او در این جلسه نیمهٔ دوم مقالهای را میگوید که پیشتر برایش سه سخنرانی دربارهٔ معجزه در قرآن گذاشته بود: انتقاد از تعریف جاافتادهٔ میراکل، تعریفی جدید و بررسی برهان هیوم. ابتدا تعریف جاافتاده و واژگان قرآنی را میآورد، بعد تعریف خود را با چند داستان توضیح میدهد و به برهان هیوم و اصلاحهایش میرسد. در پایان به حدیثشناسی و پرسشها میپردازد.
تعریف جاافتادهٔ میراکل و معجزه
او یادآوری میکند که حدود یک سال و نیم پیش در سه سخنرانی با عنوان «معجزه چیست؟» تعریف قرآنیِ معجزه را بررسی کرد، چون برای مقالهای در کتابی با عنوان «فلسفهٔ تحلیلی اسلامی» دعوت شده بود. این جلسه نیمهٔ دوم آن مقاله است. شاید بهتر باشد «میراکل» را برای معنای جاافتادهٔ غربی و «معجزه» را برای تعریف اسلامی به کار برد.
بهطور کلاسیک، که بیشتر به نام هیوم شناخته میشود، میراکل پیشامد یا اتفاقی است که قوانین طبیعی را نقض میکند یا بیرون از روال طبیعی است و با دخالت یک ایجنت ماوراءطبیعی صورت میگیرد؛ لازم نیست بگوییم خداوند. مثال او این است که رود نیل میشکافد و بنیاسرائیل از آن عبور میکنند. هیوم این تعریف و برهان معروفش را در مقالهٔ مشهورش «در باب معجزات» آورده است. ریشهٔ واژهها هم فرق دارد: میراکل چیزی شگفت است، ولی معجزه از عجز میآید، یعنی کاری که رسولان کردند و از بشر برنمیآید و تأیید رسالتشان بود.
در کلام، معجزه تا اندازهای به دایرهٔ نبوت و رسالت محدود است، ولی در فلسفهٔ تحلیلی مثالهای دیگری هم میآید، مثل مثال هالند از قطاری که ناگهان میایستد و کودکی را که روی ریل رفته نجات میدهد، یا ماجرای دختران گروه کر که همه در روز تمرین غیبت کردند و سقف کلیسا فروریخت. دربارهٔ مثال دوم میگوید این به یک معنا میراکل است ولی معجزه نیست.
آیات نازلشده و بیّنه
او میگوید در قرآن هیچ تکواژهای نیست که جای میراکل یا معجزه بنشیند، با اینکه خود پدیدهها هست؛ اینها در قرآن «آیات بیّنات نازلشده»اند. آیه یعنی نشانه، و از نظر قرآن همهٔ جهان آیاتالله است، ولی همه نشانهبودن را نمیفهمند. برای کسانی که از نظر شناختی به اندازهٔ کافی رشد نکردهاند آیات نازل میشود، یعنی اتفاقی خارج از روال طبیعی میافتد که عادت را میشکند. «بیّنه» یعنی مردم شواهد کافی (اویدنس) دارند که این آیهای نازلشده و کار یک ایجنت الهی است؛ آیات نازلشدهٔ بسیاری ممکن است بیّنه نباشند.
ماجرای موسی را نمونه میآورد: مار موسی ریسمانهای جادوگران را میخورد و آنها به سجده میافتند، و بیّنه کامل میشود. به گفتهٔ او اویدنس در خود عمل نیست، در کانتکستی است که پدید میآید.
تعریف پیشنهادی
تعریف مقاله این است: پدیدهٔ «ام» میراکل است اگر مشاهدهگری به نام «او» باشد که اولاً «ام» دلالت دینی داشته باشد، ثانیاً خارج از روال طبیعی باشد، و ثالثاً مشاهدهگر اویدنس کافی داشته باشد که این دو شرط برقرارند. در تعریف هیوم مشاهدهگر فرض نمیشود و نقض قانون طبیعی هست که در تعریف او نیست؛ هیوم تعریفی عینی خواسته، ولی دربارهٔ تعریف او دستکم میتوان گفت کاملاً عینی نیست و عناصر ذهنی دارد.
برای دفاع از آن، او اول خدایی «بازیگوش» را میآورد که گاهی کرات را از مسیرشان منحرف میکند، و مثالی از فلسفهٔ تحلیلی دربارهٔ دانهٔ شنی که در صحرا منحرف میشود: میپرسد آیا به این معجزه میگوییم، و میگوید در مفهوم دینی باید قصد هدایتی در کار باشد. به نظر او ما در خلأ میراکل نداریم و در اتفاق باید حسی از هدایت باشد.
رستاخیز مسیح، که مشاهدهگری نداشته، با این تعریف میگنجد، چون مشاهدهگر میتواند با شواهد و ظهور دوبارهٔ مسیح اویدنس داشته باشد. اگر پیامبری فقط برای خودش، یا برای تمرین، کار عجیبی بکند، از نظر دینی به آن معجزه نمیگوییم؛ هیوم میگوید خانهای که در بیابان به آسمان برود معجزه است ولو کسی نبیند، ولی او فکر میکند از نظر دیندارها چنین نیست، و این را قابل مناقشه میداند. سادهبودن تعریف را هم مزیت میشمارد.
داستانهای بیپی و ابنحیوم
داستان اول را از ماجرایی گرفته که دربارهٔ پاسکال میگویند، ولی شخصیت را «بیپی» نامیده و خودش تغییراتی داده است. بیپی جوانی پرهیزکار است که در مهمانیای که خیلی به او خوش میگذرد شرکت میکند و در راه شک میکند خدا همان خدای ابراهیمی است یا خدای دئیستی، و میگوید اگر آن خدای تئیستی هست خودش را نشان بدهد؛ همان لحظه در درشکه باز میشود و او پرتاب میشود ولی غیرعادی برمیگردد. با تعریف او این برای بیپی معجزه است. ولی نگهبان کنار پل، که هر شب درشکهها را در چاله میبیند، چیزی خلاف روال طبیعی نمیبیند؛ پس واقعه برای یکی حالتی معجزهآسا دارد و برای دیگری ندارد، و بیپی فقط با گواهی میتواند آن را منتقل کند.
داستان دوم «داستان غمانگیز ابنحیوم» است: دو جوان مسلمان میخواهند به داعش بپیوندند، و مردی که خود را فرشته میخواند به «او» میگوید نرو. «او» فهرستی از شیر و خط برای هزار سکه مینویسد و وقتی همه طبق فهرست میآید قانع میشود؛ ابنحیوم که فهرست و قرار را ندیده فقط مردی را میبیند که سکهها را ریخته، میرود و کشته میشود. حتی اگر فهرست را هم ببیند، باید به گواهی «او» اعتماد کند تا معنای واقعه را بفهمد. او میگوید بدون کانتکست معجزهای نیست؛ شتر صالح هم چون پیشتر قرار گذاشته بودند معجزه است.
برهان هیوم و اصلاحهای مدل
برهان هیوم این است که هیچ گواهیای نمیتواند معجزه را ثابت کند. او آن را در قالب نظریهٔ اطلاعات میگوید: کانالی نویزی پیامی میفرستد که احتمال درستیاش بسیار کمتر از احتمال خطای کانال است، پس نباید پذیرفت. بر این پایه معجزهٔ بیپی به کسی قابل انتقال نیست و طبق تعریف او میتوانیم میراکل خصوصی داشته باشیم. برهان برای تعریف او هم کار میکند، چون آنچه مهم است احتمال بسیار پایین واقعه است، نه نقض قانون طبیعی.
او میگوید این مدل بیش از اندازه سادهسازی شده و نتیجهای که قرار است از آن درآید، یعنی نامعقولبودن ایمان دینداران به معجزه که بر گواهی است، از آن درنمیآید. اصلاح اول این است که اطلاعات ما از چند کانال میآید؛ در «داستان سه کانال» دربارهٔ نتیجهٔ جام جهانی، «او» حرف کانال عجیب را باور میکند. آدم دیندار هم با تجربهها و استدلالهای خودش از پیش انتظار معجزه دارد، و تعداد زیاد گواهان مستقل هم میتواند اطمینان را بالا ببرد.
اصلاح دوم از «داستان مردی از جریکو» میآید: مردی رومی که برهان هیوم را بلد است و به گواهیها باور نمیکند. به گفتهٔ او ما منفعل نیستیم و میتوانیم تحقیق کنیم، چنانکه هیوم دربارهٔ معجزاتی از «پدر آبه» که مردم سر مزارش شفا میگیرند میگفت نباید باور کرد، ولی میشد به پاریس رفت. دو آستانه هست: آستانهٔ معرفتی پذیرش، و آستانهای ضعیفتر که اگر احتمال از آن عبور کند به دستوپا میافتیم که تحقیق کنیم و به اهمیت موضوع بسته است. یکی از حاضران از زبان هیوم اعتراض میکند که او دربارهٔ باور گفته، نه تحقیق؛ او میپذیرد و میگوید برهان هیوم را اشتباه نمیداند، نتیجهای را که میخواهند از آن بگیرند، یعنی اشتباهبودن اعتقاد به هر معجزهای بر اثر گواهی، نادرست میداند.
اصلاح سوم «ایمیل معجزهآسا» است: در داستان، ایمیلی مشکوک از ۱۲ پدیدهٔ عجیب در اول هر ماه خبر میدهد و راوی ۱۱ مورد را میبیند؛ به گمان او باور معقول این است که مورد اول هم اتفاق افتاده، بیآنکه اویدنسی جز خود پیام داشته باشد. پیام و کانال قابل تعاملاند و پیام خودش را تأیید میکند. او میگوید ایمان مسلمانان به قرآن چنین است و خودش از راه بررسی خود پیام باور کرده که معجزهآساست؛ پس باور به آنچه ندیده، مثل شکافتهشدن نیل، موجه است و او از برهان هیوم دربارهٔ ایمان خود به معجزات قرآن نتیجهٔ بدی نمیگیرد.
معجزه در کلام اسلامی و حدیثشناسی
او میگوید برهان هیوم به درد کلام اسلامی میخورد، چون در اسلام، که به گفتهٔ او تنها دینی است که بر این تأکید دارد، معجزه همین کتاب است. مسیحیان به معجزهبودن متنشان تأکیدی ندارند و به نظر او در برابر برهان آسیبپذیرند، چون گواهی کتابشان در حد گواهی حواریون است.
هیوم در بخش پایانی مقاله میکوشد احتمال خطای گزارشهای معجزات را بالا ببرد: گزارشها قدیمیاند و از آدمهای بیسواد در دوران افسانهها. یکی از حاضران میپرسد اگر خودم شتر را ببینم چه؛ پاسخ این است که دیدن هم کانال است و میتوان برایش احتمال خطا در نظر گرفت.
او میگوید به نظرش مباحث گواهی و معرفتشناسی بیزی مدل خوبی برای حدیثشناسی است. انتقاد گلسیر و دیگران این بود که احتمال خطای یک کانال را چگونه به دست میآورید؛ در حدیثشناسی سنتی بر علم رجال تکیه میشود و به محتوا توجه نمیشود، در حالی که اگر بیزی فکر کنید، درستی یا نادرستی محتوا باید بر اعتبار راویان اثر بگذارد. اخیراً مکتبی جدید سند و محتوا را همزمان بررسی میکند.
پرسشها و حاشیهها
یکی از حاضران میگوید بررسی محتوای حدیث لازم است، چون مثلاً زیارت جامعهٔ کبیره از نظر محتوا با توحید جور درنمیآید ولی روحانیای به اسنادش اشاره کرد. او از طرف آن روحانی پاسخ میدهد که صرف نگاه به محتوا اصل را زیر سؤال میبرد؛ ولی میگوید دربارهٔ توحید، که روشن است، این حرف چندان کار نمیکند، و دربارهٔ احکام شریعت ممکن است چیزی نامعقول ببیند و چون سندش محکم است بپذیرد، چون به گمان خودش دین فوق عقل است.
بهعنوان حاشیه میگوید بهائیت را زیادی معقول مییابد و از خاطرهٔ اولین خواندن قرآن، پس از کلاس دوم دبیرستان، میگوید: گزارهٔ کلی یا استدلالی قیاسی در آن نیافت و پیش خودش فکر کرد اگر کتاب خداست باید عجیب و غریب باشد.
یکی از حاضران میگوید به نقل از «ابن خرون» پیامبر اسلام فقط دو معجزه داشت و پس مسیحیت «دینتر» از اسلام است. او این استدلال را درست نمیداند، چون قرآن بیش از انجیل معجزه دارد و مسلمانان به همهٔ آنها معتقدند؛ نشنیده بود که ابن خرون این حرف را زده باشد. دربارهٔ معجزات منسوب به پیامبر میگوید به نظرش متکلمان بعدها معجزه ساختند، چون در قرآن صریحاً قرآن معجزهٔ پیامبر است و او معجزهٔ دیگری ندارد، و شقالقمر را هم به نظر او ساختهاند، چون در قرآن در کانتکست قیامت است.
→ متنِ کاملِ این جلسه