جلسه از این شروع میکند که بحث هنوز فلسفی است و تا دین فاصلهای هست، و لزوم فرض واجبالوجود را مرور میکند. بعد دو روش برای فهمیدن چیستی واجبالوجود را شرح میدهد، روش فلسفی سنتی و روشی شهودیتر که به هستی مطلق میرسد. در ادامه مدل هرمی عالم و نتایج آن میآید. در پایان سه مقاومت در برابر این مدل را بررسی میکند.
مقدمه و لزوم واجبالوجود
او میگوید بحث هنوز جنبهٔ فلسفی دارد و بین بحث فلسفی و دینی فاصلهای هست: ممکن است کسی تمام حرفهای فلسفی دربارهٔ وجود خداوند را قبول داشته باشد ولی دیندار به معنای متعارف نباشد. منظورش از دین بیشتر ادیان ابراهیمی و به طور خاص اسلام است، و صرف اعتقاد به خدا برای دفاع عقلانی از دین لازم است ولی کافی نیست.
نکتهٔ جلسهٔ گذشته، که از نظر خودش ساده و ابتدایی است، این بود که برای ساختن مدلی معقول که وجود جهان را توجیه کند باید واجبالوجود فرض کرد، چون نمیشود همهٔ موجودات ممکنالوجود باشند. به ایدهٔ دکارت اشاره میکند که واجبالوجود را بدیهی میدانست، ولی به گمان او بهتر است از چیز محسوسی شروع کنیم و مدلی بسازیم، چون مستقیم ثابت کردن وجود واجبالوجود مثل درآوردن وجود از یک تعریف است.
سؤال «چه کسی خدا را خلق کرده» را بیربط میداند، چون خدا همان موجودی است که برای توجیه عقلانی جهان باید فرض شود و نیازی به خالق ندارد. او میگوید حتی کسانی که اعتقاد دینی ندارند در برابر این بحث ساده زیاد مقاومت نمیکنند؛ مقاومت بر سر این است که این همان خدای ادیان ابراهیمی باشد. در وجود واجبالوجود تناقضی نیست ولی اینکه همهٔ موجودات نیاز به علت داشته باشند تناقض ایجاد میکند، و واجبالوجود حتماً ازلی و ابدی است.
ویژگیها و ماده و انرژی
به نظر او از واجبالوجود ازلی و ابدی بودن درمیآید، چون برای وجودش به شرایط نیاز ندارد. صفت خالق بودن و قدرت هم تقریباً استنباط میشود، و در واژههای قرآنی با اول و آخر، خالق، قادر و غنی هماهنگ است. لایتغیر بودن را میگوید در قرآن خیلی به آن نمیپردازند، ولی ثبات را میشود استنباط کرد.
او میگوید ممکن است کسی ماده و انرژی را واجبالوجود بداند، چون کل آن ازلی و ابدی است. اما تئوریهای فیزیک جدید و فرضیهٔ بیگبنگ میگویند ماده و انرژی در زمانی مشخص در گذشته به وجود آمده، پس به نظر او اعتقاد ماتریالیستی به ازلی بودن ماده و انرژی با علم سازگار نیست.
او میگوید این مباحث آنقدر ساده و واضح است که در تمام طول تاریخ همهٔ آدمهای عاقل در این حد قبول داشتند و فیلسوفی نداریم که این مباحث را قبول نداشته باشد، هرچند میگویند در بعضی از فلاسفهٔ یونان کسانی آتئیست بودند.
روش فلسفی سنتی
یکتایی از واجبالوجود بودن درنمیآید؛ برای توجیه جهان حداقل یک موجود که برای وجود خودش نیاز به شرطی نداشته باشد کافی است. راه فلسفی و منطقی سنتی برهان میآورد و صفاتی را اثبات میکند: واجبالوجود بسیط است و اجزایی نمیتواند داشته باشد، چون اجزای آن ممکنالوجود هستند یا واجبالوجود و به تناقض میرسیم؛ نامتناهی است؛ و بعد از بسیط بودن و نامتناهی بودن نتیجه میگیرند یکتاست.
در این روش به گفتهٔ او بحث شهودی نمیشود. فیلسوف هیچوقت نمیتواند بگوید وجود خدای اسلام را ثابت کردم؛ حداکثر چیزی ثابت میشود که شبیه خدایی است که میپرستیم، و نمیتواند بگوید این واجبالوجود قرآن را نازل کرده. اعتقاد به قرآن امر تجربیتری است: باید قرآن را خواند و قانع شد که از طرف خدا آمده و ساختگی نیست.
هستی مطلق بهعنوان کاندیدا
برای روش شهودیتر، منبع ایده را کتاب «علل گرایش به مادی گری» شهید مطهری میداند: باید دید چه صفتی چیزی را ممکنالوجود میکند. حادث بودن ممکنالوجود میآورد، ولی در حکمت اسلامی جواب این است که ممکن است موجودی ممکنالوجود و ازلی و ابدی باشد، مثل نور خورشید اگر خورشید را واجبالوجود فرض کنیم. پس ازلی و ابدی بودن معادل واجبالوجود بودن نیست.
هر چیزی که ماهیتی غیر از هستیاش داشته باشد ممکنالوجود است، چون هستی را میشود از او سلب کرد، مثل انسان یا خورشید. پس واجبالوجود چیزی است که ماهیتش عین هستیاش باشد، یعنی خود هستی به طور مطلق و بدون قید و شرط. او میگوید حس اولیه ما این است که هستی صفتی برای اشیاست، و خوبی این شیوه به نظرش این است که مستقیم به سمت کاندیدی برای واجبالوجود میبرد.
عالم به این صورت به وجود میآید که این هستی محدود میشود و از حالت اطلاقش درمیآید. تمثیلی که میآورد زبانی است که کلمهٔ نور در آن وجود ندارد و نورانی وجود دارد؛ آدم باید منطقی تحلیل کند که چیزی هست که خود نور است و اشیا نورانی هستند اگر آن را داشته باشند، و هستی هم خودش موجودی است که موجودات هستیشان را از او گرفتهاند.
او میگوید چیزی آشناتر از بودن و نبودن برای ما نیست و هستی را در درون خودش پیدا میکند؛ به آیهٔ حبل الورید اشاره میکند و میگوید همهٔ عرفان فهمیدن همین است که هستی مطلق یعنی چه. شناختن خدا و هستی فرایندی طولانی است و هیچوقت به معرفت کامل نمیرسیم. عارف به جایی میرسد که انگار به هرچیزی نگاه میکند خدا را میبیند، و در بحثهای دینی که برای عموم مردم ارائه میشود واژهٔ هستی به کار نمیرود چون ممکن است توهم زا باشد.
شهود هستی در درون
او میگوید خوبی روش دوم این است که زود به شهود میرسد: میشود کاغذ و قلم را کنار گذاشت، چشم را بست و در هستی درون خود تعمق کرد، کاری که عرفا انجام میدهند. اگر در وجود خودمان تعمق کنیم خیلی راحت حس میکنیم که ممکنالوجود هستیم؛ او با تمام وجود احساس میکند هستی به او داده شده و میتواند از او گرفته شود. به گفتهٔ او چه فایده دارد روی کاغذ وجود خدایی را اثبات کنیم ولی هیچ حسی به آن پیدا نکنیم.
نمیداند چند درصد افراد هستی را شگفتانگیز درک میکنند. به متنی از حسنزاده آملی در معرفت نفس ارجاع میدهد که حالت «مواجهه با هستی» را توصیف میکند. خودش میگوید این احساس را در نوجوانی با شدت داشته، تجربهای لذتبخش و ترسناک که شاید مهمترین اتفاق زندگیاش بوده است. سارتر هم در «تهوع» حالتی مشابه را توصیف میکند.
او میگوید به درون خودمان دسترسی مستقیمتری داریم: دربارهٔ بیرون علم حصولی داریم و میشود به خیلی چیزها شک کرد، ولی دکارت وقتی میخواست از مطلق ترین معرفتی که داشت بگوید، به درون خودش نگاه میکرد و به این میرسید که هست. حتی اگر مغز در خمره باشیم، هستیم. پس مسیری درونی برای شناخت خدا داریم که برای شناخت جهان نداریم، و واجبالوجود از همهٔ ممکنالوجودها در دسترستر است، هرچقدر هم شناختش سخت باشد.
مدل هرمی و نتایج عملی
او میگوید از دل بحثهای فلسفی و توصیفات عرفانی به ساختاری برای عالم هستی میرسند که از واجبالوجود شروع میشود و حالت هرم مانند به آن قیدهایی اضافه میشود، و کف هرم محسوساتی هستند که با آنها سروکار داریم؛ واجبالوجود مستقیم نمیتواند به محسوسات وصل شود و چیز میانهای مثل عالم عقل و عالم مثال فرض میشود. بحث ابن عربی دربارهٔ لحظهٔ شروع خلقت را بامزه میداند و به شوخی معادل بیگبنگ در عرفان اسلامی، ولی لزومی نمیبیند وارد آن شود.
به گمان او این مدل ایراد منطقی ندارد و فقط مدلی روی کاغذ نیست: توصیفی از هستی میدهد، جایگاهی برای ما تعیین میکند، و برای کسی که میخواهد با واجبالوجود ارتباط برقرار کند شاید دربارهٔ سبک زندگی هم چیزهایی بشود گفت.
مقاومت اول: حسگرایی
او مقاومتهایی در برابر این مدل میشمارد. اولی مقاومت کلی دربارهٔ بحث منطقی کردن است و در سنت حس گرایی مطرح میشود: موجودی که با حواس نتوانیم با آن ارتباط بگیریم قابل قبول نیست. در چند جمله جواب میدهد که چه کسی ملاک و متدولوژی را گذاشته که برای اعتقاد حمایت حسی بخواهیم؛ جراحی را مثال میزند که به خدا اعتقاد نداشت چون زیر تیغ جراحیاش ندیده بود، و میگوید این بحث به شکل شیک همان حرف است.
دلیل واضح غلط بودنش به گفتهٔ او این است که ما به وجود خودمان و خیلی چیزها اعتقاد داریم که از حواس نیامده؛ هستی را از درون درک میکنیم و اراده و علیت میان اراده و حرکت اعضا را هم از درون مشاهده میکنیم. پایهٔ مدل حسی هست ولی نه لزوماً حواس پنجگانه. در بحثهای فلسفی هم پاسخ میدهند که اعتقادات ماقبل تجربی داریم و معرفتهای حسی به آنها وابستهاند، که به نظر او درست است.
مقاومت دوم و سوم: دین و زندگی
مقاومت دوم این است که کسی بگوید واجبالوجود را قبول دارم ولی دین ساختگی است؛ انبیا یا دچار توهم بودند یا دروغ میگفتند و هستی مطلق با کسی حرف نزده، مثلاً آرزوی درونی موسی نجات بنیاسرائیل بود و صدایی شنید. او این را مقاومتی منطقی میداند که باید دربارهٔ آن بحث کرد: آتئیست با نبوت و شاید معاد مخالف است نه توحید. به گفتهٔ او هنوز چیزی دربارهٔ ادیان مستقیماً ثابت نشده و برای دفاع عقلانی از اسلام حلقهٔ مفقوده داریم.
نگاه سوم این است که صرفنظر از اعتقاد به خدا زندگی میکنیم و این بحثها به زندگی ربطی ندارد: خوب و بد را خودم میدانم، ادیان بیشتر بدی درآوردهاند، و پیام احتمالاً تحریف شده است. او میگوید این مقاومتی است که تا لحظهٔ آخر هم میشود کرد. دربارهٔ بخش فلسفی اعتراض مهمی ندیده، ولی این اعتراض نشان میدهد گامهایی باید برداشته شود: میشود به واجبالوجود اعتقاد داشت بدون اعتقاد به ادیان، و حرفهای او هنوز منطقاً ایمان به ادیان را ایجاب نمیکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه