این جلسه ابتدا توضیح میدهد که روایت تاریخی از جهانبینی جدا نیست و چرا اضافه کردن آیات قرآن به فکتهای تاریخی کاری مشروع است. سپس به پرسشهایی دربارهٔ مسیح در قرآن، آیهٔ مصلوبشدن مسیح و آیهٔ مکر میپردازد و در پایان با رجوع به ابراهیم، اسماعیل و میثاق بنیاسرائیل میکوشد نقش مسیح در تاریخ نبوت را توضیح دهد.
جهانبینی و روایت تاریخی
او میگوید در مطالعات تاریخی نهفقط اجتنابناپذیر است که از جهانبینی خود استفاده کنیم، بلکه بیمعناست که استفاده نکنیم. وقتی میگوید در تاریخ چه اتفاقی افتاده، تصوری از جهان و انسان دارد، و اینکه ماوراءطبیعت در تاریخ دخالت میکند یا نه را پیش از مطالعهٔ تاریخی تصمیم گرفته است. احتمالاً بعید است که با واردشدن در مسائل تاریخی به این نتیجه برسد که ماوراءطبیعت دخالت میکند.
فکتها را تأیید یا تکذیب میکنیم و ابهامها را بر اساس جهانبینی حل میکنیم؛ البته با توجه به سندیت تاریخی. مثلاً این پرسش که مسیح همان مسیح موعود بود یا نه، اگر سکولار نگاه کنید معنا ندارد، و اگر دینی نگاه کنید، یهودی قطعاً نه و مسیحی یا مسلمان قطعاً آری میگوید، و این به دلایل تاریخی نیست. او فکر میکند سکولارها به معجزه همانطور نگاه میکنند که ما به اسطورههای یونانی.
نتیجه این است که بخش عمدهٔ اختلافهای تاریخی به اختلاف جهانبینیها برمیگردد و بهتر است دربارهٔ آن بحث کنیم. ولی جهانبینی تصادفی نیست و معنای این حرفها این نیست که مطالعات تاریخی تقریباً بیارزش میشود. روایت را مستقل از جهانبینی هم میشود نقد کرد: از جهت انسجام درونی، مثل کتابهای ضداسلامی که پیغمبر را گاه نابغه، گاه خشن و گاه اسکیزوفرنی نشان میدهند، و از جهت سازگاری با فکتها.
روایت تاریخی مثل نظریه پیشبینی هم دارد. نمونهاش انجیل برنابا است که قدیمیترین نسخهای که از آن وجود دارد مربوط به قرن پانزدهم است؛ اگر کسی آن را اصیل بداند، میتواند امیدوار باشد نسخهای قدیمی کشف شود، و اگر پیش از اسلام بودنش روشن شود و روایت اسلامی از مسیح را تأیید کند، آن روایت تا حدود زیادی تأیید میشود.
تاریخ، فیزیک و مشروعیت این کار
او میگوید مطالعهٔ تاریخی شبیه ساختن نظریهٔ فیزیکی است، با این تفاوت که زبانش بیشتر ادبیات داستانی است. فکتهای تاریخی به مراتب بیشتر از فیزیکی «نظریهبار» و انعطافپذیرند؛ چنانکه عدهای میگویند عیسی وجود نداشته و یک محقق مسلمان نوشته این عیسیای که در قرآن هست ۵۰۰ سال پیش از میلاد در شمال عربستان زندگی میکرده. در تاریخ بیشتر واگرایی دیده میشود تا همگرایی.
یکی از حاضران میپرسد جهانبینی باید چه چیزی را توجیه کند. او میگوید بیشتر بحث فلسفی لازم است و میگوید تأثیر مطالعات تاریخی بر جهانبینی را انکار نمیکند ولی فکر میکند سوی دیگرش قویتر است.
هدفش این است که کار خودشان را موجه و آکادمیک نشان دهد: آیات قرآن را به عنوان فکت به فکتهای تاریخی اضافه میکند و روایتی میسازد، و سکولارها هم «آیات» خودشان را اضافه میکنند. او میگوید خوب است آدمها پیش از بررسی تاریخ بگویند چه چیزهایی را فرض کردهاند؛ به گفتهٔ او ۹۰ درصد روایت اریک فروم از مسیحیت بر اساس نگاه خودش است، و پتروشفسکی هم تحلیلی مارکسیستی از ظهور اسلام دارد. او خودش فکر میکند روحالقدس در پیشرفت مسیحیت نقش داشته است.
او میگوید در مسائل تاریخی آدم محتاطی است و شاید به دلیل ریاضی خواندن استانداردهای دقتی دارد که در تاریخ به آنها نمیرسد. در دورهٔ اول از آیات قرآن به عنوان فکت استفاده کرد تا الهیات مسیحی را بازسازی کند و مسیحشناسی اسلامی داشته باشند؛ خوبیاش این است که بخش جذاب الهیات مسیحی را حفظ میکند.
مسیح در قرآن: بیش از یک پیامبر
پرسشهایی مطرح شده که مسیحشناسی او در قرآن صریح نیست و قرآن مسیح را پیامبری مثل بقیه میداند. او از این نوع نگاه کردن اعتراض دارد: دربارهٔ داستان یوسف ۱۴ جلسه بحث کردند و انگیزهها در قرآن گفته نمیشود؛ دربارهٔ توحید یا جبر و اختیار هم قرآن همهچیز را صریح نمیگوید. پس نباید انتظار داشت دربارهٔ حقیقت مسیح صراحت باشد؛ فقط اشارههایی هست، مثل خلقت عیسی در کنار آدم، تولد از مادر بدون پدر، ماجرای مریم، مصلوبشدن یا نشدن و فرود سفره، که باید کنار هم گذاشت.
او میگوید مسیح در قرآن «more than a prophet» است. «بشر مثلکم» دربارهٔ پیامبر هم به معنای آدم عادی نیست. رسولان کسانیاند که به سوی پروردگار مهاجرت میکنند و خداوند آنها را با رسالتی برمیگرداند؛ تعبیر او این است که مسیح هیچوقت از آنجا پایین نیامده و هبوط دربارهٔ او اتفاق نیفتاده، ولی در ماهیت رسالتداشتن با بقیه فرقی ندارد.
آیههایی هست که مسیح را به شأنی میرسانند که برای بقیهٔ پیامبران گفته نشده: هر اهل کتاب پیش از مرگش به مسیح ایمان میآورد، که دو تعبیر دارد، و در سورهٔ زخرف «انه لعلم للساعه». او میگوید مهم نیست کدام تعبیر درست است؛ این آیهها عجیباند و نمیشود نادیده گرفت.
مقایسهٔ پیامبران
او میگوید پیامبر ما و عیسی به فینال میرسند، ولی فوراً میگوید این مقایسه حالت شوخی دارد و حالت شیطنتآمیزی و توصیه میکند اینطور نگاه نکنند. یکی از حاضران میگوید در قرآن باید ابراهیم را اوج دانست. قرآن میگوید بعضی پیامبران بر بعضی فضیلت دارند، و به نظر میآید موسی در سخن مستقیم برتر است؛ مثل رشتههای مختلف المپیک که در هر کدام کسی مدال طلا گرفته.
رابطهٔ پیامبر و خدا را در قرآن فقط دربارهٔ پیامبر ما از درون میبینیم. این عتابها، مثل «نزدیک بود اندکی میلی در تو پدید آید»، شأن پیامبر را بالا میبرد، و او تا حدی مطمئن است که پیامبران دیگر بیشتر از این هم مورد عتاب قرار میگرفتند، مثلاً موسی.
آیات مصلوبشدن و مکر
او آیهٔ ۱۵۷ نساء را میخواند که میگوید نکشتندش و مصلوبش نکردند و برایشان «شبه» شد، و میگوید تأکید آخرش زیاد است. هر دو فعل آمده است؛ اگر یکیشان میماند میشد ادعای دیگری کرد. به نظر او از همین آیه میفهمیم کسی را به صلیب کشیدند: آیه این را که صلیبی برپا شده تکذیب نمیکند بلکه تأیید میکند، ولی مسیح کشته و مصلوب نشده است.
تئوری معروف مسلمانها این است که یهودا به شکل مسیح درآمد و به جای او مصلوب شد؛ او فکر میکند سادهترین داستان همین است، ولی میگوید در قرآن «شبهه» نیست، «شُبِّه» است، پس به نظرش لزوماً کسی شبیه مسیح نشده است. به گمان او کاندیدای دیگری شمعون است که صلیب را حمل کرد. تأکید او این است که صلیبی برپا شده و آدمی که مصلوب شد بنا به آیه مسیح نبود.
احمدیه میگویند مسیح مصلوب شد ولی نمرد و حالتی شبیه بیهوشی داشت؛ او میگوید این حرف قابلاعتنایی نیست، چون آیه میگوید مصلوبش نکردند و قتل هم انجام نشد و فعل قتل سه بار تکرار میشود.
در آیهٔ «و مکروا و مکر الله» او میگوید مکر قطعاً به یهودیها برمیگردد نه حواریون، چون آیات قبل حواریون را مدح میکند و از کفر بنیاسرائیل یاد میشود. یکی از حاضران میگوید دعای حواریون را همه نکردهاند. او میگوید دربارهٔ حواریون در قرآن حالتهای دوگانه هست، از جمله پایان سورهٔ مائده، و بعداً بحث میکند.
ابراهیم، اسماعیل و قربانی
او میگوید ابهام هست که مسیح چه کرد: به نظر نمیآید شریعتی آورده باشد. در قرآن مسیح نقشی تاریخی دارد: پایان پیامبری در بنیاسرائیل و فترت ۶۰۰ ساله. برای فهمیدن باید به ابراهیم برگشت که امام شد و گفت «و من ذریتی». شاید نقش مسیح این است که آخرین پیامبر شاخهٔ اسحاقی است و بعد نبوت به شاخهٔ اسماعیلی میرود که با ساختن کعبه تمهیداتی برایش بود.
خداوند از ابراهیم خواست فرزندش را ذبح کند و ذبح عظیمی به جایش آمد. مسیحیها قربانیشدن مسیح را به این ماجرا ربط میدهند و میگویند شما هم قبول دارید. مسلمانها معمولاً آن را آزمون ابراهیم میدانند، ولی او میگوید اگر قرآن را بخوانیم بیشتر به نظر میآید قهرمان اسماعیل است.
او اشاره میکند که در آیات صافات اسماعیل راحت میپذیرد و پدر را دلداری میدهد، و در مریم «صادق الوعد» است. یکی از حاضران میگوید چنین فکر نمیکند؛ او میگوید روایت میتواند بر ابراهیم هم تأکید داشته باشد ولی احساسش این است که بیشتر بر اسماعیل است و ابراهیم نمرهٔ ۲۰ گرفته است.
به گفتهٔ او مسلمانها باید معتقد باشند که در قربانیشدن انسانی که جرمی مرتکب نشده خاصیتی معنوی هست؛ مسیحیها بر آن تأکید دارند و مسلمانها نه. اگر قبول نداریم مسیح قربانی شده، باید پاسخ دهیم چرا خداوند از ابراهیم خواست اسماعیل را قربانی کند. فکر میکند مسلمانها ساده با ماجرا برخورد میکنند، در حالی که از عجیبترین چیزهای تاریخ انبیاست.
بنیاسرائیل، میثاق و پایان نبوت
یهودیها و مسیحیها شاخهٔ اسماعیل را به رسمیت نمیشناسند و اسماعیل را کنیززاده میدانند؛ مسلمانها میگویند ابراهیم آنها را به فرمان خدا جایی برد و کعبه ساخته شد. روایت قرآنی این است که گویی اینها مثل ذخیره بودند، نبوت در شاخهٔ اسحاقی ظهور کرد و با عیسی ختم شد، و پس از فترت به شاخهٔ اسماعیل رسید.
خداوند پای کوه طور با بنیاسرائیل میثاقی بست و سرزمینی به آنها وعده داد. به گفتهٔ او این حرف سیاسی است، ولی در قرآن این عهدی بود نه ملک آبا و اجدادی، و با ظهور مسیح آن عهد تمام شد. او میپرسد چرا فقط این قوم، و میگوید یهودیان در تاریخشان میسیونر نفرستاده باشند و به نظر میرسد این وظیفه جزو شریعتشان نبوده، چون در قرآن هم بر آن ایراد گرفته نشده؛ هرچند نمیخواهد صددرصد مطمئن بگوید.
جرم مهم بنیاسرائیل در قرآن شکستن عهد و کشتن پیامبران است و خداوند به این راحتی دستبردار نیست. به گفتهٔ او سنت الهی این است که پیش از عذاب مردم بدترین کارشان را انجام میدهند، مثل قوم لوط. قصد کشتن مسیح بزرگترین جرم بود و ارتباط میثاق را قطع کرد.
به گفتهٔ او مکر یهودیها روشن است: دو دشمن داشتند، روم و مسیح، و میخواستند رومیها او را بکشند. فکر میکند رأی مردم میان دو نفر واقعیت تاریخی است و یعنی دست قوم به خون مسیح آلوده شد. بلا با فاصلهٔ چند سال آمد و معبد با خاک یکسان شد و پیامبری به خاندان اسماعیل منتقل شد. او میگوید اگر این حرفها درست باشد، مسیحی که پیلاطوس آورد باید خودش بوده باشد، چون اگر کسی جانشینش شده بود مردم را خیلی نمیشد مقصر دانست؛ این را همینطوری میگوید.
→ متنِ کاملِ این جلسه