او جلسه را با این یادآوری آغاز میکند که نقادی فقط گفتن نکات منفی نیست و جنبههای مثبت مسیحیت را هم میگوید. سپس روش بحث و شرط کامل بودن نقد و ضوابط بحث دربارهٔ مکتب دینی را توضیح میدهد. بعد اعتقادنامهٔ نیقیه را میخواند و میگوید تثلیث شرکآمیز است، و استدلالهای الهیات مسیحی برای تجسد، گناه اولیه و رنج در زمین را بررسی میکند.
نکات مثبت مسیحیت
او میگوید نقادی به این معنا نیست که فقط به نکات منفی اشاره کنیم و میکوشد جنبههای مثبت مسیحیت را هم یادآوری کند. نخست تمرکز مسیحیها بر داستان خلقت است، چون الهیاتشان را بر مفاهیمی مثل گناه اولیه و هبوط میگذارند؛ به نظر او کلام اسلامی به این داستان، که در قرآن بارها تکرار شده، آنقدر که شایسته بوده توجه نکرده است.
نکتهٔ دوم شخصیتی است که مسیحیت از مسیح ترسیم میکند، از نظر اخلاقی مؤثر و جذاب. او فکر میکند در این ترسیم نکاتی هست که در توصیف اولیای خدا بر آنها تأکید نمیکنیم، و نمیخواهد بگوید این ویژگیها در ائمه یا پیامبران دیگر نیست. نگران است نقادی چنین برداشت شود که مسیحیت هیچ ارزش معقول یا اخلاقی ندارد.
روش بحث و شرط نقد کامل
او پرسشی تاریخی را از نقادی خود حرفها جدا میکند: آیا آنچه تحت عنوان مسیحیت گفته شده مسیحیت واقعی است یا ممکن است تحریف و جعلی صورت گرفته باشد. آنچه تا اینجا ارائه شده را «مسیحیت پرایم» مینامد؛ منطبق نبودن آن با مسیحیت اصلی به معنای تخطئه نیست، چون ممکن است پرایم از خود مکتب بهتر باشد. بحث تاریخی را به بعد موکول میکند.
روش او این است که به جای نتیجه گرفتن از بدیهیات، فکتهای مورد قبول همه را در نظر بگیرد و مدلی ارائه کند که آنها را خوب توجیه کند، مثل مکانیک نیوتونی در ساینس؛ مدل لزوماً صوری و قیاسی نیست و میشود با داستان یا استعاره شروع کرد. نقد هم دو راه دارد: نشان دادن فکتی که مدل توجیهش نمیکند، یا بررسی خود مدل و نشان دادن اینکه ناسازگاری درونی دارد یا استدلالهایش نتیجه نمیدهند.
او میگوید حتی اگر مدل زیر سؤال برود، معمولاً کسی اعتقادش را از دست نمیدهد مگر اینکه مدل جایگزین بهتری باشد. نقادی وقتی کامل است که جایگزین، یا صورت اصلاحشدهٔ همان مدل، ارائه شود؛ مکانیک کوانتوم و آزمایش مایکلسون-مورلی پیش از نسبیت را مثال میزند.
ضوابط بحث دربارهٔ مکتب دینی و تعبد
به گفتهٔ او بحث دربارهٔ عقاید دینی ضوابطی دارد که در مکاتب غیردینی نیست: اگر استدلالهایی داشته باشد که قرآن کتاب خداست، انبوهی گزاره یکباره به عنوان فکت در دست او قرار میگیرد، ولی دربارهٔ «کاپیتال» مارکس چنین نمیشود. تعبد را در مقابل عقلانی پذیرفتن نمیداند: عقل تا جایی میآید و پذیرفتن جزئیات نتیجهٔ منطقی همان است.
او مثال میزند کسی را که معجزات دیده و برایش ثابت شده فرستاده است؛ اگر حرفش با عقل یا برداشتهای قبلی او جور درنیاید، بیشتر به خودش شک میکند، البته اگر واقعاً مطمئن باشد گوینده معصوم است. یکی از حاضران میگوید این رویکرد نامعقول است و ایمان باید همیشه امکان بدهد چیز بیشتری معلوم شود. او پاسخ میدهد هیچوقت مطمئن نیست آنچه از قرآن میفهمد درست است و برای هر گزارهای درصدی خطا هست؛ ولی اگر برایش روشن باشد که قرآن کتاب خداست و عبارتی خیلی روشن باشد و ادراکات خودش قدرتی نداشته باشد، آنها را به راحتی کنار میگذارد، و صددرصد نیست که همه را کنار بگذارد.
او میگوید نباید، مثل نظریهٔ قبض و بسط شریعت دکتر سروش، تبادل همیشه به این سمت باشد که فهم دین تحت شعاع علم عصری قرار بگیرد. اگر یقین قطعی داشت که قرآن کتاب خداست و در آن نوشته بود رؤیا تعبیر دارد، احساسش این است که باید حرف دانشمندانی را که استدلال چندانی ندارند کنار بگذارد.
ایراد علمی به مکتب دینی
به گفتهٔ او اگر دانشمندی به مسیحی بگوید مرده را نمیشود زنده کرد، معقول است که توجه نکند، چون ایمانش را با عقل به دست آورده و تبعاتش هم معقولاند؛ دانشمند فقط میتواند بگوید تا حالا مشاهده نشده، و مدلهایش ممکن است رد شود. ایرادهایی را که میگویند گزارهای با علم یا عقل سازگار نیست نوعی سوءفهم میداند، چون مسیحی غیرمستقیم به آن رسیده است.
یکی از حاضران میگوید جزئیات از نظر علمی زیاد میشوند. او پاسخ میدهد ممکن است آنقدر زیاد شوند که کسی به استدلالهای خودش شک کند، ولی تا آن استدلالها هست تعارض معقول است. تا وقتی اطمینانش به قرآن هست، بیشتر به فکرش میرسد که آیهای را بد میفهمد، و این تعارض عقل با عقل است نه تعبد در مقابل عقل.
او میگوید بسیاری از مسیحیها و یهودیها به دلیل اشکالهای کتاب مقدس معتقد شدهاند زبان آن سمبلیک است، و به نظر او راهحل بدی نیست اگر واقعاً تعارضی باشد. در قرآن «و جعلنا الارض فراشا» را مثال میزند که معنایش پهن شدن چیزی زیر پا است، نه مسطح بودن زمین. نتیجه میگیرد در نقد مکاتب دینی باید بیشتر دنبال مبادی ایمان بود.
اعتقادنامهٔ نیقیه و تثلیث
او میگوید جلسهٔ نیقیه برای بحث دربارهٔ ادعای آریوس تشکیل شد، که خداوند و عیسی را همذات نمیدانست. به گفتهٔ او این اعتقاد که بعضی افعال عیسی افعال خداست از نظر مسلمانها هم درست و مشرکانه نیست؛ همذات بودن است که شرک است. سپس متن اعتقادنامه را میخواند، از جمله «خدا از خدا، نور از نور» و «همذات پدر است».
نتیجه میگیرد که تثلیث قطعاً شرک است، چون دستکم سه لایه در وجود در نظر میگیرد: غیر از خدا و مخلوقات، لایهٔ مولودات هم هست. توحید یعنی بتوان هستی را به دو مجموعه افراز کرد، یک مجموعهٔ تکعضوی و بقیه مخلوقات. او میگوید این قدیمیترین اعتقادنامه است، پس زیر سؤال بردنش همهچیز را از نو شروع میکند؛ از نظر خودش خوب است ولی از نظر کلیسا نه.
او میگوید تثلیث در مسیحیت راز است و کسی معتقد نیست بشود آن را فهمید؛ نتیجهای که از آن میگیرند این است که چون مسیح همذات پدر است میتوانند او را عبادت کنند و مرتکب شرک نشدهاند. ولی او میگوید چه راز باشد چه نباشد، از جهت محتوا اعتقادی شرکآمیز است، چون موجودی هست که عین خدا نیست و مخلوق هم نیست، مگر اینکه کسی توحید و شرک را از نو طوری تعریف کند که این اعتقادات هم در آن بگنجد. اگر کسی بتواند همذات با پدر بودن را توجیه کند، او خیلی خوشحال میشود.
استدلالهای مسیحی برای تجسد
او میگوید صرف شرک دانستن این اعتقاد کافی نیست و باید دید دلایل مسیحیها کجا مشکل دارد. در الهیات مسیحی، به گفتهٔ او، برای تجسد اساس بحث مسئلهٔ شر و گناه اولیه است: ناملایمات انسان نتیجهٔ گناه پیش از آمدن به زمین است و گناهکار نمیتواند آن را پاک کند، پس موجودی بیگناه باید رنج بکشد و فدیه شود. استدلال دیگر این است که گناه ما را از لوگوس جدا کرده و ایمان به مسیح، که لوگوس تجسد یافته است، عقل درونی را احیا میکند.
او میگوید از هیچکدام از این استدلالها درنمیآید که مسیح باید خدا باشد؛ حداکثر درمیآید که فاقد گناه اولیه باشد. مسیح میتواند فاقد گناه اولیه باشد و روحالقدس یا لوگوس مخلوق باشد، مثل عقل اول در عرفانها. جهش از «انسان نیست» به «خداست» وقتی انجام میشود که میان انسان و خدا هیچ مقامی نباشد.
او فکر میکند آریوس به همهٔ اعتقادات مسیحی، از پیامبری خاص تا فدیه، اعتقاد داشت، ولی لزومی نمیدید مسیح را عین خدا بداند. یکی از حاضران میپرسد آیا در الهیات مسیحی استدلالی هست که فدیه نباید مخلوق باشد؛ او پاسخ میدهد ندیده و فکر نمیکند چنین چیزی باشد. به قول آن حاضر قربانی همیشه از مخلوقات بود، و او میگوید بیمعنا است که خالق بخواهد قربانی شود.
گناه اولیه و ذاتی بودن آن
مسیحیها میگویند چون گناه اولیه ذاتی انسان است، مسیح که فاقد آن است انسان نیست. او میپرسد این از کجا درمیآید و میگوید به نظرش داستان برعکس را میگوید: آدم پیش از گناه هم آدم بود و اختیار داشت گناه نکند. اگر گناه عین ذاتش بود، مجازاتش مثل تبعید کردن کسی به جرم داشتن دو گوش بود، و این اعتقاد را سست میداند.
دربارهٔ ارث رسیدن گناه، میگوید نقطهٔ حساسی است و بعداً مفصل بحث میکند. اسلام هم ظاهراً موافق است که انسانها گناه اولیه را به ارث میبرند، چون هبوط نتیجهٔ گناه آدم است؛ عدهای از مسیحیها معتقدند آدم به نمایندگی انسانها گناه کرد. او فرض میکند خدا خالق و عادل است و فکر میکند این استدلال خوبی است که اگر انسانها بیگناه رنج میکشند، باید پیش از آمدن به زمین گناهی کرده باشند؛ ولی این به معنای ذاتی بودن گناه نیست.
او برای نمونه مدلی را توصیف میکند که در آن ارواح ما پیش از ورود به زمین در باغی گذاشته میشوند، مثل عالم ذر، و همه همان کار را میکنیم و تبعید میشویم. مسیح آن کار را نکرد و از آن درخت نخورد، و به نظر او این با همهٔ استدلالها سازگار است؛ پس میشود گفت مسیح نه خدا بلکه انسان فاقد گناه اولیه است.
آیا زندگی در زمین مجازات است
او میپرسد چرا باید فرض کرد حضور در زمین مجازات گناه اولیه است، وقتی طوفان و زلزله و مرگ بر مسیح اثر نمیکند. به گفتهٔ او خود مسیحیها میگویند مسیح رنج را خودش انتخاب کرد، و اگر همهٔ ما مثل مسیح بودیم رنجی نبود. به گفتهٔ او بخشی از استدلال مسیحی مبتنی بر این است که زندگی در زمین یعنی رنج کشیدن، و لزوماً چنین نیست؛ برای کسی با قدرت مسیح زندگی در زمین میتواند بدون رنج باشد.
یکی از حاضران میگوید هبوط به زمین مجازات گناه اولیه است. او پاسخ میدهد به نظرش از قرآن برعکس برمیآید، چون انسان از همان اول قرار است خلیفه باشد. حاضران آیههایی دربارهٔ اخراج و «قل اهبطوا» میآورند، و او دلیلی میخواهد که نشان دهد اگر آدم گناه نمیکرد به زمین نمیآمد؛ ادعا نمیکند قرائتش لزوماً نتیجه میشود و بحث قرآن را به بعد میگذارد.
دربارهٔ اشکال یکی از حاضران که فرزند خدا بودن مسیح در انجیلها آمده، میگوید فرزند خدا در کتاب مقدس معنایی را که در تثلیث گفته میشود ندارد، چون به پیروان گفته شده ایمان بیاورید تا فرزندان خدا شوید. در سه انجیل اول حرفی از خداوندی عیسی نیست، در انجیل یوحنا یکی دو اشاره هست و در نامههای پولس بیشتر؛ دلایل نقلی محکمی نمیبیند.
جمعبندی او این است که از این استدلالها نتیجه نمیشود مسیح عین خداست و فقط نتیجه میشود که گناه اولیه را مرتکب نشده است. ذاتی بودن گناه اولیه و رنج بودنِ ذاتیِ زندگی در زمین هم از داستان و عقل درنمیآید، و او فکر میکند شخصاً هیچکدام از این سه فرض را قبول ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه