او پرسش اصلی بحث تاریخی را مطرح میکند و میگوید بحث تاریخی مثل کار علمی ساختن داستانی است که فکتها را توضیح دهد. سپس از نقش ایدئولوژی در ساختن داستان و تشخیص فکت میگوید، و برای نشاندادن نوعی نگاه بهاصطلاح سکولار، موقتاً در نقش یک آدم سکولار روایتی سکولار از پیدایش مسیحیت میآورد. بعد از آن نقش را رها میکند و دربارهٔ محیط یهودی و رومی و فکتهای تاریخی دربارهٔ مسیح صحبت میکند.
پرسشهای بحث تاریخی
پرسش اصلی این است که عقاید مسیحیتی که امروز با عنوان مسیحیت ارتدوکس وجود دارد تا چه اندازه با دعوت و پیام اولیهٔ مسیح انطباق دارد. منظور او عقاید مشترک مسیحیان امروز است، چون کاتولیک و پروتستان هر دو تقریباً همه مصوبات شورای نیقیه را قبول دارند. دو سه مسئلهٔ خاص هم هست: مصلوب شدن مسیح و اعتبار کشفیات باستانشناختی جدید مثل کتابخانهٔ نجع حمادی و طومارهای بحرالمیت. هدف او روشنکردن این است که در بحث تاریخی در واقع چه کار میکنید.
بحث تاریخی و روایت اسلامی
به گفتهٔ او بحث تاریخی مثل یک کار علمی است: داستانی میسازید که فکتهای موجود را به هم پیوند دهد، و مثل تئوری باید در درون خودش سازگار باشد؛ هرچه معقولتر و روانتر باشد و فکتها را بهتر توضیح دهد، داستان بهتری است. دربارهٔ پیدایش مسیحیت داستانهای سکولار و دینی متعددی هست، ولی او میگوید روایت اسلامیِ خیلی جدیای که رویش کار شده باشد نداریم؛ مسلمانان به آنچه در قرآن هست قبول دارند و به آنچه نیست قبول ندارند.
او میگوید لازم است مسلمانان بهنوعی وارد این اختلاف روایتها شوند و روایتی تاریخی بسازند که مستقل از روایتهای موجود باشد و با فکتهای قرآن سازگار باشد؛ خودش سعی میکند دستکم روایتی اسلامی نقل کند. مثال اختلاف پولس و حواریون اورشلیم را میآورد، که در خود کتاب مقدس هم منعکس شده و یکی از جنبههایش این بود که آیا مسیحیت را باید بیرون از جامعهٔ یهودی تبلیغ کرد.
دربارهٔ مصلوب شدن میگوید به نظر میآید اکثر مسلمانان معتقدند شخصی اشتباهاً به جای مسیح مصلوب شده و مسیح زنده نزد خداوند است. خیلیها پطرس را حواری برحق و پولس را عامل انحراف میدانند، ولی تقریباً همه اتفاق نظر دارند که مصلوب شدن اتفاق افتاده است. او میگوید نباید فقط گفت مصلوب نشد؛ باید بقیهٔ ماجرا را هم توجیه کرد و روایت را کامل کرد.
ایدئولوژی و تشخیص فکت
او میگوید وقتی به تاریخ نگاه میکنید همیشه از ایدئولوژی خودتان استفاده میکنید. مثلاً در دید سکولار چیزی به اسم وحی نیست؛ پس آدمی ادعای مسیحا بودن کرده، یا پیروانش بعداً این ادعا را اضافه کردهاند، یا اصلاً چنین آدمی نبوده و ساخته شده است. در مرحلهٔ ساختن داستان استفاده از ایدئولوژی مطلقاً مجاز است، همانطور که در علم کسی نمیپرسد تئوری را از کجا آوردهاید.
اما در تشخیص فکتها باید تا حد ممکن از ایدئولوژی استفاده نکرد. نمونهاش برخورد مسیحیان ارتدوکس با منابع نوشتاری قرن اول و دوم است: مجموعهای از انجیلها را فکت میدانند، ولی نوشتههای مشابهی را که از نظر تاریخی هموزناند طرد میکنند، چون آدمهایی مرتد آنها را نوشتهاند؛ رفتارشان با کتابخانهٔ نجع حمادی همین است، در حالی که ممکن است سندیت تاریخی آنها بهتر باشد. او میگوید فکر میکند همهٔ آدمها دچار این مشکلاند.
او میگوید خودش هم به این حرف عمل میکند: معتقد نیست انجیل برنابا، آنطور که مسیحیان میگویند، جعلی است و فکر میکند نسخههای قدیمی داشته، ولی چون سندیت تاریخی ندارد در بحثهایش از آن استفاده نمیکند. قدیمیترین نسخهاش مال قرن پانزدهم و شانزدهم است و علاقهٔ مسلمانان به آن ایدئولوژیک است. یکی از حاضران متن را فوقالعاده میخواند؛ او میگوید اگر کسی بتواند دلایلی بیرون از بحث ایدئولوژیک بیاورد، میشود از آن استفاده کرد، و شخصاً احساس میکند خیلی بعید است مسلمانی آن را جعل کرده باشد.
روایت گنوسی و فیلم هالیوودی
او میگوید طیف وسیعی از روایتها داریم، از دیدگاههای سکولار که شاید بگویند مسیح وجود نداشته تا دیدگاه ارتدوکس، که پولس را نمایندهٔ بهحق مسیحیت میداند. روایت گنوسی به دلیل چاپ داوینچی کد مد شده است: مسیح مجرد نبوده و مریم مجدلیه همسرش بوده، و در روایت اکستریم فرزند هم داشتهاند.
جیمز کامرون مستندی ساخته که در آن مقبرهٔ مسیح را پیدا میکند. او میگوید هنر سینمای هالیوود کنترل ذهن بیننده است، چون در فیلم نمیتوانید مکث کنید و فکر کنید و نقصهای منطقی را نمیبینید؛ دربارهٔ این مستند هم همینطور است، ولی میگوید این جزو قسمتهای اصلی بحثش نیست.
روایت سکولار در نقش یک آدم سکولار
او میگوید میخواهد شما را با فضای نوعی دیدگاه بهاصطلاح سکولار آشنا کند که شاید قویترین نوع نگاه به تاریخ مسیحیت باشد. اعلام میکند تا اطلاع ثانوی، که امیدوار است طول نکشد، آدمی سکولار است و میخواهد روایتی سکولار ارائه دهد که تا حد ممکن قوی باشد، بدون اینکه حتی فرض کند مسیح وجود داشته است.
در این نقش میگوید نگاه سکولار روایتهای دینی را حداکثر اسطورههایی کمی متأخرتر میداند؛ مسائل ماورای طبیعی، که از نظر افراد سکولار واقعیت ندارد، نشانهٔ خوبی برای ساختگی بودن داستانهاست. شاهد غیرایدئولوژیک را این میآورد که تحقیقات اسطورهشناسی نشان میدهد موضوع تقریباً همهٔ این داستانها در اسطورههای قدیمیتر هست، از طوفان نوح تا ماجرای مسیح.
سپس، در همین نقش، هوروس را مثال میزند: ۲۵ دسامبر به دنیا آمده، مادرش باکره بوده، سه پادشاه عبادتش کردند، فکر میکند، اگر اشتباه نکند، ۱۲ معاون داشته، مصلوب شده و بعد از سه روز رستاخیز کرده؛ میگوید به شش مورد مطمئن است. میترا و کریشنا را هم میآورد، ولی با «فکر میکنم» و بدون اطمینان دربارهٔ مصلوب شدنشان.
باز در همین نقش، دوران روم را دورانی میداند که فرهنگها با هم میآمیختند و میگوید هیچ شکی نیست که مسیحیان قرن اول و دوم با اسطورههای قدیمی مصری آشنا بودند؛ ژوستین به این شباهت اشاره کرده است. مسیحیت از دید این روایت زایش پیوند فرهنگ یهودی با فرهنگهای اطراف است، و لازم نیست فرض کرد مسیح وجود داشته یا منشأ الهی دارد؛ مثلاً پسر خدا بودن را رومیها به امپراتور نسبت میدادند.
توجیه شباهتها و خروج از نقش
او، باز در همان نقش، شباهت این داستانها را به خورشید برمیگرداند: در ۲۵ دسامبر، پس از سه روز که خورشید انگار متوقف شده، مشاهده میشود به وضع قبلی برگشته، و سه ستارهٔ صورت فلکی اوریون در همان شب در امتداد جای خورشید قرار میگیرند که از آنها به سه پادشاه یاد میشود. این روایت میگوید اسطورهٔ مسیح تکرار دوبارهٔ همین ماجراست، منتها در متن یهودی.
ژوستین در قرن دوم سعی کرد توجیه کند چرا عین داستان هوروس را دربارهٔ مسیح معتقدند، و گفت چون شیطان از قبل از ظهور مسیح خبر داشت، این ویژگیها را برای ایجاد شک در جاهای مختلف دنیا القا کرده است.
سپس او میگوید از حالت کفرآمیز خودش بیرون میآید و دوباره به حالت طبیعی برمیگردد. اینکه این حرفها چقدر صحت تاریخی دارند قابل تحلیل است؛ به نظر میآید درست باشند و منابعش را معتبر میداند، هرچند خودش اسطورهٔ میترا را مستقیماً نخوانده. دربارهٔ روایت سکولار فعلاً هیچ اظهارنظری نمیکند و میگوید فقط آن را آورده تا نشان دهد نگاه تاریخی سکولار چقدر میتواند بیرون از ایدئولوژی باشد.
محیط یهودی و ۷۰ میلادی
او میگوید دربارهٔ محیط پیدایش مسیحیت اطلاعات خیلی خوبی داریم، به مراتب بیشتر از محیط پیدایش اسلام، چون رومیها و یهودیان و فرهنگ هلنیستی همه تاریخ مینوشتند. به نظر میآید باستانشناسی مدرن فضای روستاییای را که معمولاً در ذهن مسیحیان هست کمی میشکند: نزدیک جلیل ویلاهای مجلل رومی و شهری نسبتاً بزرگ پیدا شده است.
بر اساس باور یهودیان، خداوند با ابراهیم عهد بست و سرزمین را به فرزندانش داد، و در پای کوه طور پیمانی با بنیاسرائیل بست. او میگوید همهٔ اعتقاد دینی یهودیان به مالکیت این سرزمین برمیگردد و اساس میثاق توحید است؛ ولی لازم نیست یهودی بگوید قوم یهود بر جهان برتری دارد.
یهودیان در زمان مسیح تحت فرمان رومیها دوباره مثل دوران اسارت بابلی بودند، که کوروش از دیدگاه یهودیان به فرمان خداوند آزادشان کرد. او پسح را از نظر نقش با تاسوعا و عاشورا برای شیعیان مقایسه میکند و میگوید فکر میکند در ۶۶ میلادی، اگر اشتباه نکند، علیه رومیها قیام کردند. پس از ۷۰ میلادی معبد سلیمان با خاک یکسان شد و یهودیان آواره شدند.
این در فاصلهٔ حدود ۴۰ سال پس از مسیح بود و در همین فاصله پولس مسیحیت را از اورشلیم بیرون برد و مسیحیت اورشلیمی از بین رفت. به گفتهٔ او طومارهای بحرالمیت نشان میدهد در جامعهای که مسیح ظهور کرد آمادگی برای چنین قیامی بوده است.
مسیح و مصلوب شدن بهعنوان فکت
او میگوید اگر کسی تعصبی نداشته باشد، به نظر میآید مسیح از نظر تاریخی وجود داشته است، چون اسناد رومی و یهودی و مسیحی به او اشاره دارند. استدلال اینکه سی تاریخنگار به مسیح اشاره نکردهاند را پوچ میخواند، چون تاریخنگارها تاریخ پادشاهان را مینوشتند. همهٔ گزارشهای بیرون از مسیحیت دربارهٔ مصلوب شدن است، و در یوسیفوس چند پاراگراف دربارهٔ مسیح هست.
به نظر او تقریباً توافق هست که مسیح مصلوب شد و پیش از پسح وارد اورشلیم شد؛ شاید گزارشهای انجیل دربارهٔ استقبال از او اغراقشده باشد. طبق روایت تقریباً مشترک انجیلها معبد را کمی به هم ریخت، و بعید میداند مسیح نداند این اقدام به دستگیریاش ختم میشود؛ مسیحیان هم میگویند آمده بود مصلوب شود.
او تأکید میکند که سندیت تاریخی به معنای ۱۰۰٪ نیست، ولی با درصدی از اطمینان این روایتها را نزدیک به حقیقت میداند. نمیفهمد چگونه کسی میتواند اختلاف پولس و پطرس را انکار کند. به گفتهٔ او امروز میان سکولارها و غیرسکولارها توافق هست که مسیحیت با این عنوان محصول کار پولس است، نه انجیلها، و چهار انجیل را هرچقدر بخوانید مسیحیت امروز از آنها درنمیآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه