جلسه با یادآوری اینکه تعارض قرآن با علم حاشیهای ولی برای مردم مهم است آغاز میشود و مدلی برای تعارض دو منبع معرفت میدهد. سپس به فلسفهٔ علم و لاکاتوش میرسد و ساختار معرفتی مسیحیت و اسلام را با تکامل مقایسه میکند. در پایان اصول داروینیسم را شرح میدهد و میپرسد خلقتگرایان با تکامل چه مشکلی دارند.
تعارض قرآن و علم و زبان پدیداری
او میگوید جلسهٔ قبل دربارهٔ تعارض قرآن با علم شروع کرد، که برای بعضی خیلی مهم است؛ از نظر خودش شاید با نیم جلسه قابل حل بود. به گفتهٔ او اشارههای قرآن به طبیعت بینهایت حاشیهایاند و از نظر الهیاتی موضوع مهمی نیستند، ولی برای مردم مهم است و بحث میکند. شاید در انتهای بحث به سمت تکامل رفت چون برای خیلی از آدمها تکامل میتواند با اعتقادات دینیشان تعارض داشته باشد.
او زبان پدیداری را از زبان علمی جدا میکند: همه میگوییم خورشید طلوع یا غروب کرد، و یک آدم سختگیر میتواند بگوید با علم سازگار نیست، ولی حرف هم را میفهمیم. به نظر او توصیفات قرآن از خورشید و زمین خیلی خوب است: فعل دنبال کردن به قمر نسبت داده شده، و حتی یک آیه هست که به نظر میآید اشاره به حرکت زمین میکند، که میگوید زمین را مانند شتر راهوار قرار دادیم. دربارهٔ ذوالقرنین میگوید نوشته شده او جایی رفت و چیزی برایش پدیدار شد، پس اگر کسی بگوید در قرآن نوشته خورشید در چشمهٔ گلآلود غروب میکند، کاملاً دروغ است.
مدل ساده برای تعارض دو منبع معرفت
او اصرار دارد که تعارض علم و دین را مسئلهٔ خاصی برای مدلسازی ندانیم و کلاً دربارهٔ تعارض دو منبع معرفت صحبت کنیم. مثالش دانشمندی است که آزمایش خودش را انجام میدهد و دفترچهٔ پروفسوری معروف را هم دارد که نتیجهاش در آب محو شده؛ مثلاً خودش ۱۲ به دست آورده و در دفترچه به نظرش ۱۸ نوشته، و باید ببیند به دستگاه و روش خودش بیشتر اعتماد دارد یا به دفترچه.
به گفتهٔ او در تعارض بین دو منبع شخص فکر میکند کدام در آن زمینه احتمال خطای کمتری دارد. فهم قرآن هم احتمال خطا دارد؛ میگوید آقای خمینی در تفسیر سورهٔ حمد چندبار واژهٔ احتمال را به کار برده، و هر کس بگوید صددرصد مطمئنم آنچه از متنی میفهمم درست است، به نظر او مشکل دارد، همانطور که دانشمندی که بگوید فرمولم صددرصد درست است. در مدل او هر منبع دایرهای است که هرجا صددرصد مطمئن باشد سفید و هرجا هیچ نداند سیاه رنگ میشود.
اگر دو منبع در نقطهای مشترک چیزی بگویند و یکی خاکستری و دیگری سفید باشد، آن را که سفید است انتخاب میکند. به گفتهٔ او کسانی که خیلی علمگرا یا علمزده هستند، یعنی scientism، میگویند تنها منبع معرفت علم است و بقیه سیاه هستند. مثلاً نود و خردهای درصد احتمال میدهد از قرآن برمیآید رویاها قدرت پیشگویی دارند، و اگر روانشناسی مدرن بگوید ندارند ولی دلیل خاصی نداشته باشد، نظر قرآن را نگه میدارد؛ ولی اگر کسی از آیهٔ خلق آدم از گل بفهمد خدا مجسمهای ساخته و فوت کرده، احتمال درستی این برداشت را کم میداند و آن را کنار میگذارد.
فلسفهٔ علم و ساختار اجتماعی علم
او میگوید این مدل ساده خوب است ولی ساده است. در تاریخ فلسفهٔ علم مدل معرفت علمی پیچیدهتر از آنچه اول فکر میکردند شد: اول فکر میکردند روش علمی استقرا است، بعد فهمیدند کار نمیکند، و پوپر نظریهای بر پایهٔ Falsification داد: تئوری میدهد و بعد آزمایشهای جدید نتیجهاش را آزمایش میکنند، اگر تئوری جواب داد میماند و اگر نقض شد تئوری دیگری باید جای آن بنشیند. در دههٔ شصت کوهن و لاکاتوش و فایرابند نشان دادند اوضاع به این سادگی نیست.
در مدل ساده چه کسی احتمالها را تعیین میکند، مثلاً اینکه evolution صددرصد fact است یا ۸۰ درصد؟ از کسی میپرسیم که در زیستشناسی کار میکند، و آنهایی که در هاروارد یا کمبریجاند وزن بیشتری دارند. science مثل هر چیز دیگری ساختار اجتماعی دارد؛ اعتماد میکنیم که فلان ژورنال، مثلاً Nature، چاپ کرده پس درست است، و ژورنال آنچه را داورها تأیید کنند چاپ میکند.
شاخههای علم هم با هم تعارض پیدا میکنند: آنهایی که دیرینهشناس هستند و آنهایی که زیستشناسی مولکولی یا ژنتیک کار میکنند، دیدگاههای متفاوتی به تکامل دارند. به گفتهٔ او اختلاف گلد و داوکینز از این است که یکی دیرینهشناس است و دیگری از زیستشناسی وارد تکامل شده؛ اهمیت این دو را به این میداند که کتابهای popular [محبوب] نوشتهاند و میگوید خیلی از مردم تکامل را از آنها یاد گرفتند.
هسته و کمربند محافظ در برنامهٔ پژوهشی
لاکاتوش میگوید science از تعدادی research program تشکیل شده که سرمایه میخواهند. هر research program یک hard core دارد، مجموعهای از باورها و قراردادها که اگر یکی از آنها نقض شود برنامه از بین میرود، و اطرافش کمربند محافظی است که وقتی آزمایشی با تئوری نخواند، تغییراتی در آن ایجاد میشود تا هاردکور صدمه نبیند.
برنامههایی تعطیل شدهاند، مثل تقسیم زاویه به سه قسمت با خطکش و پرگار که ثابت شد ناممکن است. به گفتهٔ او مدل دو دایره برای خودش کار میکند، ولی اگر بخواهیم تعارض را برای دیگران حل کنیم ساده نیست: اگر روانشناسی پرستیژ پیدا کند و hard core آن با پیشگویی آینده توسط رویا سازگار نباشد، چه کسی احتمالها را نسبت میدهد؟
تجربهٔ شخصی و ساختار معرفتی ادیان
او میگوید هیچوقت با نظریهٔ تکامل مشکل نداشت و فکر میکند علتش این است که آن را از کتاب «خلقت انسان» یدالله سحابی یاد گرفت، وقتی ۱۴–۱۵ ساله بود. استدلالهای بخش آیات قرآنی کتاب بیشتر برایش قانع کننده بود تا بخش زیستشناسی و تکامل از اول مثل چیزی بود که از قرآن نتیجه میشود. میگوید اولین برخورد مهم است؛ کسی که اولین بار با کتاب ساعتساز نابینا داوکینز تکامل را یاد بگیرد، ممکن است تا ابد آن را ضد مذهبی بداند. بعدها به این رسید که اگر استدلالهای سحابی درست نیست، خلافش هم در قرآن وجود ندارد، پس از نظر دینی نظریهای خنثی است.
برای حل عملی تعارض باید ساختار درونی دو حوزه را شناخت: اگر تعارض با hard core تکامل باشد، آنها تا آخرین قطرهٔ خون دفاع میکنند، و اگر با کمربند باشد میشود نسخهای را پذیرفت که با بایبل سازگارتر است. دربارهٔ ادیان مدلهایی شبیه لاکاتوش نداریم؛ کاتولیکها راه اعلامیهٔ پاپی دارند و پاپ ژان پل دوم اعلامیهای داده که تکامل قبول است، ولی پروتستانها این سازوکار را ندارند و متنمحورترند.
از نظر او اسلام از پروتستانها هم متنمحورتر است؛ حسش این است که اسلامشناسان غربی ناخودآگاه مدل معرفتی مسیحیت را به اسلام میآورند و دنبال آباء اسلام میگردند، مثل سنت آگوستین، در حالی که به نظر او در اسلام آبائی وجود ندارد و اگر طبری چیزی گفته باید پرسید چرا گفته و از قرآن چطور نتیجه گرفته. دین هم hard core و کمربند دارد؛ برخی برداشتها از آیات از نظر اجتماعی چنان تثبیت شدهاند که نمیشود به راحتی به آنها دست زد.
علم حضوری و تکامل در مسیحیت و اسلام
او تعارض نوروساینس با علم حضوری را مطرح میکند: به شدت احساس میکنیم اراده آزاد داریم، و نوروساینتیستها آزمایشهایی کردهاند و فکر میکنند اراده آزاد نقض شده؛ این تعارض ربطی به دین ندارد. میپرسد چقدر عاقلانه است که چیزی را که از علم حضوری میفهمد در برابر گزارهٔ علمی کنار بگذارد که از زیستشناسی هم کودکتر است. به گفتهٔ او بعضی معرفتهای حضوری پایهٔ science هستند، مثل اطمینان به شناخت جهان و other minds، پس علمگرایی به تناقض میرسد.
به گفتهٔ او تکامل با هیچ دینی به اندازهٔ مسیحیت تعارض ندارد، چون مسیحیت به شدت انسانمحور است و تثلیث و گناه اولیه دارد؛ حتی در اعلامیهٔ کاتولیک اضافه شده که جد همهٔ انسانها بودن آدم و حوا را نمیتوان کنار گذاشت. در اسلام رابطهٔ انسان با خدا تحت تأثیر این نیست که انسان چگونه به وجود آمده. یهودیها با تکامل راحتاند و او فکر میکند مسلمانان تعارض را یک مقدار از مسیحیان به ارث بردهاند.
یکی از حاضران میگوید علما هم دربارهٔ تکامل کتاب نوشتهاند. او میگوید آقای مشکینی کتاب نوشته و تا جایی که یادش است میگوید از قرآن چیزی درنمیآید، و آقای مصباح یزدی کتابی علیه تکامل نوشته که نقد کتاب سحابی است. سحابی با آیهای که اصطفی در آن آمده استدلال میکند که اصطفی یعنی برگزیدن نسبت به همنوعان، پس آدم باید همنوعانی داشته باشد؛ و یک عده هم میگویند تکامل دربارهٔ حیوانات درست است ولی انسان تافتهٔ جدا بافته است.
هستهٔ تکامل و اصول داروینیسم
او هستهٔ سخت تکامل را چنین میگوید: حیات همهٔ موجودات از یک یا چند موجود ابتدایی شروع شده و در اثر تغییرات گونههای جدید در یک شجرهنامه پدید آمده تا به انسان رسیده. داروینیسم و نئوداروینیسم لزوماً همهٔ اجزایشان hard core نیست و مکانیسمهای تکامل را توصیف میکنند.
داروین میگوید فرزندان با والدین فرق دارند، این variation تصادفی است و از نیازهای زیستی نمیآید، گونه را باید جمعیتی نگاه کرد، و اصلیترین نکته انتخاب طبیعی است: آن که با محیط انطباق بیشتری دارد بقای بیشتری دارد و نسل بعدی بیشتر از اوست. به گفتهٔ او در لامارک تغییرات برای انطباق اتفاق میافتند، ولی در داروین تصادفا اتفاق میافتند و آنهایی که منطبق نیستند حذف میشوند.
میگویند زمینشناسان فهمیدند عمر زمین بیشتر است و این وقت لازم را فراهم کرد؛ بعضی مسیحیان از بایبل نتیجه میگرفتند زمین شش هزار سال بیشتر قدمت ندارد. نئوداروینیسم تلفیق ژنتیک با داروینیسم است و مکانیسم variation ها را میدهد، در حالی که نظریهٔ ژنتیکی خود داروین کلاً اشتباه بود؛ دم طاووس مثال انتخاب جنسی است.
مشکل خلقتگراها با تکامل
او میگوید خلقتگرا کسی است که معتقد است موجودات جداگانه خلق شدهاند و تبار مشترکی ندارند، و کنجکاو است بپرسد مشکلشان چیست. در مسیحیت تبار حیوانی داشتن انسان با الهیاتشان سازگار نیست، ولی در اسلام و یهودیت به نظرش مشکلی ندارند. یکی از حاضران میگوید شاید خدایی که یکدفعه میگوید موجود شو هیجانانگیزتر است؛ او میگوید دربارهٔ آیهٔ «کن فیکون» میگویند چون «فیکون» مضارع است استمرار دارد.
با مثال «وانزلنا من السما ماء» میگوید احساسش این است که خلقتگرا از آیه تصور میکند خدا با آبپاش آب میپاشد، ولی هیچ آبپاشگرایی نداریم که توصیف علمی باران را غلط بداند. بعضی مکانیسم را قبول دارند و میگویند ملائکه ابر را میبرند، و یک عده به guided evolution معتقدند. میپرسد خلقتگراها با evolution چه مشکلی دارند؛ تنها پاسخی که به نظرش ممکن است بشنود متنی است که میگوید خداوند موجودات را مستقیم خلق کرده، ولی میگوید در متون دینی باد و باران و حتی کشتی هم مستقیم به خدا نسبت داده میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه