او میگوید ایرادهایی که در قرآن به بنیاسرائیل گرفته میشود قابل تعمیم به همهٔ امتهاست. بعد دربارهٔ مصلوبشدن حضرت مسیح بحث میکند و ایدهای مطرح میکند که با قاطعیت از آن دفاع نمیکند. سپس دربارهٔ حواریون و درجهٔ ایمان آنها حرف میزند و در آخر دربارهٔ انحرافهایی که به گمان او از میان خود آنها شروع شد.
بنیاسرائیل و امتهای دینی
او میگوید ایرادهای قرآن به بنیاسرائیل قابل تعمیم به همهٔ امتها، از جمله امت اسلام، است و به گمان او هیچ ایرادی گرفته نشده که نمونهاش را در امتهای دینی دیگر نتوان یافت. بنیاسرائیل موقعیت یگانهای دارند: دنبال یک پیامبر راه افتادند ولی همه مؤمن نیستند، و به تقسیمبندی قرآنی اکثرشان جزو «الذین فی قلوبهم مرض»اند، چون نمیتوانند از مواهب دنیوی دل بکنند. به نظر او هر امت دینی همین ویژگی را دارد و روحانیت هر قوم هم گرفتار همین مشکل است. او با کسانی مخالف است که آیات را دلیل بدی بنیاسرائیل و خوبی خودشان میگیرند، هرچند میگوید بنیاسرائیل ویژگیهای خاصی هم دارند.
او میگوید باید پذیرفت حکمتی بوده که خداوند امتی تابع شریعت بخواهد؛ ابراهیم را برگزید و شریعت و نبوت را در فرزندان او گذاشت. کسانی که به بنیاسرائیل بد میگویند باید جواب بدهند که خدا چرا اینها را برگزید، اگر امتهای دیگر، مثلاً ایرانیها، بهتر بودند. به گمان او تعبیر طبیعیتر این است که این داستان برای اقوام دیگر هم پیش میآمد، اگر در میانشان انبیایی برانگیخته میشدند.
سیاست، سامری و یک کتاب
او از اینگونه تعبیر آیات احساس خوبی ندارد، مخصوصاً حالا که با موضوع اسرائیل و فلسطین میان مسلمانها و یهودیها دشمنی بیسابقهای پدید آمده؛ به گفتهٔ او دشمنی همیشه بیشتر میان مسیحیها و مسلمانها بود. مفسران عرب، به گمان او، میخواهند این آیات مجموعهای برای تحریک بر ضد اسرائیلیها شود، و او میگوید این در سیاست شاید موقتاً فایده داشته باشد ولی نگاه جالبی نیست. نگاه درست از نظر او درسگرفتن است که وقتی امت دینی تشکیل میشود چه مشکلاتی پیش میآید؛ وگرنه آدم ویژگیهای بد خودش را بر بنیاسرائیل فرافکنی میکند.
او فکر میکند داستان سامری در قرآن بهشدت به مسلمانها مربوط است: آنچه در دوران غیبت پیامبر برای بنیاسرائیل میافتد خیلی شبیه ماجراهایی است که بعداً برای مسلمانها پیش آمد، و روایتی که شیعه و سنی نقل کرده میگوید علی در امت پیامبر مثل هارون است. این حرفها را معمولاً در جلسههای زیاد نمیگوید، ولی در جلسهای خصوصیتر گفته که شکی ندارد آیات پیشبینی میکنند پس از پیغمبر چه میشود. شخصی روایتی خواند که فاطمه در خطبهای واژههای «عجل» و «سامری» را دربارهٔ حاضران به کار برده است.
کتاب «عیسی و مریم در عرفان اسلامی» از آن ماری شیمل را هم معرفی میکند که خواندنی است ولی خیلی به بحثهایی که میکنند ربطی ندارد. در آغاز آن حدیثی از ابوهریره هست که شیطان هر کودکی را هنگام تولد لمس میکند جز عیسی و مریم، با استناد به آیهای که او آن را دعای مادر مریم میداند.
مصلوبشدن مسیح در قرآن و تورات
او یادآوری میکند که دو جلسه پیش دربارهٔ «و مکروا و مکرالله» استدلال کرده این آیه به بنیاسرائیل برمیگردد نه حواریون: مکر آنها قصد قتل مسیح بود و مردم اورشلیم هم در ماجرا دخالت کردند. به نظر او از آیات بدون شک و شبهه برمیآید که مسیح نه مصلوب شده و نه مرده، و توجیههای مخالف دور از ذهناند. ولی همین آیات گواهی میدهند آنجا صلیبی برپا شد و کسی مصلوب شد؛ قرآن «فکت» تاریخی را انکار نمیکند و میگوید «ولکن شب به هم»: کسی را مصلوب کردند که فکر میکردند حضرت مسیح است.
به گفتهٔ او مسیحیها به پیشبینیهای تورات در کتاب اشعیای نبی دربارهٔ شخصیتی استناد میکنند که رنج میبیند و خونش امتها را نجات میدهد. جواب سریع مسلمانها که این جعلیات است قاطع نیست، چون باید انگیزهٔ چنین جعلی را توضیح داد. او نظر دیگری هم مطرح کرده که با متن تورات و انجیلها سازگارتر میداند، ولی میگوید با قاطعیت از آن دفاع نمیکند.
فرضیهٔ آزمون و انجیلها
آن نظر این است که مسیح در عید پساوور به اورشلیم آمد و میدانست حضورش خطرناک است. میماند اینکه از قبل میدانست خدا نجاتش میدهد یا نه؛ اگر کسی بگوید نمیدانست و خطر را تحمل میکرد، با آیات ناسازگار نیست. او آن را مثل آزمونی میداند که برای ابراهیم و اسماعیل پیش آمد: اسماعیل گردن نهاد ولی نجات پیدا کرد.
او استدلالی نه چندان قطعی هم از قرآن میآورد: عبارتی که در آن به عیسی اطلاع داده میشود به آسمان برده میشود پس از «و مکروا و مکرالله» آمده، پس شاید این اطلاع پس از دستگیری داده شده است. به گفتهٔ او هیچ آیهای این را نفی نمیکند، و مکر خدا این بود که آنها حتی موفق به کشتن هم نشدند و ادای کشتن را درآوردند.
به نظر او با این دیدگاه انکار قرآن سر جای خودش میماند و «فکت»های متون مقدس مسیحیها با قرآن سازگار میشود؛ تقریباً انجیلی نیست که حرفی از مصلوبشدن نداشته باشد. دربارهٔ انجیل توماس، که فقط گفتههای مسیح است، میگوید انجیلی جذاب است و میل دارد به کتاب مقدس اضافه شود. با این همه تأکید میکند قاطعیت ندارد: دربارهٔ مسائل تاریخی «فکت» کافی نداریم، و اگر قاطعانه میگوید مسیح مصلوب نشده، برای این است که در قرآن نوشته شده؛ شاید فردا کتاب تازهای از زیر خاک دربیاید.
او میگوید انجیلها شواهد تاریخی دربارهٔ زندگی مسیحاند و بخش عمدهای از آنچه در آنها نوشته شده با قرآن سازگار است: بکرزایی حضرت مریم، به آسمان رفتن حضرت مسیح و زندهکردن مردهها. پس بهراحتی نمیشود گفت در انتها دروغ بافتهاند؛ دعای باغ زیتون و شام آخر درست درمیآید، و اختلاف میماند بر سر اینکه کسی که دستگیر شد خود مسیح بود یا نه.
حواریون، الهیات و مکاشفهٔ پطرس
به گفتهٔ او حواریون در قرآن آدمهای بدی نیستند، مثل «نحن انصار الله» در سورهٔ صف، ولی در حد پیامبران هم نیستند. تقریباً همهٔ متون آن دوران میگویند ماجرای مصلوبشدن حواریون را دچار تشویش کرد و فکر میکردند کسی که مصلوب میشود مسیح است؛ حتی برنابا هم در آن لحظه چنین فکر میکند. اگر مسیح خودش نمیدانسته چه میشود، طبیعی است به حواریون چیزی نگفته باشد.
او در الهیات مسیحی جاذبههایی میبیند: ارتباط مسیح و گناه اولیه، فداشدن او برای بشریت و انسان معصومی که خودش را فدا میکند؛ به نظر او درک مسیحیها از داستان آدم و حوا هم عمیقتر از درک مسلمانهاست. با این ایده این جاذبه میماند، چون برای فداشدن مسیح لازم نیست حتماً مصلوب شده باشد، مثل اسماعیل که ذبح نشد. ولی همهٔ الهیات مسیحی حفظ نمیشود: او نمیداند خداوند چگونه ممکن است رنج بکشد و معنای غلبهٔ مسیح بر مرگ را نمیفهمد، و ایدهٔ رستاخیز را با قرآن سازگار نمیداند.
او قطعهای از نجع حمادی را میخواند که در آن از قول پطرس مسیح کنار صلیب میخندد و آن کسی که دستها و پاهایش را کوبیدند «بخش جسمانی» یا جانشین اوست. به گفتهٔ او خیلی روشن نیست منظور چیست، ولی برای مسلمانها جذاب است و میتواند با قرآن هماهنگ باشد، و نشان میدهد حتی پطرس نمیدانست چه اتفاقی دارد میافتد.
او میگوید به هر طریق این سؤال میماند که اگر مسیح میدانست چرا به حواریون نگفت. حقیقت یا از حواریون پنهان مانده، یا از آنها خواسته شده دربارهٔ آن حرف نزنند؛ یک راه هم این است که جریانی از مسیحیها نابود شده باشد. او این سه راهحل را قابل بررسی میداند، و یکی از حاضران میپرسد چرا حواریون باید واقعیت را بدانند.
مرتبهٔ حواریون
به گفتهٔ او قرآن و تاریخ نشان میدهند حواریون درجهیک نیستند: یکی از حواریون مسیح را تسلیم کرد، پطرس سه بار انکار کرد و مسیح به او گفت «از من دور شو، ای شیطان»، و در متون بیشتر زنها کنار صلیب بودند. حواریون حرفهای مسیح و تمثیلهایش را نمیفهمیدند و صاحب رازهای او نبودند؛ پس از او هم بر سر شریعت و تبلیغ اختلاف پیدا کردند. او این را شبیه صحابهٔ پیغمبر میداند که پس از او دچار مشکل شدند.
به نظر او مهم نیست حواریون در چه سطحی باشند، چون پس از مسیح جانشینی به معنای پیامبران یا اولیا وجود نداشت و دورهٔ فترت شروع شد؛ هرچند الهاماتی داشتند و کارهای مثبتی هم کردند.
آیات مائده
او آیات پایان سورهٔ مائده را نشانهٔ آن میداند که حواریون درک معنوی سطح بالایی نداشتند. آنها میپرسند آیا پروردگارت میتواند «مائده» نازل کند؛ او میگوید ابراهیم چنین نمیپرسد و این لحن یاد بنیاسرائیل میاندازد. حواریون نمیفهمند که همین حالا سر سفرهٔ خدا نشستهاند، و درخواستشان به حرف مشرکان مکه شبیه است.
یکی از حاضران اعتراض میکند که قرآن گفته ایمان آوردند. او میگوید بنیاسرائیل و اصحاب پیغمبر هم ایمان آوردند. به گمان او در کتاب بحرالعلوم آمده که ایمانی که وابسته به شخص است تا وقتی پیغمبر هست واقعی است، ولی وقتی آن شمع خاموش شود پرسش این است که از خودشان نور دارند یا نه. حواریون به خدا و به پیغمبری عیسی ایمان داشتند، ولی در مراتب بالای ایمان نیستند.
او میگوید حضرت عیسی از خدا سفرهای خواست و خدا گفت «انی منزلها علیکم»، و تهدید کرد که هر کس بعد کافر شود عذابی میشود که کسی را چنان عذاب نکرده؛ به نظر او این شاید از وحشتناکترین آیات قرآن باشد. خودش میگوید عجیب است، ولی این ترجمه را ممکن میداند که سفره نازل شد، و میگوید فکر نمیکند کسی اینطور ترجمه کرده باشد.
انحراف از میان حواریون
او میگوید آیهها ناگهان به پرسش خدا از عیسی میرسند که آیا تو گفتی مرا و مادرم را اله بگیرند، و عیسی میگوید نگفتم. پس کسی گفته و مسیح نبوده؛ به نظر او این میگوید از میان حواریون کسانی کافر شدند و ادعا کردند مسیح خداست، و فقط پولس نبود که این را گفت. به گمان او پولس مجموعهای از عقاید را که وجود داشت به هم چسباند و الهیات مسیحی را ساخت؛ شاید چرایی مصلوبشدن را نخستین بار او گفت.
او میگوید حواریون تا سال ۷۰ میلادی زنده بودند و نامههای پولس در زمان حیاتشان نوشته شد؛ پس برای او آیهها نشان میدهند این انحراف از میان خود حواریون شروع شد، یک نفر یا چند نفر. با این حال تأکید میکند حواریون آدمهای خوبی بودند و عدهای شهید شدند، ولی مثل صحابهٔ پیغمبر در حد اولیا نیستند، و ایمانی که وابسته به اشخاص است وقتی آنها غایب شوند درست حق و باطل را تشخیص نمیدهد.
او میگوید قرآن صریحاً میگوید عیسی برخی احکام شریعت را تخفیف داد، پس این تصور که مسیحیهای اورشلیم همه خوب بودند و عدهای منحرف شریعت را نقض کردند با قرآن سازگار نیست. به گفتهٔ او پس از مسیح فشار از دو طرف بود، از طرف یهودیها بر مسیحیانی که در اورشلیم بودند و بر آنان که در میان غیریهودیها بودند، و کاری بینابینی لازم بود که در هیچکدام پذیرفته نمیشد. جیمز را که میخواست شریعت موسی را مو به مو رعایت کند هم نمیشود لزوماً پیرو مسیح دانست.
آیهای در انجیل متی که هر کلمهٔ تورات را کم و زیاد کند به ملکوت راه پیدا نمیکند، به نظر او صددرصد جعلی است از کسانی که در اورشلیم میخواستند میان انجیل و یهودیها سازش برقرار کنند. پس دو انحراف وجود دارد و پولس نمایندهٔ یکی از آنهاست؛ جیمز هم اگر پیروز میشد، به گمان او انحرافهایی به وجود میآمد. او میگوید ۱۰ نفر اولیای خدا و عدهای منحرف در کار نبودند: آدمهای متوسطی بودند که هر کدام به چیزهایی دلبستگی داشتند، و به نظر او آن تصویر برگرفته از قصهٔ شیعه و سنی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه