جلسه با یادآوری پیشفرضها و روش بحث دربارهٔ مفهوم آیه در قرآن آغاز میشود. سپس آیه را در جهانبینی توحیدی و سلسلهمراتبی میبیند و از هدایت و موانع دیدن آیات میگوید. بعد به خطر نزول آیه، تاریخ انبیا و تفاوت آیه با معجزه میرسد و با اختفای الهی و چند پرسش حاضران تمام میشود.
پیشفرضها و روش بحث
او میگوید این جلسه باید جلسهای عادی با بحثی قرآنی دربارهٔ مفهوم آیه باشد، چون آیه واژهای بسیار پرتکرار، پیچیده و کلیدی است. پیشفرضهایی در کار است: متن قرآن تحریفنشده است و واژهها عیناً درستاند و اگر جایی واژهٔ آیه آمده و جایی نیامده حساب کتاب دارد. کسانی که پیشفرضهای دیگر دارند میتوانند با همانها دربارهٔ مفهوم آیه یا معجزه کار کنند و او از این استقبال میکند.
از پوپر نقل میکند که در ساختن تئوری علمی لازم نیست توضیح بدهید ایده از کجا به ذهنتان رسیده و ممکن است خواب دیده باشید. پس اگر ایدهای از قرآن بگیرد و بعداً بتواند آن را در علم و فلسفه منسجم بیان و از آن دفاع کند، نه به این معنا که مطابق قرآن است بلکه مثلاً تعریف معجزهٔ او بهتر از تعریف دیگری است، پیشفرضها اصلاً مهم نیست.
کارش شبیه کار ایزوتسو با ایدههای مکتب هومبولت است: انتخاب یک واژه، یافتن همنشینهای آن و ساختن جهانبینی از آن. اما تعریفها را از آسمان نمیآوریم و مصداقهایی مدنظر داریم؛ پس داستانها و معجزات قرآن، و جاهایی که اتفاقی افتاده ولی واژهٔ آیه برایشان به کار نرفته و به نظر میآید تعمدی است، به ما ایده میدهد که آنچه تعریف میکنیم چیست.
آیه در جهانبینی توحیدی و سلسلهمراتبی
به گفتهٔ او جهانبینی قرآن توحیدی است: هر چه در جهان است از خداست و هیچ قدرتی جز خدا نیست؛ همهٔ کتاب برای این است که بفهمید خالق و رب شما خداست. جهان سلسلهمراتب دارد، خدا در رأس هرم و موجودات جسمانی در کف آن. از اینجا مفهوم کلیدی آیه پیدا میشود: همه چیز در جهان بیکموکاست نشانهٔ خداوند است.
آیه مفهومی کلی است، یعنی چیزی که بر چیز دیگری دلالت میکند، و حتی دربارهٔ چیزهای زمینی به کار میرود: نشانهٔ پادشاهی طالوت آمدن تابوت عهد است، و زکریا میگوید «رَبِّ اجْعَل لِّي آيَةً». از ماجرای تابوت نتیجه میگیرد که دلالت میتواند تا حدی قراردادی باشد، مانند داستان شمشیر در سنگ، هرچند از واژهٔ جعل برای آن امتناع میکند.
جهان هم مانند زبان از مجموعه نشانههایی تشکیل شده است، و او میگوید میشود گفت در متون مقدس و مخصوصاً در قرآن یک پیشتازی در مورد اهمیتدادن به مفهوم نشانه وجود داشته است. آدمها از نظر ادراک هم سلسلهمراتب دارند: آدمهای بسیار سطح بالا هر چیزی میبینند چیزی غیر از خدا نمیبینند، و آدمهای سطح پایین همان قدر از جهان میفهمند که از نوشتهای که به زبان دیگری نوشته شده و بلد نیستند؛ نتیجه این است که همه به درستی این آیات را نمیفهمند.
هدایت و موانع دیدن آیات
مفهوم هدایت یعنی خدا به کسانی که نمیفهمند کمک کند بفهمند و رشد کنند. به همین دلیل با فرستادن انبیا آیات نازل میشود، تا مردم چیزی ببینند و چیزی بشنوند؛ دیدن را در فضای تکوین و شنیدن را در فضای تشریع بگیرید، و سخن حق خودش هم آیه است چون حقیقتی را تجسم میدهد.
به نظر میآید همانطور که جسم انسان رشد میکند روانش هم رشد میکند. مانع اول سنتی است که در آن بزرگ میشویم: چیزهایی را که در سنین پایین از مراجع قدرت میگیریم، پشت این آموزشها حقیقت نیست، قدرت است، و آنها گزارههای بسیار پرانرژی میشوند که تا آخر عمر در ذهن میمانند؛ انرژی را به معنای قدرتمندبودن میگوید. بخشی از این سنت زبان است و آموزش علمی هم، مثل مفهوم قانون علمی، ممکن است با آنچه در حس ماست تناقض داشته باشد.
مانع دوم سلوک عملی است: گناه و خطا بر سیستم شناختی اثر میگذارد، و روزمرهگی و غلبهٔ عادتها کرختی میآورد. او این را با عبارت قرآنی «أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ» و واژهٔ غفلت میآورد: کسانی که روز و شب و تولد و مرگ و باران را اصلاً نمیبینند. انبیاء کارهای خارقالعادهای انجام میدهند که حالت عادت را بکشد تا این آدمهای خواب شاید بیدار شوند، و معجزه به حرفهایشان هم انرژی میدهد.
سلسلهمراتب آیات و خطر نزول آیه
او میگوید کسی که به رشد کامل رسیده همه چیز را آیه میبیند و نیازی به نزول آیات ندارد، و آدمهایی که کاملاً در خواب هستند باید یک شتر از کوه بیرون آورده شود تا ببینند. از «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ» احساس میکند آیات بدون رسول هم میتوانند بیدار کنند، مثل دیدن طلوع خورشید یا دعایی که مستجاب میشود؛ حتی زکریا و ابراهیم درخواست آیه میکنند. نزول آیات همراه ارسال انبیاء به یک معنا خطرناک هم بود، چون کسی که دیده دیگر نمیتواند ایمان نیاورد.
احساسش این است که آیات نزول مائده نمادی از همهٔ آیات است: حواریون خواستند مائدهای از آسمان بیاید و جواب خدا این است که اگر بعد کافر شوند عذابی میکند که هیچکس را چنان نکرده. میگوید نزول آیات خوفانگیز است و همراه تهدید؛ اگر آیه بر کسی نازل نشده باشد هلاک نمیشود، ولی وقتی دید مسئول میشود و راهش یا ایمان است یا هلاکت.
هلاکت را چنین توضیح میدهد: ذهنی پر از تصورات باطل سنتی، با دیدن واقعهای عظیم دو پاره میشود و نمیتواند با ذهن دو پاره زندگی کند. بیشتر آدمها چون کندن از عقاید پیشین یعنی به خطر افتادن امنیت و زندگی، واقعه را کمکم تحریف و انکار میکنند، و او این را کشتن فطرت میداند و به یک معنا هلاکت.
داستان شتر صالح را از نظر خود تمثیلی از همین میداند: قرآن نمیگوید شتر از کجا آمده، ولی هر روز جلوی چشم قوم است و به آنها میگوید سنتهای شما غلط است، پس برایشان آزاردهنده است و آن را میکشند. او این را همان چیزی میداند که آیهٔ «إِلَّا تَخْوِيفًا» میگوید، و میگوید عقل و فطرت ما رسول درونی ماست و اگر آن را بکشیم هلاک شدهایم.
تاریخ انبیا و تفاوت آیه با معجزه
او میگوید به نظرش بدیهی است، هرچند شاید همه نپذیرند، که تاریخ انبیا مراحلی دارد: دوران امت واحده بدون آیه و مسئولیت، سپس انبیایی که آیات میآورند و قومهایی که تکذیب میکنند و هلاک میشوند، و بعد دورانی مثل قوم موسی که صدها آیه میبینند و هلاک نمیشوند. میگوید قصد ندارد در این جلسات به آن بپردازد.
در کلام، معجزه را فقط دربارهٔ انبیا و اثبات رسالت میگویند، در حالی که در قرآن آیه یک سرش معجزات انبیاست و سر دیگرش همه چیز؛ و آیات فقط توسط انبیا نمیآیند، مثل «آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ». تعریف متداول میراکل را، نقض قوانین طبیعت، بیپایه میشمارد و میگوید کلمهٔ معجزه ارتباط پدیده را با اصلش قطع میکند و روی ناتوانی دیگران تمرکز میدهد؛ از این کنکاش انگار مفهومی میبیند که نه میراکل است نه معجزه.
مریم را مثال میزند: زکریا هر بار نزد او رزقی مییابد، ولی به نظر میرسد دربارهٔ او نزول آیهای برای افزودن ایمان رخ نداده و واژهٔ آیه هم برایش نیامده، چون او در درجهای از رشد شناختی است که فرقی نمیکند غذا از آسمان بیاید یا از درخت. آیات مخاطب ندارند ولی نزول آیات مخاطب دارد و نسبی است؛ عصای موسی برای مصر پر از سحر معنا دارد. اگر ابراهیم در آتش ماند و کسی ندید، آیهای نازل نشده است؛ پس تعریفی که معجزه را فقط پدیدهای در طبیعت بداند با منطق قرآن جور درنمیآید.
اختفای الهی و پرسشها
به گفتهٔ او مفهوم آیه شباهت زیادی با تجلی در عرفان اسلامی دارد، و نزول آیات همان ظهور خدا بر انسانهاست که میخواهد از اختفا دربیاید؛ پس بحث معجزات و آیات به ظهور و اختفای خدا مربوط است. به نظر او از دید خود قرآن اکنون در زمانهای هستیم که خدا در درجهای از اختفا است که قبلاً نبوده، و میگوید این بحثی مهم است هرچند بحث اصلیاش نیست. جلسهٔ بعد دربارهٔ قرآن بهعنوان هم معجزه و هم کتابی دارای آیات صحبت میکند.
یکی از حضار میپرسد آیا شرهایی که در دنیا وجود دارند هم نوعی آیه حساب میشوند؛ پاسخ او «بله صد درصد» است و میگوید هر شری که در عالم هست نتیجهٔ صفات خداوند است. حضار دیگری میپرسد چرا خدا واسطهای میگذارد که ما روی شیطان پروجکت کنیم؛ او میگوید سؤالی کاملاً فلسفی است و اگر همه چیز مستقیم بود اختفایی به وجود نمیآمد، و چون موجودی در حال رشد هستیم اختفا برای ما جزء ضروریات است.
دربارهٔ زکریا میگوید آیهٔ او نشانهای به معنای متعارف است برای رفع ابهام. دربارهٔ ابراهیم میگوید «كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ» مانند پرسشی علمی دربارهٔ کیفیت است و به اطمینان قلبش هم کمک میکند؛ و وقتی حاضری میپرسد این با «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» چه نسبتی دارد، احساسش این است که «لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي» دربارهٔ همین کیفیت زندهشدن مردههاست و با اطمینان قلب به معنای کلی تفاوت دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه