوید هر مکتبی که الگوهای اخلاقی و رفتاری ارائه میدهد تلویحاً یا صریحاً الگوی کمالی دارد؛ حتی مارکسیستها الگوی انسان انقلابی دارند. در مسیحیت الگوی اخلاقی فوقالعاده جذابی هست و به نظر او این نقطهٔ قوت مهمی است. در اسلام چنین نیست که الگوی اخلاقی نباشد، ولی تأکید مسلمانان بر پیامبر بهعنوان الگو خیلی کمتر از تأکید مسیحیان بر مسیح است، و «در نگاه اول» الگوی اخلاقی بودن را بیشتر در پیامبران دیگر، مثل ابراهیم، میبینید. او تأکید میکند که این را با قید «در نگاه اول» گفته، چون با دقت شخصیت پیامبر با ظرافت ارائه میشود، و شاید به این دلیل که خطر غلو دربارهٔ پیامبران وجود داشته، نوعی احتیاط در کار بوده است.
او احساس میکند مسلمانان به داستان آفرینش آنقدر که باید توجه نکردهاند، در حالی که مسیحیان عقایدشان را بر آن بنا میکنند و این را نکتهٔ مثبت میداند. میگوید بعداً سعی میکند روشن کند که نوع استفادهٔ آنها از این داستان بیشتر نتیجهٔ سوءتفاهم است. فکر میکند در قرآن بهصراحت در همین داستان پاسخ داده میشود که چرا در کرهٔ زمین ناملایماتی وجود دارد، هرچند داستان فقط برای این نیامده است.
دو پرسش و مرجع اسناد
او میگوید وقتی مکتبی ارائه میشود، پرسش اول این است که آیا این ارائه درست است. مارکسیسم را مثال میزند: فکر میکند کسی که با نقدهای دقیق سالهای اخیر آشناست، از میزان تحریف این مکتب در یک قرن و نیم شگفتزده میشود، و مارکس جملهای معروف دارد: «من مارکسیست نیستم». پس دربارهٔ دینی که ۲۰۰۰ یا ۱۴۰۰ سال پیش پدید آمده، به گمان او بدیهی است که احتمالاً ارائهاش مشکلاتی دارد.
او دو بحث را از هم جدا میکند: یکی اینکه حرفهای ارائهشده درستاند یا غلط، و دیگری اینکه آیا اینها همان چیزیاند که باید نام آن مکتب را بگیرند. دومی را مثل دعوا بر سر اسم میخواند ولی دربارهٔ ادیان مهم میداند. به گمان او طبیعی است که مکتبی که سالها از ظهورش گذشته تحریف شده باشد. دربارهٔ مارکسیسم راه طبیعی خواندن کتابهای خود مارکس است، و به نظر میآید در یکی دو دهه اخیر این بازگشت به متنها خوب انجام شده است.
دربارهٔ مسیحیت، به نظر او تنها راه این است که ببینیم چیزهای باقی مانده از آن دوران چه گواهی میدهند. مسیحیان اینگونه نگاه نمیکنند: به باور آنها کلیسا مثل موجودی زنده و متصل به مسیح، عقاید درست را مستقیماً از او میگیرد، و کاتولیکها این را مشخصاً دربارهٔ کلیسای رم میگویند. پروتستانها به متون برمیگردند، ولی او میگوید متونی که میپذیرند مصوبات مثلاً قرن چهارم میلادی است. میپرسد چرا باید به قداست آبای کلیسا اعتقاد داشت، در حالی که این در متون مقدس نیامده است.
او میگوید پیدا شدن انجیلهای جدید در نجع حمادی نشان میدهد کلیسا بهراحتی نمیتواند جلوی این روند را بگیرد و نگذارد متونی همارز متون مقدس مصوب قرن چهارم پیدا شوند. به گفتهٔ او تفاوت عمدهٔ اسلام و مسیحیت این است که وحی در اسلام کلام و کتاب است و در مسیحیت خود مسیح. به نظر او مکتب ماندگار به کتاب نیاز دارد و مسیح را هم با واسطهٔ کتاب میشناسیم. نقطهٔ برتری مطلق اسلام نسبت به مسیحیت را به نظر او این است که با وحیِ مکتوبی مواجهیم، با این اعتقاد که این وحی کلام خداست و تحریف نشده است، و دربارهٔ سندیت قرآن اسناد و مدارک خیلی قوی هست.
او میگوید مسیحیان همین الان به سندی مکتوب، مصوبهٔ شورای نیقیه در سال ۳۲۵ میلادی، رجوع میکنند و آن را مقدس میدانند چون آبا به دوران مسیح نزدیک بودهاند. به نظر او گفتن اینکه به آبای کلیسا رجوع میکنیم معنا ندارد، چون در واقع به اسناد بازمانده از آنها رجوع میکنیم، و هیچوقت نمیتوان از حجاب زبان و اسناد گریخت. فکر میکند مشکل عقاید آقای عبدالکریم سروش این است که میگوید فهم شما از قرآن عصری است و فراموش میکند که این دانش عصری را هم از کتابها یا شفاهی میگیریم.
یکی از حاضران میپرسد این انجیلهایی که داریم مال چه زمانی است و آیا مال قرن دوم است. او پاسخ میدهد اسناد نجع حمادی مال قرن دوم است و اگر اشتباه نکند نسخهٔ انجیل توماس از نظر نسخهشناسی قدیمیترین نسخهٔ مکتوب میان انجیلهاست، نه لزوماً از نظر تاریخ نگارش. به گفتهٔ او توماس از طرف کلیسا جزو کتب ضاله است و چهار انجیل مورد تأیید بودهاند. او میگوید بهعنوان کسی که نقادی میکند نمیتواند به حزبی گوش بدهد که تصویب کرده نوشتههای باقیماندهٔ مارکس را نخوانید؛ فکر نمیکند عاقلانه باشد آنچه در قرن چهارم در شورایی که امپراتور روم تشکیل داده تصویب شده ملاک ارتداد قرار گیرد، چون بسته به این است که کدام شاخه قدرت را در دست داشته باشد.
آغاز مسیحیت و پرسشهای حاضران
او میگوید از نظر تاریخی میگویند مسیحیت در انطاکیه پدید آمد و نه در اورشلیم؛ مسیح و حواریون یهودیاند و به نظر نمیرسد مسیح دین جدیدی ادعا کرده باشد. به نظر میآید مسیحیان اورشلیم شریعت موسی را رعایت میکردند و در انطاکیه برای اولین بار جمعیتهایی دیگر آن را رعایت نکردند. او اضافه میکند که ادعاهایی هست و نقل آنها به معنای تأیید خودش نیست، ولی به نظر میآید اسناد تاریخی گواهی میدهند که واژهٔ مسیحیت در اورشلیم وجود نداشته است.
یکی از حاضران به واژهٔ نصارا در قرآن استناد میکند. او پاسخ میدهد این ضرورتاً از آن برنمیآید؛ پرسش این است که آیا از ابتدا خودشان را پیرو دینی میدانستند که دین قبل را ملغا کرده است. به گفتهٔ او در خود انجیل آمده که مسیح نیامده یک کلمه از تورات را کم یا زیاد کند، و همهٔ اسناد تاریخی نشان میدهد کسانی که در محیط یهودی بودند یهودی ماندند. او نزاع پولس و پطرس را هم یادآوری میکند و میگوید بیشترین چیز در عهد جدید نامههای پولس است و این جای پرسش دارد.
اسناد و دو بحث جدا
او میگوید دربارهٔ هیچ مکتبی نباید به حرف کسی گوش داد که بگوید کدام سند را بخوانیم؛ همهچیز خوانده میشود و اگر چیزی رد یا قبول شود، با سند است. مثال میزند که برای انجیلهای متی و مرقس و یوحنا اسناد محکمی هست، ولی انجیل برنابا را نمیتواند به کار ببرد، چون قدیمیترین نسخهاش مربوط به قرن پانزدهم است و تا نسخههای قدیمیتر پیدا نشود نمیشود به آن رجوع کرد.
به گفتهٔ او بحث دوم بررسی مستقیم خود عقاید است. در این بحث مهم نیست استدلال را اولین بار چه کسی گفته؛ مهم این است که استدلال درست باشد. او میگوید شاید همهٔ عقاید مسیحیت درست باشد ولی اسناد نشان ندهد که عیناً عقاید قرن اولاند. با این حال هر دو بحث را لازم میداند، چون مسیحیان حاضر نیستند قبول کنند عقایدشان درست است ولی عقاید اولیهٔ آبای کلیسا یا خود مسیح نیست.
او میگوید ممکن است استدلالها غلط باشد و عقیده درست، و دربارهٔ تثلیث هم بحثی تاریخی هست: در عهد جدید فقط اشارههای مبهمی دیده میشود. به نظر او مسیحیت فقط این نیست که الگویی اخلاقی را بپذیریم؛ عقاید دیگری هم هست که مسیحی بودن به آنها بسته است. او میگوید ایدهٔ خیلی مشخصی ندارد، ولی فعلاً ایدهاش این است که به مسائل اعتقادی اولویت بدهد، از الوهیت مسیح و تجسد و تثلیث آغاز کند و بحثهای تاریخی را جمع کند تا بعداً بپردازد.
تثلیث و شرک
او میگوید بحث نقد تثلیث و تجسد را از اینجا آغاز میکند که به نظر او تثلیث قطعاً شرک است و بیانی ندیده که شرک نباشد. توحید را چنین تعریف میکند: یک خالق هست، هر چه غیر اوست مخلوق است و فقط خالق را باید عبادت کرد. مسیحیان میگویند به همین معتقدند و مسیح را یکی از صورتهای ظهور خدا میدانند، ولی او میگوید بیان رسمی تثلیث با این سازگار نیست.
به گفتهٔ او در مصوبهٔ شورای نیقیه آمده که مسیح مخلوق نیست و مولود است. او نتیجه میگیرد که این یعنی نسبت مسیح با خدا غیر از نسبت مخلوقات است و جهان دستکم سه لایه پیدا میکند، و این شرک است. یکی از حاضران میپرسد آیا مرکب بودن خدا شرکآمیز است؛ او پاسخ میدهد اگر کسی خدا را مرکب فرض کند شرک است. دربارهٔ روحالقدس میگوید در قرآن، مثلاً در «تنزل الملائکه و الروح»، روح مخلوقی است که به نظر میآید بالاتر از ملائکه است.
او میگوید به معنای رسمی، مسیح و روحالقدس مخلوق نیستند و رابطهٔ آنها با خدا رابطهٔ والد و مولود است. از نظر فلسفی قابل دفاع نیست که دو نوع نسبت، مخلوقبودن و مولودبودن، قائل شویم و توضیح ندهیم مولودبودن چه نسبتی است. پرسشهایی مطرح شده، مثل اینکه آیا مریم مادر خداست و آیا خدا به صلیب کشیده شده. فکر میکند واژههای مصوبهٔ نیقیه را نمیشود توحیدی توجیه کرد.
شورای نیقیه و آریوس
او میگوید شورای نیقیه برای بررسی سخن آریوس تشکیل شد که مسیح را یکی از مخلوقات خدا میدانست. شورا این عقیده را غلط شمرد و آریوس از مقامش خلع و مرتد شناخته شد، هرچند امپراتور بعد از چند سال نظرش عوض شد و دوباره نصبش کرد. مصوبه میگوید مسیح با خدا همذات است.
او میگوید مهمترین استدلال آتاناسیوس این بود که اگر مسیح غیر خدا باشد، همهٔ مسیحیانی که در کلیساها مسیح را عبادت کردهاند مشرک بودهاند. به گفتهٔ او اسناد تاریخی، از جمله نامههای فرمانداران روم به امپراتور، نشان میدهد مسیحیان فردی به نام مسیح را عبادت میکردند، و آتاناسیوس راست میگفت که با پذیرفتن حرف آریوس باید میپذیرفتند مشرک بودهاند.
او میگوید در سه انجیل اول مسیح پیامبر است و به صورت خداوند ظاهر نمیشود؛ اشارهٔ مبهم انجیل یوحنا «در اول کلمه بود و کلمه خدا بود» است. عبارت تعمید به نام پدر و پسر و روحالقدس را هم به همذات بودن مسیح با خدا مربوط نمیداند. وقتی یکی از حاضران میگوید همین عبارت شرک است، او پاسخ میدهد اصطلاح فرزند خدا در عهد عتیق هم آمده، مثل تعبیر عیالالله، و لزوماً به معنای شرک نیست.
جایگاه انسان و عرفان
او میگوید اگر به ابنعربی بگویند مسیحیان مسیح را خدا میدانند، ابنعربی ایراد را در این میبیند که چرا فقط مسیح؛ در دید او همه تجلی خدایند و به معنایی که خودش در نظر دارد همه خدایند، و باز موحد است. به گفتهٔ او توحید دلایل عقلی دارد، ولی نگاه تثلیثی دلیل عقلی ندارد و فقط به نقل برمیگردد، آن هم مصوبهای از قرن چهارم.
او میگوید شاید منفیترین نکته دربارهٔ مسیحیت این باشد که انسان تافتهٔ جدابافته میشود. در قرآن انسان شأن خاصی دارد، ولی فکر میکند از قرآن برنمیآید که جهان برای انسان خلق شده؛ فضیلت بر کثیری از مخلوقات است نه همهٔ آنها. به گفتهٔ او این برای مسلمان بودن ضروری نیست ولی برای مسیحی بودن ضروری است، چون در تثلیث بالای انسان صورتی انسانی هست. مشکل کلیسا با کوپرنیک و گالیله هم به گفتهٔ او ناسازگاری با متون مقدس نبود، بلکه ناسازگاری با فضای اعتقاد مسیحی بود، و او این تصور را خیلی خطرناک میداند.
او عرفان را، اگر خیلی مختصر و با مسامحه بگوید، چنین توصیف میکند که انسان کمکم نام و نشان خودش را از دست میدهد؛ ولی این را عرفانی متوسط میخواند و میگوید باید به مخلوق تبدیل شد و به وحدت رسید. به گفتهٔ او مسیحیت مانع از رد شدن از این مرحلهٔ دوم است، چون خدای مسیحی شأنی انسانی دارد. اکهارت را مثال میزند که عقایدش به ابنعربی نزدیک است و به گفتهٔ او با توجه به اعتقادات وحدتوجودیاش از طرف کلیسا تکفیر شده است؛ چون اگر در عرفان جلوتر بروید، دیگر نمیتوانید خداوند و مسیح را قاطی کنید. او میگوید مسئله فقط این نیست که اعتقادی مربوط به فلان شورا شرک است یا توحید؛ نسبت انسانی دادن به خدا به نوعی ضعف اخلاقی ایجاد میکند، چون نتیجهاش پایین آوردن خدا به حد انسانی هم هست. از همین زاویه «آخرین وسوسهٔ مسیح» را هم نوعی عرفان میداند که در آن به جای رفتن به سمت خدا، خدا را به سمت خود میآوریم.
او میگوید همهٔ ادیان توحیدی به محض اینکه کمی از مبدأ خودشان دور میشوند احساسات شرکآمیز پیدا میکنند، چون پرستش خدای مطلق دشوار است و تمثال ملموستر است؛ ماجرای سامری را مثال میزند. به نظر او بدترین نوعش در مسیحیت اتفاق افتاده، چون میتوان با مسیح حرف زد و یک انسان را عبادت کرد. او میگوید ادیان ابراهیمی با همین مبارزه میکردند، و خودش علاقهمند است که اگر راهی باشد مسیحیان موحد شوند.
پرسش دربارهٔ برتری انسان در اسلام
او دربارهٔ این حرف که در اسلام انسان اشرف مخلوقات است میپرسد: بنا به چه سندی، کجای قرآن؟ یکی از حاضران «احسن الخالقین» را میآورد. او پاسخ میدهد سجدهٔ ملائکه به این دلیل است که انسان جامعیتی دارد و معنایش بالاترین موجود بودن نیست، و آیههایی نقل میکند: «فضلنا هم علی کثیر مما خلقنا» و آیهای که میگوید آفرینش آسمانها و زمین بزرگتر از آفرینش مردم است. به گفتهٔ او در قرآن مطلقاً سندی برای این وجود ندارد.
حاضران «احسن تقویم» و توانایی روح انسان را مطرح میکنند. او میگوید «احسن تقویم» مقایسه با بقیه نیست و از قرآن برنمیآید که مخلوقات دیگری با چنین تواناییهایی نباشند. میپذیرد که انسان ویژگی خاصی دارد، یعنی جامعیت اسماء. ولی به نظر او مسلمان بودن ضرورتاً به این معنا نیست که خود را بالاترین مخلوق بدانیم؛ در مسیحیت چنین تصوری ممکن نیست، چون آن سوی خدا یک صورت انسانی حضور دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه