او میگوید درک گناه اولیه و چگونگی به ارث رسیدنش برای بحث مسیحیت مهم است. در این جلسه بهجای ایراد گرفتن به روایت اسقفی، روایتی را مطرح میکند که تا حدود زیادی با مبانی قرآنی سازگار میداند و موقتاً عرفانی مینامد. داستان آفرینش را در قرآن مرور میکند، بهشت آدم را به دوران پیش از تولد در رحم ربط میدهد و از آن دربارهٔ مسیح نتیجه میگیرد.
هدف جلسه و آفرینش در قرآن
او میگوید مسیحیها چون امکان انسانی بدون گناه اولیه را قبول ندارند و آن را ذاتی همهٔ انسانها میدانند، باید مسیح را ماورای انسان بدانند و به تجسد برسند. بحثهای چند جلسهٔ اخیر نقد مبانی فکری و اعتقادی الهیات مسیحی بود و بحث تاریخی هنوز شروع نشده است.
به نظر او مهمتر از ردکردن عقایدی که ایراد دارند ارائهٔ مدل بهتر است، و این جلسه همین جنبهٔ مثبت را دارد. روایت جدید را هنوز روایت قرآنی نمینامد و موقتاً میشود آن را روایت عرفانی نامید، چون به حرفهای عرفان اسلامی دربارهٔ مسیح و داستان آفرینش نزدیک است.
داستان در سورهٔ بقره با اعلام خداوند آغاز میشود که میخواهد خلیفهای در زمین قرار دهد؛ به نظر او ظاهر آیه نشان میدهد محل این خلافت بهطور طبیعی زمین است. اعتراض ملائکه که انسان خونریزی و فساد میکند داستان را به مسئلهٔ شر وصل میکند، که به نظرش توجه متکلمان را خیلی جلب نکرده ولی مسیحیها روی آن تمرکز میکنند. او میگوید داستان قرآن کمتر از یک صفحه است و در برابر تورات فشرده است؛ آنجا یاد دادن همهٔ اسما به آدم معنایی فلسفی و جهانشناختی پیدا میکند و مسئلهٔ شر را به وسعت زبان انسان ربط میدهد.
به گفتهٔ او برتری انسان نسبت به ملائکه همین زبان پیشرفته است، که چون productive است، کذب در آن معنا پیدا میکند، و کذب و شرک منشأ شرند. او میگوید خلقت انسان انگار لایهای به عالم وجود اضافه میکند، چون زبان جهان را بازتاب میدهد و عالم تشریع پدید میآید؛ ضعیفترین مرتبهٔ وجود لفظی است، مثلاً میشود از مربع سهگوش حرف زد که حتی قابل تصور نیست. جواب خوب به اشکال معروف خلق سنگی که خداوند نتواند بلندش کند، فکر میکند، این است که خداوند آن را در همان حد لفظ خلق کرده است.
بهشت و هبوط در قرآن
او میگوید تکرار داستان در جاهای مختلف قرآن چیزهایی را منتقل میکند که با یک بار نقلکردن نمیشود، و آن را به نقل روایت از چند زاویه در هنر مدرن مانند میکند. مثال میزند که داستان موسی و فرعون در سورهای با جزئیات میآید ولی در سورهٔ قصص در یک جمله خلاصه میشود: گرفتیمش و انداختیمش در دریا. به گفتهٔ او فقط با فشرده کردنش در یک جمله میشود این احساس را منتقل کرد که فرعون مثل مورچهای بود که زیاد داد و قال میکرد.
داستان جنت در قرآن همیشه خیلی کوتاه است و جزئیات جغرافیایی تورات را ندارد: آدم با همسرش در جنت ساکن میشود و درختی هست که نباید نزدیکش شوند. بخش ابلیس و سجدهنکردن او در تورات نیست. در تورات مار حوا را فریب میدهد و حوا آدم را، و این جهتگیری جنسیتی در قرآن بهوضوح نیست.
او میگوید اگر در سورهٔ طه فقط به الفاظ توجه کنیم باید تقصیر را به آدم بدهیم، ولی خودش به این معتقد نیست و این حرف را بیمعنا میداند. به نظر او جنت باغی در زمین نیست، چون در سورهٔ طه آمده در آنجا تشنه و گرسنه و برهنه نمیمانید و آفتاب بر شما نمیتابد.
به گفتهٔ او داستان آفرینش مبنای انسانشناسی قرآن و با مبانی سیر و سلوک عرفا سازگار است: آدم پیش از گناه در حالت وحدت بود و بعد به عالم جسمانی آمد. مثال میزند از کسی که در سینما غرق فیلم است و اگر پروژکتور خاموش شود، به صندلی و پرده توجه میکند؛ آدم پیش از گناه به جسمانیت خودش و به جنسیت خودش توجه نداشت، و این همان است که عرفا به آن «واقع شدن در کثرت» میگویند.
او میگوید در قرآن توبه پذیرفته میشود و گناه اولیه مثل حائلی میان انسان و خدا نمیماند. به نظرش آنچه نتیجهٔ گناه است اخراج از جنت است، نه آمدن به زمین؛ انسان خلق شده تا جایگاهش زمین باشد.
بهشت آدم همان رحم است
او میپرسد حقیقت جنت و گناه اولیه چیست: آزمایشی واقعی با آدم بهعنوان نماینده، یا اینکه همهٔ انسانها پیش از تولد این مرحلهٔ آزمایشی را طی کردهاند، یا تمثیل. میگوید در جلسات پیش اصراری نکرده بود، ولی اکنون تأکید میکند که به نظرش همهٔ انسانها این آزمایش را گذراندهاند، داستان تمثیلی نیست و به نوعی از واقعیت هم واقعیتر است، و همهٔ داستان به اقامت انسان در رحم پیش از تولد اشاره میکند. لازم نمیداند داستان آدم نخستین همین شکل را داشته باشد.
دلیل قاطع خودش را از سورهٔ اعراف میآورد، هرچند میگوید ممکن است برای دیگران قاطع نباشد و همه را از حافظه میگوید و شک دارد. به نظر او «خلقناکم ثم صورناکم» همهٔ مقدمهٔ داستان را فشرده میکند و «صورناکم» در قرآن همیشه به اتفاقی اشاره دارد که در رحم میافتد.
تعلیم اسما به نظر او همان پدیدآمدن تدریجی امکانات شناختی است: جنین هورمونها و حالتهای جسمی را یک بار آزمایش میکند و انسان پیش از ورود به دنیا با حالتهایی که در جهان میشود تجربه کرد آشنا میشود. ملائکه به نظر او حالتهای کمتری دارند و نمیتوانند همهٔ اسما را درک کنند.
جنت در این مدل رحم است: آنجا گرسنه و تشنه نمیشوید و خورشید را نمیبینید، که زمین نیست، و هبوط توصیف به دنیا آمدن است. او میگوید انگار همه دنبال بهشتی گمشدهایم؛ دوران کودکی بهشت نبود، ولی پیش از آن واقعاً بهشت بود و این تجربه در ناخودآگاه ثبت شده ولی به یاد نمیآید. فکر میکند اختلاف یونگ و فروید هم اینگونه برطرف میشود: تجربیات جنینی ناخودآگاه جمعی را پر میکنند و تجربیات بعد از تولد ناخودآگاه شخصی را.
شواهد جنینشناسی و زبان
او میگوید ما از لحظهٔ ثبت تولد گمان میکنیم موجودی پدید آمده، مثل کشف آمریکا که آدمها آنجا زندگی میکردند. به گفتهٔ او جنین در رحم حالت REM دارد، چشمش حرکت میکند و میخورد، و ادراک دارد؛ تصور اینکه انسان هنگام تولد ناگهان شعور پیدا کند به نظرش احمقانه است. اگر حرف روانکاوها دربارهٔ سالهای اول زندگی درست باشد، دورهٔ جنینی میتواند بینهایت مهم باشد.
او میگوید این ایده را از کریستوا دارد که زبان به بدن وابسته است، نه کل ماجرا را؛ و فهم حرف او را آسان نمیداند. نمونهٔ دیگر اینکه بچهها بعد از تولد نسبت به زبان مادری خودشان حساسیت دارند، پس در رحم زبان مادر را از ارتعاشات داخلی شنیدهاند.
چامسکی با استدلال «فقر محرک» میگوید زبان با شنیدن جملهها یاد گرفته نمیشود و ذاتی است؛ به گفتهٔ او یادگیری گرامر مثل تنظیم چند پارامتر است. او میگوید برای مدل لازم نیست اثبات بیاورد؛ کافی است نشان دهد مشکلات را حل میکند. به نظرش داستان آدم و حوا بهوضوح به دوران پیش از تولد اشاره میکند و هبوط به تولد.
گناه اولیه و جنسیت
او میگوید تصورش از گناه اولیه این است، با تأکید که جزئیات زیستشناختی را نمیداند: جنین در آغاز نشانی از جنسیت ندارد و به معنایی دوجنسی است، و ماندن آدم با زوجش در بهشت را معادل این میداند. بعد که جنسیت شکل میگیرد مرد بخش زنانه را به ناخودآگاه میبرد و آنیما میشود، و در زن آنیموس. به نظر او اتفاقی که در رحم میافتد، یعنی همان گناه اولیه، با شکلگیری جنسیت مربوط است و نتیجهاش توجه به جسمانیت است.
به گفتهٔ او جنین بهتدریج اختیار پیدا میکند و جایی انگار کاری را که نباید میکرد انجام میدهد، یا محیط رحم اختلال پیدا میکند؛ او میگوید توصیفش سخت است. لازم نیست جنین محیط رحم را درک کند، کافی است بدن داشتن خودش را درک کند. تولد معادل هبوط است.
او میگوید داستان به این معنا تمثیل نیست: باغ تمثل و تجسد مفهومی است و جنت از باغی که ما میشناسیم واقعیتر است. سرنوشت طبیعی انسان هبوط به زمین است، نه ماندن در رحم؛ ولی به نظرش انسان به خاطر اختلالی زودرس به دنیا میآید و عامل بدبختیها اخراج از جنت است، نه آمدن به زمین.
نارس بودن نوزاد انسان مسئلهای است که زیستشناسها روی آن کار میکنند و به نظر او انگار برنامهٔ طبیعی این نیست. در تورات به حوا گفته میشود با درد خواهی زایید؛ او میگوید نخستین رنج بزرگ شاید خودِ تولد باشد، مثل اخراج پیش از آنکه به موعدش برسد.
مسیح در این مدل
نتیجهٔ مدل این است که انسان ممکن است بدون گناه اولیه به دنیا بیاید و مسیح همان انسان است. باید زنی در نهایت کمال باشد تا در رحمش اختلالی نباشد و شیطان نتواند به او نزدیک شود؛ به نظر او ماجرای تولد مسیح همین است. مسیح ازدواج نمیکند چون جدایی از زوج برایش اتفاق نیفتاده و صددرصد متعادل است. او دعای مادر مریم و روایتی را یادآوری میکند که شیطان همهٔ نوزادان را جز مریم و عیسی مس میکند.
به گفتهٔ او با تولد مسیح خلقت انسان به معنای تکوینی کامل شد، و ابنعربی ختم ولایت مطلقه را در عیسی میداند. او تولد مسیح را مثل وصلشدن آسمان به زمین میداند. مسیح بر نیروهای زمین مسلط است و بیمار نمیشود؛ ما چون ناقص و نابهنگام آمدهایم رنج میکشیم، و او از جنت اخراج نشده است.
مسیح پس از تولد به مادر دلداری میدهد و به او غذا نشان میدهد؛ به نظر او مجموع اینها تصور قرآنی از تولد مسیح است. فکر میکند نزول قرآن پیش از مسیح امکان نداشت، و دو ختم داریم: ختم تشریع و ختم تکوین.
او دربارهٔ انجیل برنابا میگوید از نظر سند ضعیف است ولی برایش جالب؛ در آن مریم بدون درد زایید. به نظرش در قرآن «مخاض» آمده نه «الم مخاض»، و مخاض حالتی شبیه سکرات هنگام زایمان است؛ حزن مریم از جدا شدن مسیح است، نه درد.
مزایا و محدودیت مدل
او میگوید در جلسات روایت اسقفی، که با هواداری حرف میزد، خیلی از آن حرفها را درست میداند، فقط با تخفیفهایی: مسیح خودِ خدا نیست ولی انسانی غیر از انسانهای دیگر است. خیلی از باورهای مسیحی از کتابهایشان درنمیآید، از جمله رابطهٔ مسیح و گناه اولیه، ولی تصادفی نیست که در الهیاتشان مرکزی شده. اگر تکوینی نگاه کنید، حرف مسیحیها دربارهٔ ظهور ملکوت راست است، چون اینجا چیزی تمام شد. به گفتهٔ او خلقت انسان بدون این واقعه تمام نمیشود و انگار جهان منتظر مریم است، نه مسیح.
به نظر او مدلی را نه به دلیل اثبات بلکه چون بهتر از مدلهای دیگر کار میکند میپذیریم. میگوید این مدل با همهٔ وقایع مورد اعتقاد سازگار است جز مصلوبشدن مسیح، و این با تصریح قرآن به مصلوب نشدن او میخواند. تنها مشکل را همین میداند و بحث تاریخی آن را به بعد میسپارد؛ مزایای روایت اسقفی حفظ میشود بیآنکه لازم باشد بگوییم مسیح خداست، و به نظرش بخشهایی از نگاه مسیحیت که ربطی به تثلیث و تجسد ندارد زیباست.
یکی از حاضران میگوید قرآن نشان میدهد مسیح هم مرگ دارد. او پاسخ میدهد قرآن برای مسیح واژهٔ «وفات» را به کار میبرد و در قرآن میان مردن و گناه اولیه ارتباطی نیست؛ این ارتباط در تورات است. مرگ مسیح به نظر او انتقال از مرحلهٔ دوم زندگی به سوم است، بیدرد و بیرنج، همانقدر با مرگ ما فرق دارد که تولدش با تولد ما.
یکی از حاضران میپرسد آیا اختیار هم در این ماجرا دست دارد و این هم به نوعی گناه است. او میگوید روح انسان جنسیت ندارد ولی سوار جسمی میشود که جنسیت دارد و فکر میکند اختلالها از اینجا برمیآیند؛ مسیح، به عنوان روح الهی، این تمایز جنسی را احساس نمیکند. به نظر او از جایی به بعد در رشد جنین اختیار نقش پیدا میکند، و فکر نمیکند مریم فاقد گناه اولیه باشد.
پرسشها و پاسخها
یکی از حاضران آیهای را میآورد که میگوید شیطان شما را فریب ندهد چنان که پدر و مادرتان را فریب داد، و میپرسد چرا به ما که در جنت نیستیم خطاب میشود. او پاسخ میدهد که خطاب به بنیآدم، یعنی نوع بشر، است و به نظرش این آیه بیشتر از همه تأیید میکند که همه در معرض این آزمایشاند و میتوانند گناه نکنند.
در پاسخ به حاضری میگوید نگفته بود احساس خوب مسیحیت را مثبت میداند؛ از اینکه خدا بیاید و برای نجات بشر مصلوب شود خوشش نمیآید و آن را مثل تصور بچههای لوس میداند که پدر و مادرشان خودشان را قربانی میکنند. به نظرش اینکه خدا اولیایش را، مثلاً پیامبر ما را، به زحمت میاندازد تا بدانیم خدا عاشق انسانهاست کافی است.
او میگوید عیسی هم پس از تولد در معرض شیطان قرار گرفت: مسیحیت میگوید در سیسالگی پس از تعمید ۴۰ شب شیطان وسوسهاش کرد و شیطان شکست خورد. به نظر او پس از ظهور مسیح زمین به نوعی پاکسازی شد و بتپرستی برچیده شد؛ داستانهای ایمان شدید مسیحیان قرنهای اول را باور میکند و میگوید گسترش مسیحیت فقط به سیاست امپراتور روم برنمیگردد.
یکی از حاضران نقد میکند که این مدل بیشتر برای توجیه گناه اولیه است. او پاسخ میدهد این مدل مستقل از مسیحیت و از خواندن داستان قرآن و اطلاعات جنینشناسی در ذهنش پدید آمد، و بعد با فاصله به تولد عیسی رسید؛ میگوید این مدل را نمیشود برای داستان تورات ارائه کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه