جلسه با مرور هشت جلسهٔ گذشته آغاز میشود: معنای دفاع عقلانی، رابطهٔ خداناباوری با علم مدرن و مدل واجبالوجود. بحث تازهٔ جلسه تبعات عملی این مدل در زندگی فردی است، یعنی درک هستی در درون، رهایی از قیدها و رشد قوای شناختی. بخش پرسش و پاسخ به پنهان بودن خدا، تفاوت دفاع از عرفان با دفاع از دین و قوانین طبیعت میرسد.
اثبات و پناهگاههای خداناباوری
او میگوید منظورش از «دفاع عقلانی از دین» در این هفتهشت جلسه بحث دربارهٔ اصول دین نبود و فقط چون ضروری بود چند مقدمهٔ منطقی گفته است. مهمترین نکتهٔ جلسات اول این بود که عقلانیت به معنای اثبات منطقی کلاسیک نیست و برای عقلانی بودن یک اعتقاد لازم نیست اثبات صد در صد داشته باشیم.
عقلانی بودن به گفتهٔ او مفهومی رقابتی است، مثل پذیرفتن مکانیک کوانتوم میان نظریههای موجود: برای اعتقاد داشتن کافی است معقولتر از آن چیزی پیدا نکرده باشد. انسان نامعقول کسی است که با وجود نظریهٔ بهتر به نظریهٔ ضعیفتری چسبیده است. برای هیچ نظریهای، دینی یا غیردینی، اثبات منطقی نمیتوان آورد، پس باید دید کدام نظریه شواهد منطقی و حسی بیشتری دارد.
در کلام قدیم فکر میکردند میشود همهچیز را اثبات کرد، ولی او میگوید اثبات فقط در سیستم اصل موضوعی ممکن است و دربارهٔ جهان خارج فقط میشود مدلی ساخت. این را بیش از ضعف عقاید ما، ضعف اثبات میداند.
برای افراد خداناباور دو پناهگاه میشمارد. پناهگاه اول اشکال وارد کردن در مسئلهٔ اثبات است؛ در جواب میگوید اگر اثبات به معنای متداول امروزی باشد، هیچ اثباتی دربارهٔ جهان خارج معتبر نیست، نه دینی و نه علمی و نه غیردینی، و آتئیستها هم چیزی اثبات نمیکنند. پس مفهوم اثبات باید کنار گذاشته شود، نه عقاید دینی. پناهگاه دوم متکی کردن خداناباوری به شواهد علم مدرن است.
علم و قانون طبیعت
در جلسات آخر بیشتر به پناهگاه دوم پرداخته و میگوید علم مدرن هیچوقت از خداناباوری حمایت نکرده و این فقط سوءتفاهم است. یک استدلال عامیانه هست که به خداوند به عنوان گرداننده کرات اعتقاد داشت؛ نیوتون نظم منظومهٔ شمسی را توجیه کرد، داروین مسئلهٔ حیات را حل کرد و گفتند خداوند پشتیبانهای خودش را از دست میدهد. او این را حرف تخیلی نامربوط میخواند.
به گفتهٔ او علم بدون مفهوم قانون، که خودش توضیح داده نشده، چیزی را توضیح نمیدهد. مفهوم قانون طبیعی از قرون وسطی آمده، که معتقد بودند خداوند برای طبیعت هم قانون نوشته است. او مقالهٔ کارترایت را مثال میزند، که ملحد است و میگوید اگر خدا را قبول ندارید قانون را هم نباید قبول داشته باشید. به گفتهٔ او باید روشن شود قانون چیست و جنسش چیست، و به نظر میرسد با تصورات ماتریالیستی سازگار نیست.
فاینمن را مثال میزند که برای توجیه قانون جاذبه به علت آن پرداخته، ولی به گفتهٔ او حتی فیزیکدانان عمیق دنبال جنس خود قانون نیستند. او میگوید محاسبهٔ مدار کرات توضیح چرایی حرکت آنها نیست، و در ذهن خودش حرف مولوی که کرات بر اساس عشق میچرخند توضیح بهتری است.
علم به گفتهٔ او حیات را هم توضیح نمیدهد و داروین حیات را فرض اولیه میگیرد. آتئیستها خیلی از واژگان علمی استفاده میکنند و خود را الهامگرفته از علم مدرن معرفی میکنند، در حالی که واقعاً اینگونه نیست.
مدل واجبالوجود در برابر مدل راسل
او مرور میکند که چارچوب بحث را روشن کرده: اثبات به معنای امروزی معنایی ندارد، باید دید کدام نظریه معقولتر است، و موانع و توهماتی وجود دارد، مثل توهم اینکه علم دارد مسائلی را توضیح میدهد. یکی دو جلسه صرف برهان وجودشناسی یا دور و تسلسل شد: تنها یک تئوری برای توجیه هستی جهان ساخته شده، که هستی باید از واجبالوجودی شروع شده باشد، و صفاتی مثل نامتناهی بودن و ازلی و ابدی بودن را میشود بلافاصله از آن استنتاج کرد.
آتئیستها به گفتهٔ او فقط مخالفت میکنند و مدلی ارائه نمیدهند، پس رقیبی برای برهان وجودشناسی نیست. راسل گفته ترجیح میدهد تصور کند هستی بدون هیچ دلیلی در یک لحظه آغاز شده، که به گفتهٔ او دستکم چیزی میگوید. ولی مدل راسل را خیلی ساده میداند و میگوید گفتن اینکه جهان بدون دلیل آغاز شده در واقع حرفی نزدن است، مثل ادعای نظریهای برای رعد و برق که بگوید همینطوری و بدون دلیل به وجود میآید.
او میگوید طیفی از آتئیستها با خدای فلاسفه مخالف نیستند و مخالفتشان با خدای ادیان است؛ آتئیستها بیشتر ضد دین به معنای متعارفاند تا ضد واجبالوجود. پس اگر کسی این نظریه را نپذیرد، او را نامعقول نمیداند، و او هم نباید نامعقول دانسته شود، چون این نظریه رقیبی ندارد و با فرض کامل نبودنش هم اعتقاد به آن معقول است، مگر اینکه نظریهای جالبتر ارائه شود.
بسط مدل در زندگی فردی
او میگوید برای قضاوت دربارهٔ یک نظریه، به جای اثبات مبانی آن، راه دیگر این است که مدل را بسط بدهیم و ببینیم به چه نتایجی میرسد؛ گاهی بسط مدل نشان میدهد آن مدل اشتباه است. مدل توحیدی در زندگی فردی تبعات عملی دارد.
اگر خدا را هستی محض بدانیم و در خود آگاهی ببینیم، باید انتظار داشته باشیم خالق آن آگاهی مطلق داشته باشد، و شناختن او طبیعیترین رفتار است. همه در درون خود هستی را درک میکنیم؛ فیلسوفان شکاک به هستی خودشان شک ندارند، و به نظر او این احساس بودن از فکر کردن هم عمیقتر است و گویی جلوهای از واجبالوجود است.
مدل میگوید واجبالوجود هستی بدون تعیّن و محدودیت است و انسان هستی متعیّن با قید و بندهای محدودکننده؛ او نتیجه میگیرد هر چقدر از این قید و بندها آزادتر باشد به هستی مطلق نزدیکتر است، که به صورت خیلی تئوری و بدون این که حرف عرفا را شنیده باشد میتواند بگوید. توبه یعنی رها کردن گذشته، و عبادت قیدهای شخصی را کمرنگ میکند چون در آن با همهٔ انسانها کار مشترکی انجام میدهیم.
به گفتهٔ او گزارشهای تاریخی فراوان از مسیحی و یهودی و مسلمان و بودایی از راههای مشابه به وحدت وجود رسیدن را آوردهاند و این مدل با مدلهای هندی و بودایی مشترک است. چون مدل پیشبینی میکند این کارها به چنین معرفتی میرسانند و هزاران نفر تجربههای مشابه یافتهاند، مدل از نظر تجربی تأیید میشود.
آزمودن مدل: آیهٔ پیراهن یوسف
او میگوید برای بررسی صحت یک گزاره دو راه هست: از دانستهها جلو آمدن، یا فرض درستی گزاره را ادامه دادن و دید به موارد درست میرسد یا نه. اطناب آیهٔ پیراهن یوسف را در سورهای که بینهایت ایجاز دارد مثال میآورد: اگر پیراهن از جلو پاره شده باشد زلیخا راست میگوید و اگر از پشت، یوسف.
به گفتهٔ او این دقیقاً مثل مدلهای علمی است: مدل خود را بسط میدهی تا به محک تجربی برسی. او میگوید اطناب این آیه به نظرش مثل تست مدلهای علمی انجام میشود، و چنین کاری را در میان عرفای اسلامی و فلاسفه ندیده است.
قوای شناختی و لا أدری
او میگوید خداناباوران تأکید دارند قوای شناختی ما اجازهٔ شناخت خدا نمیدهد. دربارهٔ موج اخیر آتئیستها میگوید نمیخواهد جوابشان را بدهد؛ به نظر او فضای آنها احساسی و غیرمنطقی است و کسی که از جنس خودشان باشد باید جلویشان بایستد. بیشتر آتئیستها به گفتهٔ او در واقع آگنوستیستاند و میگویند شواهد کافی برای اعتقاد به خدا نیست.
پشت این سخنان این فرض هست که قوای شناختی ما منحصر به همین حس و منطق است، در حالی که مبحث عرفا در طول تاریخ رشد قوای شناختی بوده: باید چشم دیگری باز شود. او میگوید اگر خود را به حواس پنجگانه و استدلال محدود کنیم، حداکثر معقول بودن باور به خدا را میتوان گفت، نه قطعیت، و عرفا هم اذعان دارند که قطعیت اینگونه به دست نمیآید.
بنابراین بین کسانی که موضوع «لا أدری» دارند با عرفا حرف مشترکی وجود دارد. او جواب آگنوستیستها را اینگونه میدهد که شواهد و دلایل شما برای محدودیت قوای شناختی کافی نیست و این همه گزارش از تجربههای عرفانی نشان میدهد که قوای شناختی قابل رشد هستند؛ آنها باید توضیح بدهند این اشتراکات تجربیات عرفانی در سراسر تاریخ از کجا آمده است.
پرسشها: خفای الهی و دین در برابر عرفان
در پرسش و پاسخ، یکی از حضار از راسل میگوید که چرا خدا خودش را پنهان کرده و برهانِ خِفایی الهی را میآورد. او میگوید جای جواب این سؤال در این جلسه نیست، ولی برای توجیه یک فعل الهی باید به صفات الهی مراجعه کرد: مثلاً آشکار نبودن خدا نتیجهٔ رحمت الهی است، چون اگر آشکار بود نمیشد خطا کرد و فشار بزرگی بر بشر میشد. به گفتهٔ او بنیاسرائیل و حواریون که نشانه دیدند به جای خوبی نرسیدند، و آمادگی برای دیدن با تقوی و رشد قوای شناختی حاصل میشود.
او جمع میبندد که مدل فقط یک مدل علمی روی کاغذ نیست و کل زندگی را میتواند تعیین کند. ممکن است گفته شود این بحثها دفاع از عرفان است نه دین؛ آتئیست میگوید با عرفان مشکلی ندارد ولی با دین مشکل دارد، که پدیدهای تاریخی و اجتماعی با قوانین و روحانیت است. او میپذیرد که این صحبتها دفاع عقلانی از عرفان است نه از دین و وحی و نبوت.
او میگوید چون «نود و نه درصد از دین، همین عرفان است»، از قسمت اصلی دین دفاع کرده، ولی قبول دارد نام این مباحث را نمیشود «دفاع عقلانی از دین» گذاشت و باید ادامه داد. به پرسش دربارهٔ بنیادگرایانه بودن این نگاه میگوید قرآن به ندرت احکام آورده و بحث اصلیاش توحید و معاد است؛ احکام فقهی رشد کرده چون قسمت عرفانی قرآن سخت است و عوام باید بدانند چطور وضو بگیرند.
وقتی یکی از حضار میگوید اگر آتئیست بود با عرفان مشکل داشت، پاسخ میشنود که باید جواب این نُه جلسه را بدهد و نشان بدهد مدل غلط است. او میگوید عرفان کار شناختی است و به نتیجهٔ عملی مثل بریدن سر کسی نمیرسد، مگر اینکه کسی بگوید خداوند به او وحی کرد.
قانون طبیعت و فیزیکالیسم
یکی از حضار میپرسد آیا ورود به این بازی ورود درستی است که برای چرایی قوانین طبیعت خداوند را قانونگذار بدانیم. او میگوید برای فیزیکالیست آنچه ماهیت فیزیکی دارد ماده و انرژی و میدان است، و به گفتهٔ کارترایت Law چیزی از موجودیتهای فیزیکی نیست و باید چیزی مانند مُثُل افلاطونی قائل شد، که مخالف نظریهٔ فیزیکالیست است.
به گفتهٔ او اصولاً آتئیستها فیزیکالیست هستند و ایدهٔ اصلی آنها این است که جهان همین است که میبینیم و میشناسیم؛ اگر کسی موجودیت جدید غیر فیزیکی وارد کند، کمیاب است و مشکلی حل نمیشود، چون باید به چرایی و چگونگی آن قوانین بپردازید. یکی از حضار میگوید اگر قائل به وجود خدا هم باشید هنوز مسئله حل نشده و چرایی را توضیح ندادید. او در جواب میگوید در اعتقاد خداباورانه اعتقاد به وجود قوانین مشکل اُنتولوژیک ندارد، و دربارهٔ چرایی احسن بودن قوانین هم ایدهای دارد که توضیح بدهد از کجا آمدهاند.
نظر و حس او این است که پنجاه سال دیگر به دلایل فیزیکی این آتئیسم کمیاب شایع شود. فیزیک تاریخاً از جرم به انرژی و بعد میدان رفته و در آینده ممکن است هستی جدیدی را بپذیرد، و به آن آتئیست کمیاب میگوید از کمیاب بودن لذت ببرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه