او میگوید دو نکتهٔ مهم از جلسهٔ قبل را تکرار میکند و در این جلسه میخواهد آیات مربوط به کیهانشناسی قرآن را بخواند. از ایرادات علمی که به قرآن گرفته شده فهرستی از سایت ویکیاسلام آورده و امیدوار است همهٔ آنهایی را که به کیهانشناسی مربوط است بگوید.
دو ویژگی زبان قرآن
او از این نکته که قرآن کتابی دربارهٔ خدا و ارتباط با خداست دو ویژگی نتیجه میگیرد. اول اینکه زبان فنومنال (phenomenal) است: دربارهٔ آنچه میبینیم صحبت میشود و تئوری پشت آن نیست، تئوری را ما سوار میکنیم. اینکه خورشید از شرق میآید یا هفتآسمان مشاهدات ماست و قابلنقض نیست.
ویژگی دوم این است که یکجور رمز و تمثیل در زبان قرآن هست. او میگوید این نکته بهاندازهٔ اولی واضح نیست و نهتنها مخالفان قرآن بلکه پیروانش هم با رمز و تمثیل در قرآن موافق نیستند. به نظر او نگاه قرآن به طبیعت معناگراست.
ایرادات علمی و ادعاهای اعجاز
او دلش میخواست ادعاهای اعجاز علمی را هم موازی بیاورد و رد کند، چون به نظر میرسد در هر دو طرف سوءبرداشتها و توهماتی وجود دارد و هر دو طرف متن را عمیق نمیفهمند. به گفتهٔ او گاهی آیهای همزمان جزو scientific error و جزو معجزات قرآن شمرده میشود. از ویکیاسلام انتخاب کرده چون به نظر میرسد نویسندگان آن آدمهای مطلعی هستند.
دربارهٔ جنینشناسی میگوید به نظرش اسمگذاری روی مراحل علمی نیست و اصطلاح معجزهٔ علمی برایش مناسب نیست، ولی میگوید نمیخواهد بگوید که هیچچیز جالبی در قرآن نیست. دربارهٔ عبارت «مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَیرِ مُخَلَّقَةٍ» میگوید تا الان هیچکس تعبیر خوبی از آن نداشته، در حالی که الان میدانیم چنین ویژگیای در جنین هست.
هفت آسمان و سماء الدنیا
به گفتهٔ او آنچه قرآن دربارهٔ زمین و آسمان میگوید همان چیزی است که بر ما پدیدار میشود: ستارهها روی کرهای سماوی دیده میشدند و بین ماه و آن، پنج کرهٔ دیگر. او میگوید برای او شگفتانگیز است که بسیاری از مفسران «الدنیا» را در «زَینَّا السَّمَاءَ الدُّنْیا» به معنای نزدیکتر گرفتهاند. به نظر او چون در قرآن دنیا در مقابل آخرت است و ستارهها در قیامت تاریک میشوند، همان معنای متعارف صحیحتر است.
او میگوید این برداشت که قرآن جهانهای موازی یا آسمانهای دیگر را مطرح کرده توهم است. کسانی که ایراد میگیرند هم از یک طرف قرآن را متهم میکنند که همان هفتآسمان زمان پیامبر را آورده و از طرف دیگر به همین آیه ایراد میگیرند، و به نظر او احتمالاً معنا را درست متوجه نشدهاند. مثال میزند که اگر متنی باستانی بنویسد شیر گوسفندان سبز است، نمیگوییم چه چیز غلطی نوشته، بلکه میگوییم شیر یا سبز در آن زمان معنی دیگری داشته. به گفتهٔ او اینکه ستارهها بین زمین و ماه باشند همینقدر نادرست است، چون همه میدانند چنین نیست.
آسمان و زمین؛ مشاهدهٔ درونی
دربارهٔ آیهٔ «کانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» او میگوید طرفین، مخصوصاً معجزهشناسها، روی آن مانور میدهند: یکی بیگبنگ و معجزه، دیگری خطای علمی. میخواهد از آن فضا بیرون بیاییم و ببینیم آیه چه میگوید: میپرسد «آیا آنها نمیبینند؟» و تلویحاً میگوید تو، یعنی پیامبر، میبینی. به نظر او سماوات یعنی همان سبع سماوات، یعنی منظومهٔ شمسی.
او میپرسد پیامبر این را چطور میبیند. به نظر او این آیه فقط با این تفسیر معنا میشود که مشاهدات درونی داریم که از آنها به چیزهایی در آفاق میرسیم، یعنی همان تطبیق درون و بیرون که عرفا میگویند؛ میگوید جور دیگری نمیتواند این آیه را بفهمد.
او آیهٔ «أَخْلَدَ إِلَی اْلأَرْضِ» را میآورد و میگوید اگر ارض را به معنی کرهٔ زمین در نظر بگیرید اصلاً معنی نمیدهد؛ یعنی آن آدم در سطح جسمانیت خود ماند. همیشه در قرآن زمین و آسمان نماد معنویت در برابر جسمانیت هستند. او میگوید نمیخواهد بگوید دقیقاً دارد به این اشاره میکند، ولی مشاهدهٔ درونی یعنی این: انگار یک تناظر یکبهیک بین زمین و آسمان بیرون و جسمانیت و معنویت درون وجود دارد.
دربارهٔ «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکمْ وَ ما تُوعَدُونَ» میگوید ترجمه درست درنمیآید مگر سماء را معنوی بگیریم. او میگوید عرفا سعی میکنند هفتآسمان را با هفت مرحلهٔ سیر و سلوک تطبیق دهند؛ خودش این را نمیبیند ولی شاید آنها چیزی میبینند.
هدف آیات؛ معجزهٔ علمی نیست
حرف اصلی او این است که اگر فکر کنیم خدا در آیاتی مثل تکوین جنین یا حرکت کوهها میخواسته حقانیت قرآن را ثابت کند، نمیتوانیم قرآن را خوب درک کنیم. تصورش این است که آیهای نیست که هدفش اشاره به چیزی در طبیعت باشد که مردم آینده بفهمند و بعد قرآن را معجزه بدانند. میگوید نمیخواهد بگوید چیزی در قرآن نیست که چنین حالتی داشته باشد.
او قرآن را مثل منتقد هنری میداند که یاد میدهد طبیعت و تجلی خدا در آن را بفهمیم؛ مثلاً حافظ میگوید «مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو» و قرآن میخواهد این نگاه را تقویت کند. با موضوع معجزهٔ علمی و مدعیانش دشمنی ندارد، ولی معجزهٔ قرآن به نظر او همان است که در خود قرآن به عنوان تحدی آمده.
او با طعنه میگوید با این نگاه نوستراداموس هم پیغمبر بوده است و کتابش را باید کتاب مقدس اعلام کرد، چون پیشگوییهایی کرده که مردم زمانش نمیتوانستند بدانند. تأکید میکند که نمیگوید در قرآن مطالب جالبی دربارهٔ طبیعت که مردم آن زمان نمیدانستند وجود ندارد؛ مشکل از این است که این نگاه باعث شود منظور آیه را درست نفهمیم.
یکی از حاضران آیهٔ «سیروفیالارض فانظرو کیف بدأ الخلق» را میآورد. او میگوید قرآن به بسیاری از مسائل دعوت کرده که انسانها اجابت نکردهاند؛ مسلمانها آیه را خواندند و آیهٔ بعدی را خواندند و کسی نرفت بدأ الخلق را کشف کند.
زمینمرکزی و آسمانی که نمیافتد
یکی از مهمترین نکاتی که در آن متن ایرادات علمی قرآن به آن اشاره شده این است که کیهانشناسی قرآن زمین مرکزی است، و حتی آیهٔ ابراهیم و نمرود را شاهد آن گرفتهاند. او میگوید خورشید از شرق طلوع میکند و هیچکدام از دو تئوری در آیه نیست. مثال میزند که به بچهاش گفته خورشید از شرق طلوع میکند، و بچه ممکن است بزرگ شود و بگوید زمین مرکزی آموزش دادهای؛ حضار میخندند.
دربارهٔ «وَیمْسِک السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ» میگوید علم از مدرسه حس دانستن جواب این معما را به ما میدهد و شگفتی را از بین میبرد. به گفتهٔ او ارسطو، نیوتن و انیشتین هیچکدام توضیح صحیحی ندادند و کلاً ما نمیدانیم چرا آسمان بر سر ما نمیافتد. کاش این مطالب را نشنیده بودیم و شبها منظره را میدیدیم.
آیهٔ «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَ» هم جزو ایرادات و هم جزو معجزات آمده است. او میگوید این آیه نمیگوید آسمانها چطور ایستادهاند و حتی نمیگوید ستونی هست؛ آنچه منتقل میکند همان حس شگفتی است. به نظر او ایراد علمی در آیه نیست؛ ایراد این است که نویسنده فکر میکند میداند چه خبر است.
معنای وقایع طبیعی
یکی از حاضران از ماجرای خورشیدگرفتگی هنگام مرگ پسر پیامبر میپرسد. او میگوید هر اتفاقی معنادار است، ولی نمیشود دقیق گفت تقارن مرگ یک نفر با یک اتفاق حتماً به علت آن مرگ بوده؛ این نگاه عوامانه است. از منظر قرآن خورشیدگرفتگی جزو آیات قیامت است. میگوید معنای مصداقی را انکار نمیکند، ولی این تعابیر آبستن خرافات است.
او با شوخی میگوید گاهی آدم میماند کدام برداشت چرندتر است، آن کسی که میگوید معجزه است یا آنکسی که میگوید ایراد علمی است. در پایان میگوید متون عرفانی هم پر از اشتباهات و تعبیرات سردستی است، ولی موارد جالب هم دارد و در بعضی جاها پدیدهای طبیعی را کاملاً مطابق با یک واقعیت روانی خودتان میبینید.
→ متنِ کاملِ این جلسه