جلسه با این اعلام شروع میشود که تا الآن بیشتر زمینه فراهم میشد و این جلسه اولین جلسهای است که میخواهد دو مورد را بهعنوان شبهه وارد شده به مسائل دینی مطرح کند. اول دربارهٔ کتابی که برای تحدی با قرآن چاپ شده صحبت میکند، بعد از نقد و بررسی مکتب تجدیدنظرطلبی در حوزه تاریخ اسلام میگوید و ادعاهای آن را میآورد، و در پایان از دستآوردهای مطالعاتی معاصر میگوید.
الفرقان الحق و مفهوم تحدی
او میگوید تا الان بیشتر دربارهٔ بحثهای اصولی صحبت میکردند و وارد شبهات نشده بودند؛ این جلسه اولین جلسهای است که دو مورد را بهعنوان شبهه مطرح میکند و شاید از این به بعد فضای جلسات این شکلی باشد. مورد اول کتابی است که اخیراً برای تحدی با قرآن چاپ شده و دربارهٔ آن چند دقیقه صحبت میکند؛ مورد دوم مفصلتر و از نظر خودش جدیتر است.
او یادآوری میکند که در جلسههای قبلی گفته است نمیشود به معنای بینالاذهانی ثابت کرد که قرآن معجزه است؛ ممکن است برای کسی اثبات شود ولی در یک جمع به یک معنایی ممکن نیست. آنچه ممکن است و قرآن هم به آن دعوت کرده تحدی است، یعنی حالتی رقابتی: کسی بگوید کتاب بهتری دارم و دو کتاب با هم مقایسه شوند. تحدی را به تعریف کُشی از حد مانند میکند: نمیتوان نشان داد تابع به بینهایت میرود، ولی به هر عددی که گفته شود میتوان نشان داد تابع از آن بزرگتر میشود.
کتاب «The True Furqan» یا «الفرقان الحق»، تا آنجا که یادش هست و البته کاملاً مطمئن نیست، اولین بار در سال ۱۹۹۹ با اسمهای مستعار چاپ شد. به گفتهٔ او ایدهٔ اولیه این بود که محتوای تبلیغ مسیحی به زبان و سبک قرآن برای مسلمانها نوشته شود، و بعداً ادعای تحدی شد و الان از طرف نویسندگان گفته میشود این کتاب همتای قرآن و بهتر از آن است. به جای «بسم الله الرحمن الرحیم» عبارتی مسیحی دربارهٔ پدر و کلمه و روح آمده است و تلاش شده حداکثر شباهت به قرآن باشد. یکی از طرفداران کتاب، اگر اشتباه نکند، گفته که وقتی کتاب مثل قرآن خوانده میشود بعضی مسلمانها تشکر میکنند که قرآن خواندید؛ او میگوید ممکن است اغراق یا دروغ باشد ولی بعید نیست.
به نظر او تحدی یعنی کتابی مانند قرآن بیاورید، نه اینکه کپی پیست کنید. اگر قرآن از طرف شیطان باشد این کتاب هم که ادای استایل قرآن را درآورده قطعاً از طرف شیطان است. به نظر او مؤلف انگار متوجه نشده برای تحدی چه باید بکند، و این شیوه نتیجهٔ یک سوءتفاهم است؛ ولی میگوید از تحدی باید استقبال کرد، چون اگر جریان تحدی شروع شود مسلمانها پاسخ جدیتری خواهند داد.
تاریخ اسلام و مکتب تجدیدنظرطلبی
او میگوید گزارشی از تحقیقات تاریخی ۳۰-۴۰ سال اخیر میدهد: از دههٔ هفتاد میلادی جریانی در مطالعات اسلامی دانشگاههای غربی شروع شده که به نظر او همهٔ کسانی که با مسائل دینی کار میکنند باید دربارهٔ آن آگاهی کلی داشته باشند. به گفتهٔ او اسلام برخلاف یهودیت وابسته به تاریخ نیست و بیشتر به متن قرآن وابسته است، ولی اگر ندانیم متن قرآن از نظر تاریخی معتبر است، اعتقاد به قرآن هم جنبهٔ تاریخی پیدا میکند؛ سندیت قرآن را با آیهٔ حفظ ثابت نمیشود کرد و باید تحقیقات تاریخی کرد.
او ادعاهایی را میآورد که مطرح شده است: اینکه دین اسلام را عبدالملک مروان ساخته و تا اواخر قرن هفتم چیزی بهعنوان اسلام نبود، حتی اینکه پیامبری وجود نداشت. این ادعا را شاذ میداند و میگوید شبهه را تضعیف میکند؛ کسانی که در مکتب موردنظر او هستند اکثراً قبول دارند محمد بن عبدالله وجود داشت و دعوت دینی کرد، ولی میگویند تاریخ اسلام و قرآنی که میشناسیم متأخرند. به نظر او اگر ابهامات تاریخی در حدی باشد که بتوان ادعا کرد نسخهٔ اصلی قرآن آرامی بوده، مسلمانها اجباراً باید به آن پاسخ بدهند.
دربارهٔ تاریخ سنتی میپرسد از کجا میدانیم؟ از کتابهای سیره. اولین سیرهٔ معتبری که رسیده سیرهٔ ابن هشام است، حدود دویست سال بعد از پیامبر؛ ابن هشام ادعا میکند از روی سیرهٔ ابن اسحاق نوشته، که چیزی از آن باقی نمانده ولی چند نویسنده به آن ارجاع دادهاند. سیرهها مبتنی بر سنت شفاهیاند و او برای حس این وضع مثال میزند که دربارهٔ مشروطه فقط با پرسیدن از مردم تبریز کتابی بنویسیم. میگوید ممکن است چیزهایی که دربارهٔ پیغمبر میگویند غیرواقعی باشد، چون احساسات و ملاحظات سیاسی دخالت داشته و این سیرهها در زمان بنیعباس به وجود آمدند.
ادعاهای این مکتب دربارهٔ آغاز اسلام
او میگوید قرآن تاریخنگاری نمیکند و تاریخ تولد و بعثت و جنگها را از آن نمیتوان درآورد، و سیرهها هم بیش از اندازه دیر نوشته شدهاند؛ پس مبنای این مکتب این است که بیشتر به متون خارج از سنت اسلامی اتکا شود که قدیمیترند و نویسندگانشان شاهد عینی بودند. در دههٔ هفتاد خانم پاتریشیا کرون و کوک کتاب «Hagarism» را نوشتند که در ۱۹۷۷ چاپ شد.
به گفتهٔ او از ادعاهای مهم آن کتاب این است که مبدأ اسلام مکه نبود و از شمال غربی شبهجزیره آمده است. او در این معرفی میگوید در متون غیرمسلمانِ قرن اول نامی از اسلام و مسلمین نیست و از این اعراب با اسمهایی مثل اسماعیلی، هاجری، شرقیون و مهاجرون یاد میشود؛ و کلمهٔ اسلام، به گفتهٔ او، در خود متون اسلامی هم اولین بار در ۶۹۱ میلادی، در قبةالصخرة، به کار رفته است. در تاریخ سبئوس این آدمها همراه با یهودیها میجنگند، و در بعضی از تاریخ به نظر میرسد یک جنبش مسیحایی درون یهودیت بودند.
دربارهٔ جغرافیا از ادعاهای این مکتب میگوید: در تاریخ سبئوس نام شهرهای اسلامی نیست و شهرها در شمال غربی عربستان هستند؛ ادعایی که بیشتر دربارهٔ آن صحبت شده این است که مرکز اسلام شهر پترا در اردن است و مکه نیست. نام مکه در قرآن نیامده و فقط «بکه» یک بار آمده، و به گفتهٔ او هیچ سند تاریخی قبل از قرن نهم نام مکه را ندارد. خانم کرون میگوید شهری تجاری وسط بیابان و دور از دریا معقول نیست، و آیههایی که عاد و ثمود را نزدیک نشان میدهند و اشاره به زیتون و کشاورزی با شمال عربستان سازگارتر است.
آخرین نکته قبله است: ادعا این است که کرون و کوک دو مسجد خیلی قدیمی را آزمایش کردند و هر دو به سمت پترا بود، و گیبسون همهٔ مساجد صدسال اول را بررسی کرده و میگوید حتی یکی هم به سمت مکه نیست. بازسازی کلی این مکتب این است که جنبشی از اعراب در شمال غربی عربستان دو امپراطوری بزرگ را از بین بردند و عبدالملک مروان برای هویت دادن به امپراطوری از یهودیها و مسیحیها یاد گرفت که با دین میشود؛ بعضی میگویند دینی از اساس ساخت، بعضی میگویند پیامبر واقعاً بود ولی آنان خود را دین جدید نمیدانستند.
جادوی شبههافکنی
او میگوید کاری که خودش الآن کرده و خیلیها وقتی میخواهند شبههای ایجاد کنند میکنند، یک جادویی دارد که برای متأثرتر کردن حرف خودش به کار برد: رتوریک شبهه افکنی. اول یک سری ابهامات ایجاد کرد و آن چیزی را که اصلیتر بود و حالت علمی و غیر قابل رد کردن داشت، یعنی اینکه مسجدها به سمت مکه نیستند، برای آخر گذاشت؛ میگوید چه کلکی زده، و اگر از فکت اصلی شروع میکرد بقیه فکتها ضعیف و شل و ول بودند. در پرسش و پاسخ یکی از حاضران میگوید قضیه دو مسجد آخرش کمرش را شکاند، و او میگوید خیلی فکر کرده و به این تکنیک رسیده است.
نقد: قبله و جایگاه آکادمیک
به گفتهٔ او مقالهٔ دیوید کینگ در نقد کتاب گیبسون نشان میدهد قبله را از روی طلوع و غروب خورشید پیدا میکردند و کجیهای اولیه به شیوهٔ محاسبهٔ آنان برمیگردد؛ پس این فکت اصلی اصلاً فکت نیست. گیبسون آماتور است و کینگ از تکرار این حرفها عصبانی است.
او میگوید هیگریزم در محیط آکادمیک هیچوقت جدی گرفته نشد و با تحقیر شروع شد. کینگ در مقالهاش از آقایی به نام سرجنت نقل میکند که این تئوری در حدی است که آدم فکر میکند جوک میشنود. او خودش میپرسد چرا عبدالملک مروان که در شام حکومت میکرد باید قبله را از پترا به مکه میبرد، در حالی که این در هیچ جای تاریخ ثبت نشده، و میپرسد آیا هیچکس مخالف عبدالملک مروان نبود که بنویسد دروغ میگوید.
میگوید نمیخواهد مطالعات کرون را خیلی کوچک کند، ولی برای بعضی آکادمیسینها این ادعاها یک مقدار شبیه آمدن موجودات فضایی بود. نقد اصلی آنان این بود که کرون و کوک به شیوهٔ دلبخواهی از متونی مثل تاریخ سبئوس استفاده کردند، در حالی که قسمتهایی از آن بعداً اضافه شده است. خانم کرون خودش دربارهٔ کتاب ۱۹۷۷ گفته جوان بودیم و چیزی نمیدانستیم، و به گفتهٔ او کتاب از نظر آکادمیک نابود شده و آنان از بعضی ادعاها برگشتهاند.
سویهٔ مثبت و دستاوردها
او میگوید از کسانی که خوب شبهه ایجاد کنند باید استقبال کرد. از نکات مثبت این نظریه این است که تأکید کرده جغرافیایی که قرآن توصیف میکند به جایی که مسلمانها میگویند نمیخورد؛ به نظر او این به نفع کسانی است که قرآن را کتابی الهی میدانند، چون قرآن تاریخ و جغرافیا ندارد، ولی کسی این پاس گل را گل نمیکند، و تا جایی که میداند مسلمانها معمولاً عصبانی میشوند.
با اینکه به هیگریزم انتقاد شدید شده، خیلیها معتقدند چاپ آن یک پارادایم شیفت در مطالعات تاریخی دربارهٔ اسلام ایجاد کرده است. او از فرددانر نقل میکند که از نظر تاریخی به نظر قطعی میرسد مسلمانها قبل از عبدالملک مروان به خودشان مسلمان نمیگفتند و مومنین میگفتند، به رئیسشان امیرالمومنین میگفتند، و به نظر میرسد اهل کتاب هم میتوانستند جزو مومنین باشند. روابط نزدیک مسلمانها و یهودیها را نشان میدهد، مثل معاهده یثرب، و اینکه روی هیچ سکهای قبل از عبدالملک مروان شهادتین نوشته نشده؛ میگوید ممکن است درصدی احتمال خطا در نظر بگیرید.
از هانس یانسن نقل میکند که در بعضی از سیره مثل سیره ابن هشام اطلاعات متناقض هست؛ حدس او این است که عایشه به دلیل اختلاف فرقهای پررنگتر شده، و دربارهٔ ماجرای بنی قریظه تأکید میکند که دروغ و تاریخ سازی است، چون در آثار یهودیها کوچکترین اشارهای به آن نشده. دیگرانی هم وجود طایفهای به اسم بنی قریظه را زیر سؤال میبرند.
به نظر او آدمهایی در این مکتب هستند که مطالعات تاریخی خودشان را میکنند و حقایق جالبی پیدا میکنند، و مسلمانها به جای جبهه گرفتن خوب است همکاری کنند و کل ماجرا را شبهه نبینند. میگوید تام هالند و گیبسون به نظر او دارند تولید کالاهای تجاری میکنند و در محیطهای آکادمیک نیستند، ولی آکادمیسین تحقیق میکند و خوب است استقبال کنیم.
پرسش دربارهٔ مؤمنین و مسلمین
یکی از حاضران میپرسد آیه «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا» با بحث اسلام و مومنین و مسلمین چگونه جمع میشود. او میگوید برای خودش هم این ابهام وجود دارد. در قرآن هزار بار «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» آمده و یک یا دو بار هم اشاره به اسم اسلام، و ریشهٔ اینکه این اسم برای مسلمانها انتخاب شده در قرآن هست؛ عبدالملک مروان آن را از آسمان نیاورده است. اگر راست بگویند که اول به خودشان مومنین میگفتند و بعداً مسلمین، نشانه تغییر روابط با أهل کتاب است؛ و آیههایی که در قبةالصخرة نوشتند ضد بقیه ادیان هستند.
→ متنِ کاملِ این جلسه