او میگوید بحث به مسئلهٔ تعارض قرآن با علم و بعد نظریهٔ تکامل رسید، و میخواهد نشان بدهد تکامل با قرآن و الهیات سازگارتر از خلقتگرایی است. سپس میپرسد چرا خداوند به جای خلق مستقیم سراغ مکانیسمی رفته، از خلقتگرایان سؤالهایی میپرسد و دلیل الهیاتی میآورد. در بخش پایانی میگوید بخش ناسازگار با الهیات تعبیر خاصی از مکانیسم است: اینکه تغییرات رندوم و بدون جهتی به وجود میآید.
مرور و هدف جلسه
او یادآوری میکند که بحث به تعارض قرآن با علم رسید و بعد وارد نظریهٔ تکامل شدند که اخیراً برای مقابله با الهیات زیاد از آن استفاده میکنند. طبق مدل لاکاتوشی، در زیستشناسی خود تکامل هاردکور است، ولی داروینیسم و نئوداروینیسم هاردکور نیستند. داروینیسم یعنی تفاوتهای کوچک و تدریجی به صورت خودبهخود ایجاد میشود و انتخاب طبیعی مهمترین نکته است.
به گفتهٔ او اگر ثابت کند خود نفس تکامل با الهیات و قرآن تعارضی ندارد وظیفهاش را انجام داده است. ولی میخواهد کار بیشتری بکند و نشان بدهد حتی نئوداروینیسم هم تعارضی ندارد؛ و احساسش این است که تکامل با قرآن و الهیات سازگارتر است تا خلقتگرایی، جدا از اینکه از نظر علمی قبول داشته باشید یا نه.
جلسهٔ قبل دربارهٔ چیزهایی صحبت کرده بود که حدس میزند مانع کنارگذاشتن خلقتگرایی است: تکامل غیرشهودی است، در حالی که مکانیسم باران ملموس است. دربارهٔ قرآن به آیهٔ مثل عیسی اشاره کرده و داستانی دربارهٔ ابن تطور ساخته بود. میگوید هدفش لزوماً این نیست که همه را تکاملگرا کند، ولی ترجیح خودش تکاملگرایی است.
چرا مکانیسم؟ خفای الهی
اگر تکاملگرایی درست باشد، میپرسد چرا خداوند به جای خلق مستقیم سراغ مکانیسمی رفته که در روالی چندصد میلیون ساله یا بیشتر پیش میرود. جوابش این است که رفتار بدون مکانیسم خفای الهی را از بین میبرد و خفای الهی جزو حکمت الهی است. خداوند نمیخواهد هر روز مثل کوه طور آشکار شود، و خفا جزو رحمت او است که عدهای به وضوح نمیبینند.
او میپرسد چرا دربارهٔ مکانیسم باران نمیپرسید خداوند چرا این مکانیسم را انتخاب کرده. میگوید ناباوری ما این سؤال را ایجاد میکند، مثل سؤال «أيان يوم القيامة» وقتی پذیرفتن چیزی سخت است؛ و چون تکامل برایمان شهودی نیست، از حکمت میپرسیم.
حتی اگر جوابی نداشته باشد، از ندانستن حکمت این مکانیسم شرمی ندارد، همانطور که حکمت مکانیسم باران را هم نمیداند. خودش میگوید این به نوعی طفره رفتن است؛ راه دیگر این است که از نظریهٔ رقیب سؤالهایی بپرسد.
پرسشهایی از خلقتگرایان
اول اینکه اگر خلقتگرایی درست باشد یک استثناء در خلقت است، چون هر روز میبینیم که خداوند با مکانیسمهای چندین و چند لایه کار میکند؛ اینکه در این مورد خاص گل برداشته باشد و مجسمه ساخته باشد با چیزهای دیگری که میبینیم جور درنمیآید. دوم اینکه همین الان آدمها از هم متولد میشوند و شجرهای شبیه تکامل میسازند، پس چه لزومی دارد که اولین آدم را از گل بسازد و بقیه را اینگونه؟
یکی از حاضران میگوید این دوگانگی مکانیسمها یکجور شرک است. او پاسخ میدهد توحید این است که غذایی که آدم میخورد، کنسرو باشد یا مستقیم از درخت، احساسش این باشد که الان خدا به او غذا داده است؛ اگر وجود مکانیسم تفاوتی ایجاد کند، مشکل الهیات خود آدم است. به آیهٔ ابراهیم اشاره میکند که غذا و آب و شفا را خدا میدهد، حتی اگر پیش دکتر رفته باشد، و توحید یعنی ندیدن این واسطهها.
سوم اینکه چرا خداوند مسیح را از گل خلق نکرد؛ در تولد مسیح هم جنینی هست و محیط رحمی هست و فقط واسطهٔ پدر حذف شده است. چهارم اینکه دایناسورها چرا خلق شدند: اگر خلقتگرایانه نگاه کنید، خداوند انواع دایناسور را یکی یکی با گل ساخت و بعد همه از بین رفتند. یک عده میگویند آن استخوانها را ابلیس گذاشته تا ایمان ما را آزمایش کند، و او میپرسد واقعاً میخواهید بگویید دایناسورها وجود نداشتند؟ با دیدگاه تکاملی دایناسور در نظام خلقت به عنوان یک واسطه جایگاهی دارد.
انطباق و خدای قادرتر
او به برهان ابن تطور برمیگردد که جزو نعمتهای الهی این است که موجودات با زیستگاه خود سازگارند. اگر محیط تغییر کند و موجودات توان انطباق نداشته باشند از بین میروند، پس خداوند حتی اگر خلقتگرایانه خلق میکرد باید قدرت انطباق را جداگانه میداد. به نظر او با همین مکانیسم میشود گونهها را خلق کرد، و خلقتگرایی از نظر دیزاین یکجور دوبارهکاری است.
او میپرسد خداوندی که طوری طراحی کرده که مدام لازم نباشد انگشتش را وسط بیاورد خداوند قادر و عالمتری است، یا خداوندی که چیزی را خلق میکند و بعد جایی را درست میکند. جایی که ناممکن است چارهای نیست، ولی تا جایی که ممکن است، خدایی که اینگونه طراحی کرده باشد خدای قادر متعالتری است.
تاریخچهٔ جنینی و آدم
به گفتهٔ او همهٔ موجودات در دوران جنینی رفتارهای غریزی و مکانیسمهایی را که بعداً استفاده میکنند به دست میآورند. اگر موجودی مثل مجسمه خلق شود، باید برایش تاریخچهای دروغ گذاشت که انگار مراحل را طی کرده است. او میگوید در بحثهای آفرینشش سعی کرده بود نشان دهد داستان آدم و حوا تمثیل دوران جنینی است؛ اگر کسی آن بحثها را قبول کرده باشد، پس آدم هم دوران جنینی داشته.
اگر خلقتگرایانه نگاه کنیم، حتی حد واسط دو گونه را جداگانه خلق کرده و استخوان آنها را در لایههای خاک به ترتیب گذاشته تا ما را فریب بدهد. او میگوید وقتی رویا میبینیم نمادهای ناخودآگاه جمعی ما زیاد مربوط به حیوانات میشود، و در رشد جنین انگار مراحل تکامل را میبینیم، همانطور که مولوی توصیف میکند.
توحید، مکانیسم و آدم و حوا
مکانیسم داشتن را او با توحید سازگارتر میداند: قاعدهمند بودن، شیوهای زیبا برای خلقت است. هاوکینگ در اواخر عمرش گفت قوانین میتوانند ماده و انرژی را به وجود آورده باشند، و او این را با تصور توحیدی سازگارتر میداند تا اینکه رأس هرم مدام در پایین دخالت کند.
اگر کسی بگوید آدم استثناً به دخالت فرشتهای نیاز داشته، مثل عیسی، او میگوید این تمثیل خوبی است. ولی اگر آدم به شیوهٔ کوزهگری خلق شده باشد و شباهتش به عیسی این باشد که هر دو پدر ندارند، این تمثیل مبهم است، مثل اینکه بگویم عیسی مثل ابر است چون ابر پدر و مادر ندارد.
خلقت گرایان بین مفسرین قرآن تأکید دارند که نسل بشر باید از آدم و حوا باشد، و او میگوید این ربطی به تکامل ندارد: میشود تکامل را پذیرفت و دربارهٔ آدم و حوا گفت موجودات خاصی بودند. تنها چیزی که در قرآن ذهن را به این سمت میبرد که انگار خلقت انسان با سایر موجودات متفاوت است داستان هابیل و قابیل است که قابیل نمیداند چگونه دفن کند؛ کسانی که معتقدند حضرت آدم از هموساپین به وجود آمده باید به این داستان توجه کنند.
کنجکاوی عرفانی، زمان و کنفیکون
نکتهٔ نهایی او این است که خوب است دربارهٔ همهٔ مکانیسمها بپرسیم پشتشان چه معنایی است. میگوید اگر ابنعربی در این زمان بود شک ندارد دربارهٔ دوران دایناسورها نظریهپردازی میکرد، ولی در علم کسی معناگرا نیست و پرسیدن چرا از علم خارج شمرده میشود.
به گفتهٔ او اگر بعد زمان را از نظریهٔ تکامل حذف کنیم، تفاوت چندانی با خلقتگرایی ندارد: اگر یک میلیارد سال را تند پخش کنیم، موجوداتی میآیند که تبدیل میشوند به آنچه الان هستند. اگر خداوند خارج از زمان است، از داخل زمان یکدفعه یا در یک میلیارد سال خلقشدن تفاوتش از ما است.
دربارهٔ «کن فیکون» میگوید در قرآن همهٔ چیز کن فیکون است و میبینیم که تدریج وجود دارد، پس معنایش دفعی بودن نیست. میگوید ابن تطور، همان شخصیتی که خودش ساخته، ذاتگرایی را حل کرده بود، با نگاه به جنین انسان که از لحظهٔ اول انسان نیست. و فکر میکند اگر مسئلهٔ عمر زمین نبود، یک الهیاتی میتوانست خیلی زودتر با دلایل الهیاتی به تکامل برسد.
تکامل و دیزاین
مخالفان میگویند اگر به تکامل اعتقاد داشته باشید حیات رندوم به وجود آمده و نمیتوانید بگویید خداوند انسان را خلق کرد. او میگوید مسئله این است که اگر نوار را عقب بیاوریم و دوباره پخش کنیم، همین پخش میشود یا چیز دیگری. اگر تکامل مثل قالبهایی باشد که مایع مذاب به ترتیب پر میکند، دیزاین است؛ گلد میگوید نئوداروینیسم این تصور را میدهد که اگر دوباره پخش کنیم اتفاقهای دیگری میافتد.
به گفتهٔ او طبق نئوداروینیسم جهشها تصادفیاند و انتخاب طبیعی، به قول داوکینز، مکانیسمی کور است. ولی نهضت evo-devo را میآورد که زیستشناسان معروف بدون انگیزهٔ الهیاتی میگویند باید در نئوداروینیسم تجدید نظر کرد، چون محدودیتها و تأثیرات رشد از جهشهای ژنی بیشتر است.
او میگوید دربارهٔ attractor بیرونی میبینیم وجود دارد، پس این تصور که اگر دوباره پخش کنیم هیچ اتفاق مشابهی نمیافتد با زیستشناسی امروز سازگار نیست. این اختلاف گلد و موریس است، و آنچه برای الهیات مهم است این است که لااقل انسان تکرار شود. بخش ناسازگار با الهیات آن تعبیر خاص است، نه خود تکامل.
داروین هم میگفت این جهشها رندوم هستند ولی منظورش این نیست که هیچ علتی ندارد؛ او میگوید «رندوم یعنی چون من نمیشناسم و حساب و کتابش را نمیدانم». ساینس دربارهٔ علت غایی بحثی ندارد و در کتابهای آتئیستها که از تکامل استفاده میکنند، مخصوصاً داوکینز، ادعاهای فراتر از علم دیده میشود. شبکههای ژنی نشان میدهد ژنها مستقل کار نمیکنند، پس گفتن اینکه تغییرات رندوم هستند و هیچ حساب و کتابی ندارند از نظر علمی درست نیست. او میگوید در جلسهٔ بعد ادامه میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه