او متنی از یک سایت دربارهٔ ایرادات علمی به قرآن را برداشته و میخواهد دربارهٔ تمام خطاهای آن صحبت کند. جلسه با پاسخ به چند پرسش گروه دربارهٔ زبان قرآن و زبان علم آغاز میشود و بعد ایرادات و معجزات علمی مربوط به کیهانشناسی را یکییکی میگذراند. به گفتهٔ او اگر کسی بحث زبان phenomenal و هفتآسمان را بفهمد، ایرادات کیهانشناسی پرتوپلا میشوند، به جز یک مورد دربارهٔ جن. جلسه با نقد این ادعا که قرآن اتومبیل را پیشگویی کرده تمام میشود و بحث زیستشناسی به جلسهٔ آینده میماند.
هدف جلسه و زبان قرآن و علم
او میگوید دربارهٔ معجزاتی که به آیات قرآن نسبت میدهند هنوز صحبت نکرده و این حرفها را در مقایسه با ایرادات علمی هم بیاساس میداند. چارهای نداشت جز اینکه یک متن بردارد و دربارهٔ تمام خطاهای آن صحبت کند، چون با گزینش این احساس پیش میآمد که فقط خطاهایی را آورده که جواب دارند. سعی کرد بهترین متنی را انتخاب کند که به نظر میآمد نویسندگانش آگاهی خوبی از science دارند.
یکی از ایرادها این است که قرآن میگوید خانهٔ عنکبوت سستترین خانههاست در حالی که تار عنکبوت بینهایت محکم است. او میگوید قرآن دربارهٔ خانهٔ عنکبوت حرف میزند که با فوت کردن از بین میرود و علم دربارهٔ خود تار با شرایطی؛ در اینجا قرآن چیزی گفته و آن فرد چیز دیگری فهمیده و ایراد کاملاً بیاساس گرفته است.
دربارهٔ زبان علم میگوید منظورش زبان مقالهها و کتابهای علمی است که باید cold باشد و احساس و هیجان در آن نباشد، و ادبیات احساسبرانگیز مال کتابهایی است که میخواهند خواننده عمومی پیدا کنند. قبول دارد که کشفیات علمی میتوانند در حس ما تأثیر بگذارند، چنانکه متون مذهبی دربارهٔ بزرگی جهان صحبت میکنند تا انسان عظمت خدا را حس کند، ولی بحث دربارهٔ phenomenal بودن زبان قرآن در مقابل کمّی بودن زبان علم بود.
او میگوید مسئلهٔ instrumental در فیزیک و ذرات بنیادی است که حوزهاش با قرآن جداست، و دربارهٔ خورشید و ماه هیچ دانشمندی instrumental نگاه نمیکند. دنبال حل مشکلات با گفتن اینکه زبان این دو متفاوت است نیست و ایرادات را مورد به مورد بررسی میکند؛ اینکه قرآن دربارهٔ طبیعت چه میگوید یک کنجکاوی است و باید انتظار داشت زبان قرآن phenomenal باشد، چون هدف قرآن معرفی طبیعت نیست.
یسبحون، موسعون و ماضی و مضارع
او میپرسد آیا باور میکنید که معنی کلمهٔ یَسْبَحُونَ حرکت وضعی است، چنانکه برخی ترجمه کردهاند و آن را معجزه خواندهاند. دربارهٔ «إِنَّا لَمُوسِعُونَ» هم میگوید در قرن بیستم کشف شد که جهان در حال گسترش است و به طعنه میگوید مسلمانان بلافاصله متوجه شدند که این نکته در قرآن بوده است.
به گفتهٔ او این از بدفهمی شیوهٔ استفادهٔ قرآن از زمان است: ترجمهٔ طبیعی آیه این است که آسمان را بنا کردیم و وسعت دادیم، نه اینکه الان داریم این کار را میکنیم. او نمیگوید ترجمهٔ دیگر اصلاً ممکن نیست و زمان حال از نظر زبانشناسی اشکالی ندارد، ولی میپرسد «الْمَاهِدُونَ» را در آیهٔ بعد چگونه ترجمه میکنید، و میگوید در قرآن بارها گذشته و حال تلفیق شده است.
آیات قیامت در قرآن بسیار به صورت ماضی است، مثل «وَ خَسَفَ الْقَمَرُ»؛ یعنی چه، یعنی این اتفاقات در گذشته افتاده است؟ او میگوید در هر متنی باید فهمید نویسنده چگونه از کلمات استفاده میکند.
ماء و دخان
ایراد دیگر این است که دخان را دود و دود را CO۲ میگیرند و ماء را H۲O. او میگوید قرآن میگوید «وَهِيَ دُخَانٌ»، یعنی دودی بود، و چیزی را که در زبان قابلبیان نیست به دود تشبیه میکند. اگر هرجا ماء هست H۲O بگذاریم کلی Scientific Error پیدا میشود، چون در هیچکدام آب H۲O نیست. به نظر او این توصیفات مانند چهار عنصرند و هرکدام مشابه یکی از حالتهای ماده، و ایراد از science است که واژهٔ عمومی آب را خالص و H۲O گرفته است.
او میگوید بعضی ایرادها خوباند و بعضی در حد شوخی؛ دخان به معنای کربن نیست و آب نیز به معنای H۲O نیست.
هفت زمین و هفت آسمان
عبارت زمینهای هفتگانه در قرآن نیامده، ولی «وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» هست و در دعای قنوت هم آمده است. به گفتهٔ او دو تعبیر هست: هفت لایه زمین که مشهورتر است و هفت سیاره. او میگوید Error آن را نمیداند، چون لایه لایه بودن زمین واقعی است و هفت یا شش گرفتن قراردادی است. ابتدا میگوید این بیشتر به معجزه شبیه است، ولی در پایان میگوید هیچکدام از دو تعبیر معجزه نیست.
در پاسخ به پرسش حضار دربارهٔ معنای معنوی این آیات، میگوید بحث امروز علمی است و دربارهٔ اشارات رمزی قرآن به طبیعت باید یکی دو جلسهٔ مستقل بگذارد. همانطور که آسمان معنوی مراتب دارد، لایههای زمین را هم میتوان به همین صورت فهمید، مثلاً به عنوان طبقاتی برعکس که عالم نفسانیات را نمایندگی میکند.
او میگوید هدف قرآن این است که ظهور اسماء و صفات الهی را در طبیعت ببینید، پس زبانش علمی نیست و دقت علمی ندارد و از استعاره و تمثیل استفاده میکند. با این حال چون دربارهٔ طبیعت است امکان conflict هست؛ اگر میگفت زمین مسطح است باعث conflict میشد. دربارهٔ دو معنی هفت زمین میگوید مفسرین گفتهاند و هیچکدام غلط نیست و برخوردش مینیمال است و وارد بحث تفسیری نمیشود.
تعبیر بدی هم از هفت زمین در تفاسیر هست که میگوید هفت قاره، و او میپرسد هفت قاره چه ربطی به مثلهن دارد. به گفتهٔ او کلمهٔ ارض در قرآن به معنای کل زمین است. در پاسخ به حضار میگوید تصور قرآن این است که بالای سر ما هفت آسمان لایه لایه است و با مثلهن اولین چیزی که به ذهن میرسد این است که زمین هم لایه لایه است.
السماء الدنیا و گرامر
او دربارهٔ آیاتی مثل «زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ» میگوید برخی مفسرین سماء دنیا را آسمان نزدیکتر فهمیدهاند، و از آن معجزه Multiverse درآمده است. به نظر او منظور آسمان دنیا در مقابل آسمان آخرت است، به قرینهٔ این که در قیامت ستارهها «انکدرت» و زمین و آسمانها عوض میشوند.
او میگوید دنیا مانند الحیاه الدنیا به معنای زمانی است. یکی از دوستان اشکال کرده بود که تناسب مکان با مکان و زمان با زمان به هم میخورد، مثل المسجد الاقصی که مکانی فهمیده میشود.
پاسخ او این است که این مشکل حداکثر ضعف تألیف است نه مشکل گرامری، و وقتی قرینهٔ معنایی قوی داریم باید از چنین قاعدهای صرفنظر کرد. زبان اول به وجود میآید و گرامر بعد بر اساس متنهای کلاسیک نوشته میشود؛ گرامر عربی را ایرانیان نوشتهاند تا قرآن را بخوانند، پس اول گرامر عربی نبوده که قرآن بر مبنای آن صحبت کند.
به گفتهٔ او قواعد گرامری سفت و نرم دارند؛ تطبیق فاعل و فعل سفت است ولی جای صفت و موصوف نرم است. در «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ» مکان با آخرت آمده است، پس این قاعده شکسته میشود. او نتیجه میگیرد که سماء دنیا یعنی آسمان دنیا در مقابل آسمان آخرت و Multiverse در قرآن اشاره نشده است؛ Multiverse را چیزی در هوا میداند که عدهای گفتهاند.
احوال قیامت، ماه و خورشید
ایراد دیگر این است که «وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» نشان میدهد سایز ماه و خورشید یکسان است. او میگوید این از احوال قیامت است نه احوال دنیا و science دربارهٔ چیزی که الان هست صحبت میکند. دربارهٔ «وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ» هم میگوید ترجمهٔ افتادن ستارهها غلط است و اکثر مترجمین تاریک شدن گفتهاند، و حتی اگر چنین باشد جزو احوال قیامت است.
وقتی حضار میپرسد مبنا را بر قیامتی میگذارد که فلاسفه و عرفا تعریف میکنند، میگوید دربارهٔ متن قرآن صحبت میکند و در قرآن بین حیات دنیا و آخرت طبیعت کلاً دگرگون میشود. تعابیر روحانی هم هست ولی به این معنا نیست که آن اتفاقها نمیافتد. او فرض را بر این گذاشته که این آیات دربارهٔ طبیعت واقعیاند؛ اگر تمثیلی فرض شوند error هم پیدا نمیشود و ربطی به science ندارد.
دربارهٔ ماه، ادعا میشود که معجزهٔ قرآن این است که خورشید از خود نور میدهد و ماه بازتاب میکند، و در همان حال به عنوان error هم میگویند قرآن ماه را دارای نور خودش دانسته است. او میگوید قرآن برای خورشید «سِرَاجًا وَهَّاجًا» و برای ماه «نُورًا» و «مُنِيرًا» گفته و دربارهٔ اینکه نور ماه از خودش هست یا نه صحبت نمیکند. حتی اگر ادعای معجزه را بپذیریم، در یونان هم همه میدانستند ماه جسمی کدر است، بنابراین به گفتهٔ او نه معجزهای اینجا هست نه خطایی.
شق القمر را او جزو احوال قیامت میداند و میگوید داستان اشارهٔ پیامبر به ماه را بعدها ساختند. به فرض هم که اتفاق افتاده باشد جزو معجزات است و اگر معجزات را خطای علمی بدانند باید شکافته شدن نیل را هم خطا بدانند.
توصیف آسمان، سایه، قبله و روزه
او میگوید آیاتی که آسمان را سقف محفوظ میخوانند تعبیر درستی است و حفاظ به معنی نفوذناپذیر نیست. ایراد شهابهایی که به زمین میخورند را رد میکند و میپرسد اگر یک سنگ کوچک عبور کند حفاظ بودن رد میشود؟ ایراد افتادن آسمان بر زمین را هم این شهابها رد میکنند، چون نشان میدهد این امکان هست و خداوند با ساختاری که به وجود آورده مانع آن میشود.
او ایرادی را نقل میکند که قرآن خورشید را دلیل بلند و کوتاه شدن سایهها دانسته در حالی که علت چرخش زمین است. دربارهٔ ایراد قبله میگوید اگر بگوییم ایستادن به سمت لندن شمال غرب است چون زمین گرد است error دارد، پس باید در توضیح المسایل نوشت که مماس بر دایرهٔ عظیمه بایستید؛ و این را به طعنه میگوید.
دربارهٔ روزه ایراد «پارادوکس قطب رمضان» را میآورد و میگوید با این منطق هیچ دستوری دربارهٔ شب و روز نمیشود داد، مثلاً اینکه بچه شب زود بخوابد، که میشود «child caring paradox». میگوید برای فضا هم روز و شب و قبله معنی ندارد، ولی این پارادوکس نیست و نامعقول و در حد شوخی است.
جن و معجزهتراشی
او میگوید قبله و روزه و آسمان مثل حفاظ ساده و واضحاند به شرطی که مفهومها را دقیق درک کنیم. تنها مسئلهٔ جدی که به نظر او جای بحث دارد وجود موجودی به نام جن است که به نظر میرسد با ما در زمین زندگی میکند و ما هیچ نشانهای از آن نمیبینیم و science باید بتواند دیتکتش کند؛ باید بررسی کنیم که با science تزاحم دارد یا نه.
معجزه تراشها از آیهٔ «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» استفاده کردهاند که قرآن اتومبیل را پیشگویی کرده است. او میگوید کسی که کالسکه و گاری را میبیند حدس میزند وسیلههای دیگری هم ساخته خواهد شد، و معجزه چیزی است که با مشاهده آن راهی جز ایمان نداشته باشید. قاطر هم میتواند مصداق این آیه باشد، پس نمیشود نتیجه گرفت که حتماً به اتومبیل اشاره دارد.
او میپرسد اگر کتابی از یونانیها بیاورد که در آن خورشید در حال سوختن و ماه اینگونه نیست، آیا به نویسندهاش به عنوان پیغمبر ایمان میآورید. شعر مولوی دربارهٔ حکیمک که زمین را مانند زرده و آسمان را مانند سفیده میداند و میگوید مغناطیس آن را معلق نگه داشته شبیه جاذبه است، ولی او را پیغمبر نمیکند. به گفتهٔ او یک ایدهٔ جالب علمی معجزه نیست و فقط نکتهٔ جالبی از دیدگاه علم آن زمان است.
→ متنِ کاملِ این جلسه