او میگوید دلش میخواست این جلسه جلسهای باشد که همهٔ حاضران شبهههایی را که در ذهن خودشان یا دیگران هست بگویند، تا به دستهبندی شبهات و مسائل کلی برسند، و برای این کار مثال لازم دارد. فهرست جلسه از تأثیرپذیری در برابر شبهات، مسئلهٔ آموزش و اقلیت بودن اهل حق و جریانهای غالب در جوامع شروع میشود و به شبهات دینی و تفسیر و ضوابط آن میرسد.
لختی در برابر شبهه
یکی از حاضران میگوید دینداران دو دستهاند و کسانی که ماندهاند نگاه شبههمحور ندارند. او میگوید عدهای دیندار هستند که تجربههای دینی دارند و نوع زندگی دیگری دارند. مثال میزند که اگر کسی شبههای تاریخی بیاورد که شکسپیر وجود نداشته یا آثار بتهوون مال او نیست، برای آدمهایی که بتهوون را دوست دارند چقدر مهم است؛ آدمی که هر روز قرآن میخواند و حالتهای معنوی به او دست میدهد هم با شبههای دربارهٔ تاریخ جمع شدن قرآن چندان تکان نمیخورد. میگوید خیلی از مسیحیها هم با ایمانشان زندگی فوقالعاده خوبی دارند.
او میگوید بخش عمدهٔ این لختیها مال آدمهایی است که یک پکیج تحویل گرفتهاند و نمیخواهند گوش بدهند؛ ممکن است جنایتکار باشند و در هر دین و مسلکی، حتی مارکسیست یا اتئیست، خیلی خطرناکاند. واقعیت این است که هیچ پکیج دینی-عرفانی درست و حسابی نداریم و عقاید موروثی در طول تاریخ هزار نوع اشکال پیدا کرده است.
اقلیت بودن اهل حق و جریانهای غالب
او میگوید آموزش دینی ما فرض میکند اکثریت دیندارند، ولی به نظر او قرآن آموزش میدهد که آدم به عنوان اقلیت مطلق زندگی کند، و همهجای دنیا دیندارها باید به عنوان اقلیت زندگی کنند. آمار اینکه اکثریت فیلسوفان و دانشمندان به چه اعتقاد دارند برایش علیالسویه است؛ روحیهاش این است که اگر احساس کند حرفی را میزند که اکثریت میزنند، کمی شک میکند، چون اکثریت معمولاً اشتباه میگویند.
به گفتهٔ او عواملی که main stream را تعیین میکنند بیشتر اقتصادی و اجتماعی و تاریخیاند تا اعتقادی. مثال میآورد که در دههٔ هفتاد در کتابهای روانپزشکی هموسکشوالیتی بیماری بود و بعد این عوض شد، و به نظر او مبارزات سیاسی-اجتماعی این را جلو برد نه کشفیات پزشکی. میگوید دینداری واقعی هیچوقت main stream نشده و نمیشود و دینداری وقتی main stream است معمولاً الکی است. ولی فکر میکند افراد قابل توجهی لب مرز هستند و ممکن است شبهات بیرونشان کند، و جامعهٔ ایران به جایی رسیده که پاسخ به شبهات مسئلهٔ مهمی است.
انواع شبهههای دینی
او میگوید یک دسته از شبهات تعارض داخل خود مدل است، مثلاً بعضی آیات ناقض آیات دیگر باشند. دستهٔ متداولتر این است که قرآن چیزی دربارهٔ جهان یا انسان گفته که یا گزارهٔ حقیقی است یا ارزشی. اگر حقیقی باشد، مثلاً هفت آسمان، ممکن است کسی بداند غلط است؛ اگر حکم باشد، احکامی مثل تعدد زوجات و بردهداری و اعدام مرتد با عقل جور درنمیآید. او میگوید حکم مرتد میتواند تعارض درونی هم باشد، چون در جایی از قرآن «لا اکراه فی الدین» آمده.
به گفتهٔ او بعضی احکام مثل تعدد زوجات و بردهداری منشأ قرآنی دارند و بعضی مثل اعدام مرتد یا سنگسار زناکار ندارند؛ آنچه در قرآن آمده مهمتر است. اعدام مرتد را مهم میداند چون مسئلهٔ مرگ و زندگی است و اینکه کسی با عقلش اعتقادش را عوض کند و بخواهند با قوانین جلویش را بگیرند. تصورش این است که شبهات احکام درصد بیشتری دارند، ولی دربارهٔ حقایق هم مثال هست، مثل شهاب و استراق سمع شیاطین، و رؤیای یوسف که تا حدود صد سال پیش جو عمومی آن را پرتوپلا میدانست.
راههای پاسخ و ضوابط تفسیری
او میگوید راه اول این است که بپرسیم آنچه از قرآن میفهمیم درست است یا نه؛ مثلاً آیا داستان آدم و حوا واقعاً میگوید دو نفر در آسمانها زندگی را شروع کردند و پرتاب شدند، یا تمثیلی است؟ دربارهٔ یوسف میگوید به نظر او داستان واقعی است، پس باید به شبهه جواب داد. دربارهٔ طوفان نوح میگوید اگر به واقعهای تاریخی اشاره دارد، معلوم نیست اتفاق افتاده باشد؛ اسطورهٔ سیل در سراسر دنیا هست و کسی میتواند بگوید این داستانها واقعیت تاریخی ندارند و آموزندهاند، ولی اگر بگوییم واقعیت تاریخی دارند باید جواب این سؤالها را داد.
مثال میزند که اولین کتاب ضددینی که خودش خواند ایراد میگرفت که قرآن جمع بین اختین را حرام کرده در حالی که پیامبر دو دخترش را به عثمان داده. او میگوید جواب این است که جمع بین اختین یعنی همزمان دو خواهر زن یک نفر باشند؛ یک دختر مرده و دختر دیگر بعداً به عقد عثمان درآمده. به گفتهٔ او یا ادعایی که دربارهٔ جهان میکنی اشتباه است، یا ادعایی که دربارهٔ کتاب میکنی، یا هر دو را درست میفهمی و بیهوده فکر میکنی با هم تعارض دارند.
او میگوید به نظر میرسد گرایشی در سالهای اخیر به extreme رسیده که مدام دریافت خودمان از دین را شل کنیم، مثلاً بگوییم کل قرآن تجربهٔ نبوی است و پیغمبر هم ممکن است اشتباه کرده باشد؛ قطعاً رویکرد او این نیست. حق ندارد برای رفع شبهه درکی از قرآن را زیر سؤال ببرد: ضوابط تفسیری او میگوید داستان یوسف واقعی و داستان آدم و حوا تمثیلی است، هرچند صددرصد مطمئن نیست و با درصدی احتمال میگوید فکر میکند چنین است. به دلایل تفسیری خودش حکم ارتداد را در اسلام نمیداند و سنگسار را وارداتی میداند، و میگوید باید تصمیم دربارهٔ اینکه از متن چه میفهمیم پیش از رسیدن به مورد دشوار گرفته شده باشد، نه اینکه هر جا گیر کردیم بگوییم تمثیلی است.
او میگوید راهحلهای کلی، مثل آنچه دکتر سروش پیشنهاد میکند که قرآن از فیلتر ذهن پیامبر گذشته و درصد خطایی دارد، یا قول به تحریف، وجود دارد. او با طعنه میگوید اگر ده درصد را تحریفشده بدانیم، میشود پنج درصدش را برای روز مبادا نگه داشت تا هر شبههای را جزو آن حساب کنیم. به گفتهٔ او اشکال ندارد کسی طبق ضوابط متنی و تاریخی، مثلاً از روی نسخههای قرآن، معتقد باشد چند آیه تحریف شده است؛ ولی تحت تأثیر شبهه نباید چیزی را کوتاه آورد، و مفسرانی مثل علامه طباطبایی مطابق همان چیزی که میفهمیدند نوشتند.
شبهات کارایی و شبهات فلسفی
نوعی دیگر از شبهه نه تعارض درونی است و نه تعارض با حقیقت، بلکه عدم کارایی دین است: میگویند دین فایدهای ندارد یا مضر است، و روشنفکر منصفی ممکن است بگوید دین در دورانی مفید بود چون جانشین اساطیر یونان شد و اخلاق ترویج میکرد، ولی دورهاش گذشته. او میگوید به نظر میرسد باید بخشی جدا برای آن باز کرد که تأثیر دیندار بودن عملاً چیست. میگوید این مخالفت بیشتر با ادیان اسمدار است و عرفان خیلی آسیبپذیر به نظر نمیآید.
شبهات فلسفی مثل مسئلهٔ شر، سنگی که خدا نتواند بردارد و جبر و اختیار، به گفتهٔ او خیلی به متن دین ربطی ندارند. مثال تعارض در متن این است که از یک طرف خداوند میگوید شما و کارهایتان را خلق کردیم و از طرف دیگر مجازات میکند. او میگوید یکی از شیوههای تأثیر شبهات تعداد زیاد آنهاست، مثل دوستی که جوک بسیار میگفت و بعد از اولین جوکی که خندهٔ او را درآورد هر مزخرفی خندهاش میگرفت؛ و میگوید خودش هم دارد شبهات را تند تند میگوید، بدون اشاره به اینکه پاسخی داریم یا نه.
شبهات تاریخی و انتظار از قرآن
او میگوید دستهای از شبهات دربارهٔ تاریخ اسلام است و دربارهٔ خود متن نیست، مثل کاری از پیامبر که با عقل جور درنمیآید یا با متن قرآن تعارض دارد، مثل جمع بین الاختین. دستهٔ دیگر از انتظاری که خواننده از قرآن دارد میآید: از قرآن انتظار کتاب هدایت دارد، پس اختلاف خانوادگی در خانهٔ پیامبر یا «تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ» چه دردی میخورد و در شأن خداوند هست یا نه. او این را جزو عدم کارایی گذاشته بود. میگوید خوارج برای همین سورهٔ یوسف را بعداً به قرآن اضافه شده میگفتند، و حق ندارد بخشی از قرآن را که به نظرش خوب نمیآید وارداتی بخواند؛ باید دلایل متنی و تاریخی داشته باشد.
در پایان میگوید امیدوار است به دستهبندی خوبی برسد، چون استراتژی برخورد با شبهات مختلف تفاوت دارد؛ مثلاً برخورد با شبهههای احکام با شبهههای حقیقت فرق میکند. شبههای را که جدی نباشد به مخزن شبهات میفرستد و وزنش را یک میلیونیم میگذارد؛ بیشتر تابع اهمیت شبهه از نظر خودش است، ولی اگر برای جماعت موجود در ایران خیلی مسالهساز باشد آن را هم وارد میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه