جلسه با این یادآوری آغاز میشود که اگر سخنان دو جلسهٔ پیش پذیرفته شود، میتوان گفت از عرفان دفاع عقلانی شده است، نه از دین، و باید بین این دو فرق گذاشت. به گفتهٔ او این اسامی خیلی دقیق نیستند. عرفان یعنی اعتقاد به چیزی شبیه توحید و تلاش برای شناخت عمیقتر و ارتباط با هستی محض، و به نظر میرسد ادیان باید زیر مجموعهٔ عرفان باشند، هرچند این نحوهٔ به کار بردن مفهوم دین مورد توافق همه نیست. بعد پیش از جزئیات دربارهٔ گرایشهای آتئیستی نکاتی میگوید.
مقایسهٔ زندگی با عرفان و بی آن
او آتئیست را کسی میگیرد که ضد اعتقاد به خدا و ضد عرفان باشد. دربارهٔ آدمهایی که اعتقاد به عرفان ندارند، اگر احساس شخصی خودش را بگوید، آنها را «چیپ و سطح پایینی» میبیند؛ بهترینشان کسانیاند که به همنوع خود خدمت میکنند. به کسی که به دیگرانی که گرسنه هستند غذا میرساند احترام میگذارد، ولی به نظر او همهٔ اینها در سطح زندگی روزمره است و چیز متعالی در آن نیست.
او میگوید احتمال درست بودن راه عرفانی خیلی زیاد است، ولی حتی اگر پنجاهپنجاه یا ۴۰ به ۶۰ یا کمتر بود باز هم راه عرفان را انتخاب میکرد، به صرف اینکه برایش جالب است. مثال دو راهی جنگل را میآورد: کسانی که راه مستقیم را رفتهاند میگویند بقیهٔ راه هم همین جنگل است، و ۱۰ درصد دیگر از راه فرعی گزارش جای بینظیری را میآورند. به نوجوانی که باید راهی را انتخاب کند میگوید چند سالی وقت بگذارد و اگر پیشرفت کرد ادامه دهد، وگرنه راه برگشت باز است. به نظر میآید طبق نظریهٔ تصمیم با احتمال زیر پنجاه درصد هم امتحان کردن آن میارزد.
عرفان چیست و چه چیز مانع آن است
یکی از حاضران میگوید با حرف از عرفان تعدادی پیرمرد خسته در کنج عزلت گزیده به ذهن میرسد. او پاسخ میدهد که در ادبیات عرفانی جهان بیشتر حرف از شادمانی عظیم است تا ناراحتی، و گریه و زاری را فقط مخصوص ایران میداند. عرفان تمرین میخواهد و بیزحمت نیست؛ اگر کسی راهی بدون زحمت نشان داد باید شک کرد. نکتهٔ اصلی آن رشد قوای شناختی است.
در همهٔ عرفانها، حتی عرفانهایی که از مواد شیمیایی استفاده میکنند، پایه این است که سیگنالهای ورودی ضعیف شود. مثال رادیو را میآورد: تا سیگنالهای قوی را خاموش نکنید سیگنالهای ضعیف را هم دریافت نمیکنید. این سیگنالهای قوی فقط بیرونی نیستند، درونی هم هستند، مثل درخواست هایی که شکم دارد، و خاموش کردن آنها سختتر است. خطر برخی مواد شیمیایی این است که خودشان سیگنالهای جدیدی تولید میکنند که ممکن است شبیه معرفت باشد. خلوت به معنای نشستن در مکان خلوت نیست؛ و در شروع شاید لازم باشد کمی با خود تنها باشید.
راه عرفان، توحید و گریه و زاری
او میگوید بنابر نظریهٔ تصمیم همین امکان رسیدن به این چیزها هیجانانگیز است، ولی آتئیستها چیزی بیش از زندگی روزمره و خوشی ندارند و فکر میکند این برای بشر کافی نیست. فکر میکند اگر به آدم سالمی از ابتدا بگویند زندگی تو همین است، با روحیهاش سازگار نیست. زندگی وعده داده شده در راه دیگر، که احتمال درست بودنش بیشتر است، باشکوهتر به نظر میآید و حداقل امتحان کردن آن معقول است.
به نظر او نکتهٔ اصلی این است که هر انسان در هر جای دنیا یک طریقت عرفانی را طی کند، و این در خود دین هست. اگر اسلام را آنطور که هست بگیریم، نه آنچه به شما تعلیم دادهاند، مهمترین چیز توحید است و انبیا آمدهاند آن را در محیطهای انسانی جا بیندازند. اگر کسی تا همین جا را بپذیرد به نظر او نود و نه درصد مسائل حل شده است. در آموزشهای دینی توحید زیاد مهم نیست و چیزهای دیگر مهمترند، تا آنجا که گریه و زاری انگار اصل طریقت شده است. فکر میکند در هیچ طریقت عرفانی دیگر اینقدر گریه و زاری وجود ندارد. در قرآن به استغفار دعوت شده و دربارهٔ پرهیزکاران میآید «وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»؛ یعنی سحر پیش از عبادت استغفار میکنند، نه اینکه تمام روز گریه کنند.
یکی از حاضران از کتاب یک خداناباور میگوید که تجربههای عرفانی را جمع کرده و از نداشتن چنین تجربهای ابراز تاسف میکند. او پاسخ میدهد درک عمیق هستی لزوماً به معنای خداباوری نیست، ولی معمولاً نتیجهٔ رشد قوای شناختی رشد خداباوری است. به پرسشی دربارهٔ کنار گذاشتن پیشفرضها میگوید شاید منظور سابقهٔ وجودی ماست: خاطرات و آرزوها هم سیگنالهای قوی هستند که باید خاموش شوند.
ارتباط دوطرفه با هستی محض
یک سؤال مهم این است که آیا از آن سمت هم تلاشی برای ارتباط بوده است. او یادآوری میکند که سعی کرده بگوید وحی همین تلاش از آن سمت است. از نظر او غیرممکن است هستی محض و خالقی را بپذیرد و در خود شوق بیش از هر ارتباط دیگر برای ارتباط با او حس کند، اما راهی برای ارتباط نباشد. اگر توحید را درست فهمیده باشد، این اشتیاق را هم او گذاشته است؛ مثل این است که دهان و معده و میل به خوردن داشته باشیم و ببینیم چیزی برای خوردن نیست، در حالی که هر نیازی که داشتیم مابه ازایی در جهان بیرون داشته است.
بعضی میتوانند بگویند کاری که از آن سمت شده همین است که ابزارهای شناخت و عقل را دادهاند. او میگوید لازم نیست تلاش خدا در قالب دین و پیامبران باشد؛ استاد عارف هم که شاگرد تربیت میکند میتواند راهی باشد که خدا قرار داده، و همهٔ اینها میتواند درست باشد ولی وحی و نبوت ادیان ابراهیمی درست نباشد. در ادیان ابراهیمی با خدایی سخنگو طرف هستیم که مکتبی میآورد و حلال و حرام قرار میدهد. به نظر نمیرسد لزوماً نیاز باشد که مابه ازای بیرونی آن اشتیاق درونی چنین پدیدههایی باشند.
تفاوت دین و عرفان و متن مقدس
در عرفان لزومی ندارد کسی به دخالت خداوند در تاریخ یا به معجزه معتقد باشد. معجزه نشانهای است برای کسانی که میخواهند مطمئن شوند مدعی رسالت از طرف خداوند است. ادعای اینکه خداوند میخواهد سخنی را با بشر بگوید ادعای مهم ادیان است و عرفان لزوماً اینگونه نیست. او میگوید تفاوت این نیست که دین معتقد باشد خداوند برای ارتباط تلاش کرده ولی عرفان نه؛ تفاوت آن است که در ادیان پیامی آمده و بایدها و نبایدهایی آمدهاند.
به نظر میرسد همهٔ ادیان یک متن مقدس دارند که ادعای الهی بودنش هست. حتی اگر کسی دیوان حافظ را الهام روح القدس بداند، ادعای مقدس بودن آن را کسی ندارد، ولی وقتی قرآن یا کتاب مقدس یا ودا را میخواند احساس میکند با متنی مقدس سروکار دارد. منظور او از دفاع عقلانی از دین صرف دفاع از خدا باوری نیست، بلکه دفاع از متون مقدس است.
چرا سخن گفتن خدا نامعقول نیست
او از همان دید توحیدی میخواهد دفاع کند که معقول است اعتقاد داشته باشیم خداوند سخن گفته است. اگر کسی عمیقاً بفهمد که زبان در شناخت انسان چقدر مهم است، احتمال این در ذهنش تقویت میشود که مهمترین چیز برای رسیدن انسان به شناخت درست یا عرفان این است که یک زبان درست به او تعلیم داده شود. به گفتهٔ او همه درک میکردند که فکر کردن از سخن گفتن جدا نیست، و شناختهای ما تحت لوای زبان ایجاد میشوند؛ واژگان مهمترین ابزارهای شناختی ما هستند. مثال میزند که میگوییم «میز مستطیلی» و کاربرد را بر شکل مقدم میداریم، ولی در یک زبان سرخپوستی شکل جلو میافتد، و بعضی زبانهای اسکیمویی تا ۳۰ واژه برای برف دارند.
اگر نقش زبان را عمیق بدانیم، معقول به نظر میرسد که خداوند سعی کرده باشد با انسان سخن بگوید. زبانی که از آن استفاده میکنیم پر از اعوجاج است و بشر تمایل به ایجاد اعوجاج دارد؛ حتی ۵۰ سال بعد از پیامبر معنی بعضی واژهها عوض شد. او از ایزوتسو مثال میآورد که مؤمن و کافر پس از یک قرن معنیشان عوض شد. اگر زبان خیلی مهم است، مهمترین تلاش خداوند میتوانست این باشد که زبان درستی برای سخن گفتن از هستی به وجود آورد.
یکی از حاضران میگوید شاید خدا تصویر هم ارائه داده باشد، مثل رویا. او پاسخ میدهد از دید توحیدی هر چه میبینید را خداوند عرضه میکند، ولی فهم اینها در قالب زبان قرار میگیرد و تصویر وضوح و صراحت زبان را ندارد. به گفتهٔ او Linguistic turn این است که «زبان فقط وسیله ارتباط نیست بلکه وسیله شناخت است».
یکی از مخاطبان قبلی گفته بود زبان اختراع بشر است و ربطی به سخن گفتن خداوند ندارد؛ او جواب میدهد مفهوم مادر در جهان خلق شده و فقط تفاوت در آواهاست. به حاضری که زبان را حجاب میداند میگوید برعکس، و شناخت بدون زبان تصورش هم سخت است. در پایان میگوید نمیخواهد اثباتی ارائه دهد؛ ادعای تکلم خداوند با بشر و به وجود آمدن متون مقدس بر این مبنا معقول به نظر میرسد و نامعقول نیست.
ادعاهای تاریخی ارتباط با خدا
او میگوید اینکه هستی دوست دارد با ما ارتباط برقرار کند و این شوق را خود قرار داده باشد، تئوری و تصور صرف است. ولی تاریخ بشر پر از کسانی است که ادعا کردهاند خداوند با آنها سخن گفته است، و بزرگترین حرکتهای چند هزار سال اخیر، مخصوصاً در ادیان ابراهیمی، در اثر چنین ادعاهایی بوده است. بنابراین معقول است که با حساسیت و کنجکاوی به این ادعاها نگاه کنیم؛ او نمیخواهد نبوت را ثابت کند.
اگر خداوند در تاریخ کاری نکرده باشد هم به تناقض نمیرسد، چون شوق و زبان به اندازهٔ کافی تلاش خداوند است. ولی وقتی چنین ادعاهایی را میبیند کنجکاو میشود که آیا فراتر از این ارتباط طبیعی ارتباط دیگری اتفاق افتاده است یا نه.
چرا بررسی از قرآن آغاز میشود
او میپرسد اگر خداوند در تاریخ با بشر ارتباط برقرار کرده، حاصل آن چگونه به ما رسیده است؛ وقایع تاریخی را نمیبینیم و فقط گزارش آن را میخوانیم. اگر دینی بگوید این گزارش نیست و خداوند سخن گفته و نوشته شده، این معقولتر به نظر میرسد. پس وقتی کنجکاو میشود، اولویت را به دینی میدهد که میگوید «معجزه همین کتاب است»، و این را نکتهٔ مثبتی میداند که معجزه همانگونه که در اختیار معاصران آن پیامبر بوده، در اختیار او هم هست.
حداکثر چیزی که میخواهد بگوید این است که شروع بررسی ادیان از اسلام کار نامعقولی نیست، و فقط دلیلش این نیست که در این جغرافیا به دنیا آمدهایم. او مخالف نیست که کسی از مسیحیت شروع کند؛ بحث فقط ترتیب است.
یکی از حاضران میگوید این با روح علم جدید سازگارتر است. او در پاسخ میگوید کتاب را میتوان جلوی خود گذاشت و ایمان آورد یا نیاورد، بیآنکه تحقیق تاریخی لازم باشد. مسیحیت به وجود مسیح وابسته است، ولی اگر کسی به این برسد که این کتاب معجزه و الهی است، شبهههای تاریخی دربارهٔ پیامبر برای او اولویت ندارند، نه اینکه هیچ باشند.
او جمع میکند که از مدل مطرحشده برمیآید اگر شوق به ارتباط گذاشته شده و زبان خیلی مهم است، ادعای ارتباط خداوند از طریق زبان نامعقول نیست. میگوید مسیحیها بیشتر به مسیح وابستهاند تا انجیل، یهودیها به یک سنت تاریخی، ولی مسلمانها تا حد زیادی به یک متن به عنوان تنها معجزهٔ دینشان. بدون اینکه ادعای بزرگی کرده باشد، بررسی یک متن به عنوان متن مقدس را کاری معقول میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه