جلسه با اعتراف به کمی بههمریختگی در بحثها شروع میشود و میگوید اشتباهات تاکتیکی شده، از جمله اینکه مثال هفتآسمان زودتر از جای خودش گفته شده است. سپس مسیر بحث تا اینجا مرور میشود و بعد انتظار از کتابی که از طرف خدا آمده و نقد اعجاز علمی میآید. بخش اصلی دربارهٔ زبان پدیدارشناسانهٔ قرآن در برابر طبیعت و فلسفهٔ پدیدارشناسی است و جلسه با آسمان شب و هفتآسمان تمام میشود.
واجبالوجود و لزوم بررسی قرآن
به گفتهٔ او برهانهای اثبات وجود خدا صد درصد خدا به معنای دینی را ثابت نمیکنند، ولی تنها مدل موجود برای تبیین هستی اعتقاد به واجبالوجود است و حتی آتئیستها هم آن را قبول دارند؛ آنچه مناقشهبرانگیزتر است خدای ادیان است. تاریخ بشر پر از کسانی است که ادعا میکنند با واجبالوجود ارتباط برقرار کردهاند، و تصویر ادیان شاید کاملاً منطبق بر انتظارات نباشد، اما کنجکاوی بررسی را ایجاد میکند.
پاسکال میگفت اگر یک درصد احتمال باشد باید تبعیت کنیم؛ او میگوید این احتمال نه یک درصد بلکه ۹۹ درصد است و باید مطالعه کنیم. به نظر میرسد کنجکاو بودن دربارهٔ درستی ارتباطی که در ادیان گفته میشود ضروری است، و به دلایلی که آورده بهتر است بررسی از قرآن شروع شود. حداقل میخواهند بگویند این بررسی ضروری است.
انتظار از کتاب خدا و نقد اعجاز علمی
او یادآوری میکند که از چنین کتابی انتظار حالتی معجزهآسا داریم و شاید جز تحدی راهی نباشد. به گفتهٔ او متن میگوید «سورهها واحدهایی هستند که نمیتوانید مشابهاش بیاورید»، پس به کار بردن اعجاز علمی برای چند آیهٔ جنینشناسی با ادعای خود قرآن سازگار نیست. اگر اعجاز با مسامحه و به معنای «خیلی جالب» باشد اشکالی ندارد؛ آیهٔ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ را خودش هم جالب میداند، ولی حداکثر جالب است.
مثالش مولانا است که میگوید زمین در میان آسمان مانند آهنی در میان آهنربا آویخته مانده؛ به گفتهٔ او همهٔ حکیمان کروی بودن زمین را قبول داشتند و مولوی دارد حل میکند که زمین چطور آن وسط مانده است. میپرسد آیا این ابیات یعنی مثنوی معجزهٔ الهی است. استدلالش این است که پیامبر عارفی صد برابر بالاتر از مولانا است و میتوانست از همین طریق مطالبی در کتابش آورده باشد، پس شخصاً مخالف است که این مسائل معجزه خوانده شوند، هرچند جالباند.
او میگوید معجزات قرآن در سطح سورهاند، نه آیه: آیه میتواند به طور خصوصی کسی را هدایت کند، ولی بینالاذهانی نیست، و معجزه چیزی است که بتوان در جمع مطرح کرد. به نظر میآید خود قرآن حقایق علمی را نشاندهندهٔ اعجاز قرآن نمیداند.
اگر واجبالوجود با بشر ارتباط برقرار کند، کتاب باید دربارهٔ ارتباط انسان با خدا و توحید و عبادت باشد، نه آشپزی یا کشاورزی؛ پس نباید انتظار داشت قرآن موضوع مشترکی با علم داشته باشد. او معتقد است منطقاً چیزی به اسم معجزهٔ علمی نمیتواند وجود داشته باشد، چون هر مثالی را میشود نقض کرد و توضیح دیگری ارائه داد؛ حداکثر ثابت میشود پیامبر جز عرفایی بوده که شهود جالبی نسبت به طبیعت داشته است.
زبان پدیدارشناسانه و مثال منتقد هنری
قرآن از طبیعت یاد میکند، از چیزهایی که میبینیم و بعضی که نمیبینیم مثل جنین، ولی با هدفی صد در صد متفاوت از هدف علم؛ چون هدف مشترک نیست، زبان قرآن هم زبان علم نیست. به همین دلیل عدهای معتقدند هیچ تعارضی بین دین و علم نمیتواند اتفاق بیفتد، چون در دو زمینهٔ مختلف صحبت میکنند.
او تفاوت نگاه دینی با نگاه علمی را مثل تفاوت یک منتقد هنری با کسی میداند که اثر را از نظر فنی و مواد به کار گرفته شده تجزیهوتحلیل میکند. منتقد مثلاً دربارهٔ مونالیزا قصد مؤلف را آشکار میکند تا ارتباط عمیقتری بین شما و اثر ایجاد شود. نگاه دینی به طبیعت چنین است، و قرآن هر جایی که به طبیعت ارجاع داده بدون استثنا میخواهد نشان دهد چه صفات الهی در کار است یا چطور میتوان به توحید یا معاد پی برد.
او اصرار دارد که با اینکه زمینهها کاملاً متفاوت است، تعارض خیلی به سختی ممکن است پیدا شود، ولی موافق نیست که بحث را قطع کنیم و بگوییم هیچ نوع تعارضی ممکن نیست. مثلاً آزمایش رادیو کربن میتواند نقد منتقدی را که تابلو را متأثر از آثار قبلی میداند نقض کند، و اگر در کتابی مقدس نوشته شود زمین مسطح است و از آن بر صفات الهی استدلال شود، زمین مسطح نیست.
به گفتهٔ او کروی بودن زمین دستاورد دانشمندان علم تجربی نیست: فیلسوفها میدانستند و دریانوردها اثبات کردند؛ پس کلمهٔ ساینس در بحث تعارض اضافه است و مسئله یافتههای واقعی است. نتیجه میگیرد که تعارض را نباید به کلی منتفی کرد، اما پیدا کردن مثال بهراحتی ممکن نیست، چون آنچه قرآن دربارهٔ طبیعت میگوید خالی از تئوری است.
زبان رمزی و تأویل
دومین ویژگی متون دینی این است که چون هدف نشان دادن حقایقی ورای طبیعت است، زبان اشاره به طبیعت حالت رمزی پیدا میکند و هر چیز نشانهٔ چیز دیگری است و باید تأویل شود، مثل تعبیر رؤیا؛ اصطلاح قرآن «تأویل احادیث» است. مثلاً درختانی که از زمین درمیآیند و به سمت آسمان میروند در نگاه عرفانی یعنی ما هم باید از خاک بیرون بیاییم. این زبان به شعر نزدیک و کلنگر است، درست مخالف نگاه علمی که دقیق است و جزئیات را در نظر میگیرد.
مثال دیگر عشق بین زن و مرد است که در قرآن از آیات الهی است و نماد وحدت؛ همهٔ موجودات هم زوجاند و در سورهٔ رعد پس از زوجین، شب و روز آمده است. زیستشناس طبق نظریهٔ تکامل عشق را میل به تولیدمثل میداند و دربارهٔ تغییرات هورمونی توضیح میدهد؛ به گفتهٔ او علم اینطور نگاه نمیکند و نباید هم بکند.
نگاه معنایابی و تأویل در دین به کل در جهت مخالف نگاه علم است. زبان علم دقیق و توصیفکنندهٔ چیزی است که میبینیم، و زبان قرآن در برابر طبیعت زبانی پدیدارشناسانه است.
پدیدارشناسی هوسرل
به گفتهٔ او هوسرل میخواست فلسفهای کاملاً یقین آور بسازد. حداقل دویست سال قبل از او مطرح بود که چون حواس خطا دارند نمیتوانیم به ادراکات اعتماد کنیم و بارکلی جهان خارج را منکر بود. مثال brain in a vat و فیلم متریکس را میآورد: سیگنالها میتوانند توسط کامپیوتر منتقل شوند و واقعاً هم چیزی در بیرون نباشد.
هوسرل میگوید مقابل پردهٔ زرد میتوان شک کرد که پرده علت دیدن زرد است، ولی در اینکه رنگ زرد دیده میشود شکی نیست؛ پدیدار قطعاً وجود دارد و منشأش مهم نیست. او وجود جهان خارج را داخل پرانتز میگذارد و فلسفه را بر پدیدارها بنا میکند. پدیدارشناسی دانشی است که پدیدارها را مستقل از اینکه از کجا آمدهاند مطالعه میکند و چند دهه یکی از شاخههای فعال فلسفه بوده است.
زبان پدیدارشناسانهٔ قرآن
مثال ساده ابراهیم و نمرود است: ابراهیم میگوید خداوند خورشید را از شرق بیرون میآورد، تو از غرب بیرون بیاور. این زبان پدیدارشناسانه است، یعنی آنچه دیده میشود، و زبان روزمرهٔ ما هم بعد از فهمیدن چرخش زمین به دور خورشید تغییری نکرده و هنوز میگوییم خورشید طلوع میکند. به گفتهٔ او سطح پدیدار دقیقترین ادراک ما از طبیعت است؛ توصیفهای قرآن در همین سطحاند و صد درصد درست، در حالی که هر تئوریای ممکن است غلط باشد، و هفتآسمان را هم در سطح پدیدار میداند.
اگر در قرآن نوشته بود خورشید طلوع میکند، خواننده با علم زمانهٔ خودش میفهمید زمین ثابت است و خوانندهای امروز عکس آن را؛ اینها چیزی به متن اضافه میکنند. ارجاع قرآن به تجلی اسماء الهی در همان سطح پدیدار است، نه اینکه اتفاقها چطور میافتند.
آیهٔ «أَفَلَا ینظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کیفَ خُلِقَتْ» را مثال میزند و فرض میکند منظور حیرت از هماهنگی شتر با بیابان باشد. اگر مکانیسم این تطابق خلقت جداگانه باشد یا تکامل، حس دینی از دیدن آن به هم نمیخورد؛ چگونه بودنش جزئی از حیرت نیست. حتی اگر جهان طوری ساخته شده که شتر خودبهخود پدید آید، همان خدایی که جهان را ساخته آن را طراحی کرده است.
سطح پدیدار قطعی است ولی معنای خودش را دارد و الزاماتی هم دارد: اگر قرآن را کتاب خالق بدانیم، هفتآسمان باید برای بشر پدیدار شود یا از متن بفهمیم زبان پدیدارشناسانه نیست. دلیل متنی او این است که نوح به پیروانش میگوید آیا نمیبینید خداوند هفتآسمان را خلق کرده است. دربارهٔ جنین شاید لزومی نداشته باشد زبان پدیدارشناسانه باشد چون مردم ندیدهاند، ولی آسمان شب را همه نگاه میکنند.
آسمان شب در ستارهشناسی باستانی
او از کتابی دربارهٔ ستارهشناسی تمدنهای کهن میخواند که فصل اولش دربارهٔ این است که اجداد ما در آسمان چه میدیدند؛ چون شبهای شهر نورانی است ما چیزی نمیبینیم. بیشتر ستارگان طلوع و غروب دارند و بقیه دور ستارهٔ قطبی میچرخند. نیاکان با ساختن صور فلکی نگاه کردن را راحت کرده بودند و میدانستند هر صورت فلکی در چه موقع از سال کجاست. محل طلوع خورشید در طول سال حرکت میکند، و چون صور فلکی با فصلها تغییر میکنند کمکم این ذهنیت پیدا میشود که آسمان با زندگی مرتبط است.
پنج شیء در آسمان مثل ستارهها طلوع و غروب ندارند و نظم صور فلکی را هم ندارند؛ به همین دلیل اسمشان سیاره است. زهره از همه درخشانتر است و در روز هم دیده میشود. این پنج شیء با خورشید و ماه هفت شیء خاصاند که نیاکان در همهٔ نقاط جهان، از بینالنهرین تا آزتک و اینکا، میشناختند. اصطلاح کرهٔ سماوی هنوز در کتابها به کار میرود؛ او این را پدیدارشناسی نوع دوم میداند، یعنی با مسامحه صحبت کردن، و میگوید در قرآن چیزی با عنوان کرهٔ سماوی نیست. دیدن این هفت شیء کاری ندارد و ما سرگرمی نگاه کردن به آسمان را از دست دادهایم.
عدد هفت و هفتآسمان
او میگوید ما تعداد سیارات منظومهٔ شمسی را نُه میدانیم چون در بچگی اینطور به ما گفتهاند، ولی این مصوبهٔ جمع ستارهشناس است؛ سیارات کوچک بسیار زیادی هست و پلوتون را از فهرست حذف کردند. میپرسد چرا اندازه ملاک است و نور ملاک نیست.
نگاه پدیدارشناسانه این است که دربارهٔ چیزی حرف میزنیم که پدیدار شده است. او منکر چیزهای دیگر نیست، و نیاکان و قرآن هم چیزی دربارهٔ آنها نگفتهاند؛ اما این پنج سیاره در همهٔ تمدنها همان پنج ستاره بودهاند و تفاوت نور سیارهٔ پنجم تا ششم چنان است که هیچکس سیارهٔ ششم را بدون چشم مسلح ندیده؛ پس با خورشید و ماه هفت تا هستند.
این هفت جنبهٔ تمثیلی هم دارد: همانطور که خورشید و ماه به زوجیت ارتباط دارند، هفتآسمان با هفتآسمان معنوی در ارتباط است و آنچه از زمین دیده میشود با زندگی معنوی ما ارتباطی دارد. علامه طباطبایی دربارهٔ معنوی بودن این هفتآسمان بحث کرده و در یهودیت هم این مبحث وجود دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه