جلسه با یادآوری شروع میشود که جلسهٔ قبل نقطهٔ عطفی در جلسات بود. او ابتدا دربارهٔ واژهها و مدل و قوای شناختی سخن میگوید، بعد تفاوت دین و عرفان را با این پرسش توضیح میدهد که هستی محض هم قصد ارتباط دارد یا نه، و سپس میپرسد از چه چیزی باید دفاع کرد: متن، تاریخ و روایات. پایان جلسه به دفاع در زمان خودش و موضوع جلسهٔ بعد میرسد.
واژهها و مدل
او یادآوری میکند که در پایان جلسهٔ قبل گفتیم کاری که تا آن جلسه انجام دادهایم «دفاع عقلانی از دین» نیست و شاید بتوان آن را «دفاع عقلانی از عرفان» نامید. به نظر او برای صحبت دربارهٔ دین به ده تا بیست واژه نیاز داریم و علت کمبود واژه است؛ مفهوم را بیان میکند و نام آن را موقتاً دین یا عرفان میگذارد. میگوید مدل فلسفی جلسهٔ قبل به نظر او معقول و از لحاظ فلسفی بیرقیب است، و کسی که بدون ارائهٔ مدل جدید فقط با مدل موجود مخالفت کند «در بازی نیستند».
میگوید ایراد متدینین این است که میخواهند به هر حرفی پاسخ بدهند و در موضع تدافعی هستند. مثلاً اگر کسی بگوید قانون طلاق در اسلام ایراد دارد، او اول میخواهد قانونی را که به نظر آن شخص خوب است معرفی کند. در بعضی از کانالهای ضد دینی تلگرام دیده که طرف ترجمهٔ آیه را نمیداند و به آیه ایراد گرفته است.
قوای شناختی و شواهد
به گفتهٔ او عرف همیشگی در مباحث خداشناسی این است که میگویند منکر وجود خدا نیستیم ولی شواهد کافی نیست، و شواهد را در حواس پنجگانه و منطق منحصر میکنند، قوای شناختیای که تا چهارده، پانزده و حداکثر هجده سالگی به کمال میرسد. ادعای عرفا این بوده که قوای شناختی بعد از آن هم رشد میکند. این ادعا که با حواس پنجگانه و منطق متعارف نمیتوان خدا را دید، به نظر او «خیلی دور نیست از این ادعای خندهدار» که کسی بگوید تا روح را زیر تیغ جراحی نبینم قبول نمیکنم.
مثال میزند از درک هنری: بچهها از نقاشی کوبیسم میترسند و از نقاشیای که مادرشان را عیناً کشیده لذت میبرند، و ذوق متعارف سطح خیلی پایینی دارد. در هنر قبول داریم قوای شناختی با زحمت و مطالعه پیشرفت میکند؛ به همین ترتیب قرنهاست دین و عرفان جواب میدهند که باید راهی طی شود.
میگوید دربارهٔ جهان خارج نمیتوانیم چیزی اثبات کنیم و مدل اثباتشده نداریم، ولی یک مدل معقول وجود دارد و هیچ مدلی به موازات آن ارائه نشده، پس به نظر میرسد شواهد کافی برای پذیرش آن وجود دارد. این مدل از شهود درونی آمده است؛ در ارسطو و ابنسینا و ملاصدرا هر یک بیانی از آن میبینید، و دکارت هم طور دیگری بیان کرده. عرفان دفاع عقلانی سادهای دارد، ولی این هنوز دفاع عقلانی از دین نیست، مگر اینکه کسی دین را با عرفان یکی بداند.
هیجان ارتباط با هستی محض
عرفان را هر نوع تلاش بشری برای ارتباط با هستی محض میداند و فکر میکند هیچ چیز برای بشر به اندازهٔ تصور ارتباط با هستیِ نامتناهیِ ازلیِ ابدیِ با آگاهی مطلق هیجانانگیز نیست، هیجانانگیزتر از رفتن به ماه. میگوید به زبان قرن بیست و یکم که همه دنبال هیجان هستند، به خاطر هیجان هم که شده از این مدل استفاده کنید.
اگر هستی محض وجود داشته باشد و این تجربه ممکن باشد، عرفا حداقل از نظر توصیفی هیجانانگیزترین زندگی را دارند، مثل هیجان کودک که هر روز جلوههای جدیدی میبیند. وقتی قوهٔ شناختی کامل شود هیجان زندگی از بین میرود و باید به دنبال تجربیات عجیب و غریب باشیم. تبلیغ بامزهای را یادآوری میکند که دو پسر جوان نشستهاند و حوصله سر رفته و قوطی نوشابه را که روی آن New نوشته شده امتحان میکنند.
او میگوید با جلوههای منفی دین، مثل درکی که داعش از دین دارد، باید مبارزه کرد، و آتئیستی که به دلیل نفرت از این جلوهها با دین مخالفت کند میتواند انسان جوانمردی باشد؛ ولی اگر با عرفان و ارتباط با خدای فلسفه مخالفت کند، آتئیست جوانمرد و معقولی نیست.
دین و عرفان
برای دین تعریف دقیق نمیدهد. به قول ویتگنشتاین شباهت خانوادگی در مجموعهٔ ادیان هست و لزومی هم ندارد تعریف دقیق ارائه شود. منظورش از دفاع عقلانی از دین دفاع از اسلام و قرآن است؛ میگوید اگر کسی دفاع عقلانی از عرفان را بپذیرد، نود و نه درصد راه طی شده است، و به نظر او ادیان برای رساندن مردم به توحید آمدهاند.
تفاوت اساسی را در این میداند که هستی محض هم قصد ارتباط با ما دارد یا نه. اگر دارد، آنچه از تلاش هستی محض برای ارتباط با بشر پدید آمده «ادیان» نام دارد؛ ادیان معتقدند خداوند در لحظهای از تاریخ کاری کرده، مثلاً به کسی در غاری وحی کرده. از نظر ادیان ابراهیمی این ارتباط کلامی هم بوده، ولی بعضی عرفانها میگویند اگر حرف بزنم جواب نمیخواهم.
حاصل این تلاش در تقریباً همهٔ ادیان مهم متن مقدس است، پس دفاع از دین یعنی دفاع از متن مقدس. میگوید هر کسی علاقهمند به متنی است میتواند از آن دفاع کند و متن مقدس مورد علاقهٔ او قرآن است. اگر بتواند نشان دهد که متن قرآن همان کلام خداست، وحی و ادیان ابراهیمی ثابت میشود و این میانبر نیست.
حدود دفاع و تاریخ
با لحنی بسیار تند میگوید قصد ندارد از وقایع تاریخ اسلام و از مسلمانان دفاع کند، و بین دفاع از اسلام و دفاع از مسلمین فرق میگذارد؛ مسلمین را با اسلام از زمین تا آسمان جدا میبیند و خودش میگوید قصد توهین ندارد. برخی میگویند دین همانی است که در تاریخ اتفاق افتاده؛ او این را دیدگاهی جامعهشناسانه میخواند.
ناجوانمردی میداند که شما ضعیفترین چیزی که میبینید را پیدا کنید و شروع به کوبیدن آن کنید، و میگوید آتئیستها برای کوبیدن دین از جنگهایی که به اسم دین راه افتاده استفاده میکنند. آتئیستهایی که شواهد را کافی نمیدانند، دربارهٔ تاریخ که هیچ چیزش معلوم نیست، قاطع حرف میزنند؛ گویی در زمان پیغمبر زندگی کردهاند و نیتهای او برایشان مثل روز روشن است.
میگوید به نظرش معاصرین پیغمبر آدمهای خیلی رو به راهی نبودند، و بعد از پیغمبر هم در مدح او روایات ساختگی ساختهاند، چنانکه در روایتی علی گردن دویست یا ششصد نفر را در یک روز میزند و سازندهاش قصد مدح داشته. ماجرای ارث هفده شتر را هم میگوید در روایت اصلی یونانی شتر نیست و یک فرد عرب آن را به حضرت علی نسبت داده.
از چه چیزی دفاع کنیم
راحتترین کار این است که از نقطهٔ عطف بعد از عرفان نگذریم و کار را تمامشده بدانیم؛ ولی اگر عقلانی فکر کنیم چارهای نداریم جز دفاع از آنچه شواهد معتبری دارد. خود قرآن هم متنی است که در طول تاریخ به ما رسیده، پس اگر مطمئن باشد که پیغمبر کاری کرده یا حرفی زده باید از آن هم دفاع کند؛ هرچند ممکن است بگوید احتمال داشتن شواهد کافی برای کلام پیغمبر کمتر است.
میگوید نمیشود دربارهٔ دین صحبت کرد مگر دربارهٔ تاریخ؛ یهودیت و مسیحیت از اسلام تاریخیترند و عقاید مسلمانان بیشتر بر متن متمرکز است. بخشی از قرآن روایت تاریخی است ولی نباید به عنوان تاریخ به آن نگاه شود، چون اسم شهر و تعداد آدمها را حذف میکند، مثل داستان یوسف و اصحاب کهف که قرآن از پیگیری تعدادشان نهی میکند.
یک تصور از پیامبران این است که Medium بودند، که به گفتهٔ او در اهل سنت کمی و در یهودیت خیلی بیشتر هست. اگر خودش چنین قائل باشد، از فعل و قول پیغمبر دفاع نمیکند. او میگوید میشود گزینشهایی کرد که کار را راحت کند و اسلام را به همان عرفان تبدیل کرد، ولی مهم منطقی یا غیرمنطقی بودن گزینش است نه راحتی.
دفاع در زمان خودش
میگوید این جلسات مکمل بحثهای قرآنی دانشگاه شریف است: آنجا نکات جالب متن را نشان میداد و اینجا باید دربارهٔ جاهایی که نقطه ضعف به نظر میرسد بحث کرد. ده جلسه مقدمه بوده و از جلسهٔ آینده وارد بحث اصلی میشوند.
دربارهٔ بردهداری، که در قرآن تحریم نشده، میگوید دفاع عقلانی از متن مقدس یعنی گفتن اینکه آنچه در آن هست در آن زمان بهترین بوده، و اینکه امروز خوب است یا بد به بحث ربطی ندارد. اگر متون مقدس یا فعل پیغمبر به طور قطعی نشان دهد اسلام بردهداری را ملغی نکرده، باید دفاع کند که در آن زمان ملغیشدنی نبوده یا ملغی کردنش بد بوده.
میگوید باید دو چیز را جدا کرد: سازگاری درونی متن و انطباق آن با عالم خارج. موضوع جلسهٔ بعد را یک سبک دفاعی میداند که اشکالات را تقسیمبندی کند و استراتژیهای بحث را نشان دهد؛ اول باید مشخص کنیم چه چیزهایی را باید جواب داد، چون جواب دادن به خیلی چیزها مکروه است، حرام نیست ولی لازم نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه