او میگوید مقدماتی که دربارهٔ تاریخ ادیان میگوید مستقل از بحث تاریخ مسیحیت مهماند، هرچند شاید بیش از اندازهٔ معمول به آنها میپردازد. موضوع این مقدمات یکی نحوهٔ برخورد با تاریخ ادیان است و دیگری شیوههایی که ادیان و مکاتب در تطور تاریخیشان بهطور طبیعی دچار انحراف میشوند. در این جلسه دربارهٔ همین انحرافها مثال میآورد و در پایان میگوید بحثش کامل نیست و از آن در بحث تاریخ مسیحیت استفاده میکند.
پیشفرضهای بررسی تاریخی ادیان
او میگوید در جلسههای اول سعی کرد نشان دهد بررسیهای اصطلاحاً تاریخی آکادمیک پیشفرضهای سکولار دارند و بیطرف نیستند، هرچند ادعای بیطرفی میکنند. به گفتهٔ او میشود بررسیهای سکولار و بررسیهایی با اعتقاد به منشأ الهی را مثل دو نظریهٔ رقیب مطرح کرد؛ و فرض منشأ الهی مسائل را حل نمیکند، چون کسی که به آن معتقد است باید به پرسشهای دیگری پاسخ دهد، مثلاً دلیل شباهتهای عمیق میان اسطورههای باستانی و آنچه در ادیان هست.
او توصیه میکند وقتی کتابی با پیشفرضهای سکولار میخوانید این را ببینید که مسئلهاش فقط با این فرض پیش آمده که ادیان منشأ الهی ندارند. مستند سهقسمتی «Jesus: The Real Story» را نمونهٔ یک بررسی مدرن و آکادمیک معرفی میکند و میگوید فکر میکند برنامهٔ معتبری است، ولی از سر شوخی اضافه میکند که گاهی با دیدن چنین فیلمهایی قاهقاه میخندد، چون به نظرش گاهی پرتوپلا میگویند.
انحراف خودبهخودی مکتبها
بحث دوم را از بحث اول مهمتر میداند: اینکه آدم تاریخ تحولات ادیان و مکاتب مختلف، حتی مکاتب مدرنی مثل نهضت روشنگری و مارکسیسم، را کنار هم مطالعه کند و خطوط کلی شکلگیری انحراف را پیدا کند. این مکاتب رنگ جغرافیا و جامعهٔ خودشان را میگیرند، و وقتی سروکارشان با عوام میافتد و وارد مناسبات قدرت و سیاست میشوند، تغییر میکنند. او میگوید مسیحیت ظرف چهار قرن اول شکل گرفته و تشیع در سه چهار قرن اول؛ و دربارهٔ تسنن میشود گفت کمی زودتر، چون بلافاصله به حکومت وابسته بوده است.
او میگوید دکتر شریعتی تشیع را تا پیش از صفویه مکتبی خیلی سالم میدانست، ولی به نظر او تاریخ تشیع پیش از صفویه هم فراز و نشیبهای روشن دارد؛ به نظر میآید بعضی احکامی که تا قرن سوم و چهارم در فقه شیعه نبودند، تحت فشار اکثریت وارد آن شدهاند. هر مکتبی که چند قرن از پیدایشش میگذرد، حتی مکاتب مدرن، قطعاً دچار انحراف شده است؛ مارکسیسم و روشنگری، و به نظر میرسد دموکراسی آمریکایی که تقریباً به ضد خودش تبدیل شده. پیشفرض آدم دربارهٔ هر مکتبی باید این باشد که منحرف شده و به اصلاح نیاز دارد.
او میگوید انحراف به این معنا نیست که عدهای با سوءنیت آمدهاند و آن را ایجاد کردهاند؛ سازوکارهایی طبیعی هست، مثلاً مکتب رنگ تاریخ و جغرافیای خودش را میگیرد، و ممکن است همه صادقانه بکوشند مکتب را حفظ کنند. میگوید تحریف نمیگوید، انحراف میگوید؛ اینکه عدهای، مثلاً خلفا، به دلیل منافع خودشان تحریفهایی ایجاد کرده باشند مکانیسم جداگانهای است.
با یک معیار به اسلام و مسیحیت نگاه کردن
او پیشنهاد میکند فرض کنیم دیدگاه قرآن دربارهٔ مسیحیت درست است و ببینیم مسیحیتی که به وجود آمده چه شده، و بعد همان راهکار را دربارهٔ مکتب خودمان هم به کار ببریم. میگوید ما مسلمانها، یا سران تفکر اسلامی، راحت میگوییم تثلیث و تجسد و مصلوبشدن مسیح انحراف و حتی کفر است؛ پس باید همین معقولبودن را وقتی به مکتب خودمان نگاه میکنیم هم حفظ کنیم. این احساس که خداوند اسلام را چون دین آخرالزمان است از دستخوردن حفظ میکند، به گفتهٔ او همان احساس مسیحیهاست، و فکر غلطی است؛ آدمها حتماً دست میزنند و تمام مکاتب دست خوردهاند.
او میگوید اگر معتقدید مسیحیت تحت تأثیر فرهنگ یونانی قرار گرفته، باید به ذهنتان بیاید که اسلام هم احتمالاً تحت تأثیر فرهنگ عربی و در کلام و فلسفه تحت تأثیر یونانی قرار گرفته است. فلسفهٔ اسلامی تحت تأثیر ترجمهٔ کتابهای یونانی به وجود آمد، و غربیها آن را تا جایی میخوانند که شبیه فلسفهٔ خودشان است؛ او میگوید جوهر و عرض و کم و کیف مقولات فلسفهٔ یوناناند و در قرآن چنین مقولاتی نیست. اگر در فرهنگ اسلامی جریانی به قرآن نزدیکتر باشد، به گفتهٔ او عرفان نظری است، نه کلام و فلسفه؛ ولی نمیخواهد چیزی را تخطئه کند.
به نظر او این بحث به اندازهٔ کافی اهمیت دارد که ورود به تاریخ مسیحیت را به تعویق بیندازد. برای اصلاحگری مقداری شجاعت و سعهٔ صدر لازم است، چون شاید دربارهٔ ما هم چنین اتفاقهایی افتاده باشد، و این کمی ترسناک است. او میگوید بررسی تاریخی شکلگیری یک مکتب برای کسانی که به آن اعتقاد دارند دردناک است؛ کتابی دربارهٔ تشیع از استادی ایرانی مقیم آمریکا، که عنوانش را درست یادش نیست، حالا درست یا نادرست، تقریباً چنین برداشتی دارد که ۱۲ امامی بودن و غیبت در قرن اول وجود نداشته؛ و همین احساس به مسیحی هم دست میدهد وقتی بگویید عقایدی که در شورای نیقیه میبینید در قرن اول نیست. به گفتهٔ او وقتی انجیل متی را میخوانید مسیح کاملاً انسان است، فقط در انجیل یوحنا به نظر میآید هالهای از این اعتقادات هست و آن هم به هیچ وجه با صراحت نیست، و تثلیث هم در همین متنی که در قرن چهارم به عنوان متن مقدس انتخاب شد وجود ندارد.
شواهد تاریخی و کانالهای اطلاع
به گفتهٔ او تنها روش تاریخ این است که شواهدی جمع کنیم و نظریه بسازیم، و همهٔ وقایع به یک اندازه شاهد باقی نمیگذارند؛ لحظههای معنوی و عاطفی شاهدی ندارند و بیشتر تأثیر شاهان و سیاست و بخشهای مکتوب را میبینیم. تاریخ یونان را مثال میزند: آنچه از آن مانده فرهنگ عدهای خاص و باسواد است. میگوید نیچه یکی از اولین کسانی بود که مطرح کرد فرهنگ یونانی اصلاً این نیست و فرهنگ دیونوزوسی، یعنی شادخواری و رقص، است؛ و سقراط را میکشند چون در متن فرهنگ یونانی نیست. او این را به قضاوت دربارهٔ مردم ایران از روی شعر نو تشبیه میکند.
او میگوید همهٔ اطلاعات گذشته از کانالهایی میرسد که بر آن تأثیر میگذارند و این فقط مال قدیم نیست؛ تصوری که از فیلمهای هالیوودی دربارهٔ جامعهٔ آمریکا پیدا میکنید به نظرش با فرهنگ عموم مردم آمریکا فرق دارد، و میگوید شهرت دارد که ایالات مرکزی آمریکا مذهبیترین نقطهٔ دنیاست.
تأثیر زمانه و فرهنگهای دیگر
او میگوید آدمها بر اساس آموزشهای مدرنشان قرآن را تفسیر میکنند؛ به عنوان مثالی خندهدار میگوید کسی هفت آسمان را با هفت لایهٔ جو تطبیق داده، و او معمولاً میبیند به مخالف راحتتر میشود جواب داد تا به کسانی که از اسلام اینطور دفاع میکنند. دکتر شریعتی را با نگاه انقلابی و جامعهشناسیاش مثال میزند و میگوید این اتفاقها در نهایت حسن نیت میافتد. فکر میکند دکتر سروش روی این مشکل تأکید میکند، ولی آن را حلال میداند؛ نوعی پلورالیسم پستمدرن اسلامی.
مثال دیگر او در مسیحیت این است که مفهوم مسیح در قرن دوم و سوم با مفهوم لوگوس در تفکر یونانی انطباق پیدا میکند. دربارهٔ اسلام هم میگوید یهودیها چند هزار سال سابقهٔ کار فقهی داشتند و به نظر او خیلی واضح و غیرقابل انکار است که فقه اهل تسنن در بدو تشکیلش تحت تأثیر شیوهٔ کار آکادمیک یهودی قرار گرفته، و به نظر میآید بعضی احکام هم از شریعت یهود وارد شده است. مثال نمیزند، چون برای چنین چیزی باید کمی مطمئن باشد، ولی میگوید المیزان جاهایی این را روشن گفته است.
او میگوید در قرن اول باسوادترین مسلمانها یهودیهایی بودند که مسلمان شده بودند، و اسرائیلیات، یعنی داستانهای بنیاسرائیلی در کتب حدیث، را میشود بدون سوءنیت تصور کرد؛ کسی که سالها یهودی بوده، تشخیص اینکه چه چیزهایی را باید از ذهنش پاک کند کار خیلی سختی است.
مکتب به هویت جمع تبدیل میشود
به گفتهٔ او مکتب در حالت اولیه به عدهای اقلیت تعلق دارد، و وقتی عقیدهٔ عمومی میشود نوعی عوامگرایی وارد آن میشود؛ مثلاً عوام به اغراق علاقهمندند. وحشتناکترین اتفاق، به نظر او، این است که مکتب به هویت جامعه تبدیل میشود و احساس میکنند ما مسلمانیم و برحقیم و آنها نیستند، و کمکم فراموش میشود اصلِ آن مکتب چه بود.
او میپرسد شیعه بودن یعنی چه، و میگوید یعنی پیرو امامان بودن؛ بعد فکر میکند باید بررسی آماری شود که زندگی کدام جامعه به ائمه شبیهتر است، ولی خودش در این جامعه آدم زیادی شبیه ائمه نمیبیند. شیعه بودن را تقریباً مثل طرفداران استقلال و پرسپولیس میداند. دربارهٔ مسیحی بودن میگوید یعنی اقتدا به مسیح که گفته سیلی خوردی طرف دیگر صورتت را بیاور؛ ولی فکر میکند در قرون وسطی بزرگترین کشتارهای تاریخ را مسیحیها برای ترویج دین مسیح انجام دادند.
او میگوید مارکسیسم نهضتی برای عدالت اجتماعی بود، ولی در شوروی زمان استالین کارگری که خوب کار نمیکرد متهم و کشته میشد. دربارهٔ آمریکا هم میگوید آمریکاییها پرچمدار آزادی و دموکراسی بودند، ولی حالا دموکراسی هویت آنهاست و برای آزاد کردن مردم مرتب جنگ راه میاندازند.
او میگوید این دربارهٔ هر مکتبی صدق میکند: یهودی بودن یعنی به پیمانی که پای کوه طور بستی وفادار باشی، ولی یهودیها یهودی متولد میشوند و هنوز احساس میکنند در این تیماند. میگوید ما هم در تیم شیعیان هستیم و هر کاری بکنیم باز احساس میکنیم شیعه هستیم؛ با لطیفهای میگوید حال ما این است که اگر امامان را ببینیم هم نمیشناسیم و فقط فهرست اسامی را بلدیم. با لحنی طعنهآمیز میگوید بعد حق داریم، اگر زورش را داشته باشیم، به امتهای گمراه سنی حمله کنیم و ارشادشان کنیم.
قداست رهبران و رفتن به سوی ظاهر
به گفتهٔ او در همهٔ مکاتب نوعی تقدیس رهبرها هست، چون عوام دنبال کسی راه میافتند که قاطعانه حرف میزند؛ گوسفندها دنبال چوپانی که بگوید شاید به علف برسیم راه نمیافتند. استالین و لنین را در مارکسیسم مثال میزند، و در مسیحیت آگوستین با آن سوابق جوانیاش و پطرس و پولس که در انجیل اختلاف دارند هر دو قدیساند؛ آنهایی که نهایتاً برنده شدند قدیساند.
او میگوید هر مکتبی از هستهای معنوی و درونی شروع میشود که قابل تشخیص نیست، و کمکم چیزهایی که ظاهریترند به قسمت اصلی میآیند: دربارهٔ فقه هزاران کتاب نوشته میشود ولی دربارهٔ ایمان نه، چون سختتر است؛ میشود فرمان داد نمازت را با این شرایط بخوان، ولی بهراحتی نمیشود به حسود فرمان داد که اینطور نباش. احکام ظاهری اصلاً برای حفظ آن حالات معنوی درست شدهاند؛ مثلاً نماز پنجگانه برای تجدید عهد. با این حال شریعت، مخصوصاً در یهودیت و اسلام، بهطور غیرقابل کنترلی گسترش پیدا کرده و بحثهای دیگر به حاشیه رفته است.
اقلیت و اکثریت، نهاد شدن و جمعبندی
او میگوید رفتار مکتب در اقلیت و اکثریت فرق میکند: اکثریت بیشتر گرفتار انحرافهایی میشود که به تعامل با قدرت سیاسی مربوط است. مفتی اعظم اهل تسنن با حکومت ارتباط دارد، در حالی که به نظر او مرجعیت شیعه هیچوقت تابع حکومت نشده است؛ و شورای نیقیه را امپراتور روم تشکیل داد و خودش رئیس جلسه بود، هرچند هنوز مسیحی نشده بود، و به نظر میآید اساس تشکیلش سیاسی بوده است. اقلیت، که به دنبال اکثریت شدن است، ناخودآگاه با مردم کنار میآید؛ اگر بپرسید چطور شده پنج وقت نماز شیعیان به سه وقت تبدیل شده، میگوید این مسئلهای معنوی نیست؛ مردم گفتهاند اینطوری راحتتر است.
به گفتهٔ او با این دیدگاه کلی میشود شک کرد کجا ممکن است انحراف باشد: اگر در قرن هشتم، که تشیع تحت فشار بود، فقها سفت ایستادهاند احساس میکند صادقانه عمل کردهاند، و جاهایی که امتیاز دادهاند ممکن است انحراف باشد؛ مثلاً فتواهای جهاد که در قرن چهارم در فقه شیعه ظاهر میشود شاید نوعی سازش با حکومت باشد. میگوید در فقه شیعه اکثریت اجماع را فقط کاشف از حکمی میدانند، ولی اجماع دریچهٔ خوبی است برای ورود مسائل تاریخی و جغرافیایی؛ مثلاً اگر دربارهٔ ریش داشتن مسلمانها هیچ حدیثی نباشد، بیشتر به نظر میرسد سنتی عربی باشد. فکر میکند به همین دلیل درجهٔ عربیت فقه سنیها خیلی از ما بیشتر است.
او میگوید وقتی مکتب نهاد اجتماعی میشود، مقتضیات خودش را دارد: دگماتیسم و سلسلهمراتب لازم میشود، مثل انتخاب پاپ که به گفتهٔ او در متون دینی مسیحیت نیست. فیلم «کفشهای ماهیگیر» و انتخاب ژان پل دوم را مثال میزند و میگوید دین در این فرایند چیزهایی را وارد میکند که منشأ مقدسی ندارند و بعد خود نهاد مقدس میشود.
در پایان میگوید اینها را از راه دور نگاه میکند و در هر مکتبی باید همیشه روندی ضد این تحرکات باشد: برگشتن به منشأهای اصلی و اصلاح، و اول باید بدانیم انحرافها از کجا میآیند. مثلاً اگر انتظار داشته باشد قومیت عربی در احکام بازتاب پیدا کرده، حکمی که ضد سنتهای عربی است، مثل استفادهٔ زیاد از آب در عربستان، به احتمال زیاد دینی است؛ هرچند خودش میگوید مثالش شاید منطبق نیست. بحثش را کامل نمیداند و میگوید از آن در بحث تاریخ مسیحیت استفاده میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه