او میگوید بدون جستجوی اساسی برای بهترین ایرادها، با جستجوی مختصر صفحهٔ wikislam را پیدا کرده که ایرادهای علمی قرآن را نوشته و بدون تأکید بر اینکه بهترین صفحه است از همین استفاده میکند. در این جلسه و جلسهٔ بعد آیهها را میخوانند تا ببینند آنها چه ایرادی گرفتهاند و طرف مقابل چه چیزی را معجزه میداند؛ او با خنده میگوید سؤال این است که کدام نگاه بیشتر مزخرف میگوید. پیش از آیهها مسیر جلسات قبل را یادآوری میکند.
مسیر بحث و مشکل ایراد گرفتن
او یادآوری میکند که تنها مدلی که از نظر عقلانی هستی را توجیه میکند اعتقاد به واجبالوجود است، هیچ ملاک دقیقی برای انتخاب دین نیست ولی بررسی اسلام موجه است، و هستهی اسلام قرآن است. معیار تعارض متن کهن با دانش امروز را هم جدی میداند.
به گفتهٔ او اصطلاح scientific error اصطلاح خوبی نیست، چون بسیاری از این ایرادها نتیجهٔ کشفیات علمی نیستند؛ مثلاً کروی بودن زمین را دریانوردان نشان دادهاند. هر ایرادی در متن مقدس دو راه میگذارد: متن تحریف شده یا بد فهمیدهایم، و هر دو نشانه میخواهند. ایرادش به هر دو طرف این است که مسائل را موضعی حل میکنند؛ مثلاً اگر زبان بهشت و جهنم تمثیل است، چون قرآن میگوید «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ»، همهجا تمثیل است.
تئوری منتقد و انتظار از کتاب
او میگوید در بحث از درستی یک عقیده همیشه رقابت میان تئوریها در کار است؛ هر تئوری انتظاراتی میسازد و لازم نیست صددرصد برآورده شود، چون باید دید تئوریهای دیگر چه میگویند. به همین دلیل منتقد باید تئوری خودش را دربارهٔ پیامبر بگوید: نابغه بوده، اسکیزوفرنی داشته، قدرتطلب بوده یا با موجودات فضایی ارتباط داشته؟ ایرادها با هم جمع نمیشوند و تا تئوری جایگزین نیاید، مثل این است که دو مشتزن وارد رینگ شوند و فقط یکی مشت بزند. او میگوید با این حال وارد این رینگ میشود.
از نظر او تئوریاش میگوید این کتاب نباید مثل علم به طبیعت نگاه کند، بلکه نگاه پدیدارشناسانه و معناگرا داشته باشد، چون این نگاه قطعیت دارد و حس میدهد؛ سایز و فاصلهٔ خورشید تأثیر کمی بر آدم دارد. بخش بزرگی از ایرادها این است که متوجه نمیشوند نوع نگاه متفاوت است. او دربارهٔ مشاهده از زمین هم میگوید در علم ارزشی ندارد ولی در عرفان دارد؛ این نکته را توضیح دادنش سخت میداند.
آیا متن باید برای معاصران قابلفهم باشد
او از حاضران میپرسد انتظار دارند متن برای انسانهای همعصر پیامبر قابلفهم بوده باشد یا نه. خودش میگوید رعایت فهم آنها نشده است: تاریخ تفسیر نشان میدهد حتی واژهها و دستور را نمیفهمیدند، از ابن عباس میپرسیدند فلان واژه یعنی چه، و تفاسیر پر از سوءبرداشت است. استدلالش این است که چون کتاب جاودانه است، مخاطب واقعی آن میلیاردها آدم هستند که بعد میآیند؛ اگر باید حال همعصرها رعایت میشد، باید خنگترینشان ملاک قرار میگرفت؛ این را با خنده میگوید و از معاصرین پیامبر معذرت میخواهد.
با این حال میگوید واقعیتهای خلاف شهود، مثل حرکت زمین، اگر لازم است اشاره شود، باید تلویحی گفته شود تا به گفتهٔ او مخالفان که پیامبر را دیوانه میخواندند برگ برنده نداشته باشند. یکی از حاضران میپرسد آیا ممکن است خدا کلیدهایی گذاشته باشد؛ او فکر میکند قرآن چنین نیست و پشت گزارههای طبیعی نکتهای معناگرایانه است، ولی به نظرش قیامت مهمترین اشاره به پدیدههایی است که ممکن است تحلیل فیزیکی داشته باشد، و تئوری متغیر بودن ثوابت فیزیکی را که برای این مثال میآورد، خودش science fiction مینامد.
شباهت با اساطیر و متون پیشین
او به دو دلیل انتظار شباهت دارد: خرد باستانی، مثل هفتآسمان که مشاهدهٔ روزمره بوده، و مهمتر اینکه کتاب خودش را ادامهٔ سنت انبیا میداند؛ پس شش روز و آدم و حوا باید در متون پیشین هم باشد، و اگر کتاب مقدس شش روز و قرآن ده روز میگفت دچار چالش میشد. چون داستانها سینهبهسینه نقل شدهاند، انتظار دارد هستههای مرکزی مشابه و شاخ و برگها متفاوت باشند، و قرآن بدون شاخ و برگ و فشرده روایت میکند.
به گفتهٔ او شباهت مستقیماً هیچ تئوری را تأیید نمیکند، چون هر دو تئوری آن را پیشبینی میکنند؛ فقط تئوری موجودات فضایی نقض میشود. او با لحن تند کسی را نقد میکند که پانصد صفحه نوشته تا شباهت را نشان دهد، چون به نظرش آزمایش باید دو تئوری را از هم جدا کند.
مفسران، حدیث و علم
او انتظار دارد مفسران قرآن را بر دانش زمان خودشان map کرده باشند و احادیث هم از تفاسیر فاصله ندارند، چون بسیاری از آنها ساختگی هستند؛ پس فهم آنها ملاک نیست. مثالش «وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا» است که نقل میکنند جایی زیر عرش است، و میگوید هر جا قرآن را نمیفهمیدهاند داستان ساختهاند؛ چگالی داستانسرایی نشان میدهد کجا مشکل داشتهاند.
او بین غیرعلمی و ضدعلمی فرق میگذارد و با شوخی واژهٔ «تخارج» را برای چیزی که قرآن میگوید و علم هنوز نگفته پیشنهاد میکند. انتظارش این است که تعارض با علم نباشد مگر خیلی کم، و تخارج باشد؛ پیشگویی آینده با رؤیا را مثال میزند که در قرن نوزدهم ضدعلمی بود و حالا نیست. دلیل کم بودن احتمال تعارض این است که به نظرش هم گزارههای قرآن و هم گزارههای علم به احتمال زیاد درستاند.
ایراد نخست: زمینمرکزی
ایراد اول این است که قرآن به حرکت خورشید و ماه اشاره میکند و به حرکت زمین نه. او میگوید قرآن به آنچه میبینیم اشاره میکند و آیههای سوره یس نظم همین پدیدارها را میگویند، نه معجزهای در آنها میبیند و نه ایرادی. به ادعای برخی «یسبحون» به حرکت وضعی اشاره دارد، و برخی ادعا کردهاند خورشید به سمت ستارهای حرکت میکند؛ او میگوید از واژهای که معنای شناوری دارد کسی نمیفهمد چرخش وضعی منظور است، و خودش از آیه فقط میفهمد که اینها ابدی نیستند.
دربارهٔ «ذلول» میگوید برخی آن را اشارهٔ تلویحی به حرکت زمین میدانند؛ اگر کسی نشان دهد در آن زمان نام شتر راهوار بوده، جالب است ولی معجزه نیست، و خودش نمیداند این استدلال چقدر محکم است. ادعای چرخش خورشید دور black hole را هم با آیهٔ انبیا نقد میکند که شب و روز را هم در فلک شناور میگوید. او با خنده رأی میدهد که معجزه تراشها احمقتر هستند و به نظر میآید بعضی با این کتابها پول درمیآورند.
ایراد دوم: غروب در چشمه و شهاب
ایراد دوم غروب خورشید در چشمهای گلآلود در داستان ذوالقرنین است. او میگوید قرآن ننوشته که خورشید در چشمه میرود؛ نوشته که ذوالقرنین چنین چیزی دید. از آیه حداکثر میتوان نتیجه گرفت نقطهای بوده که از آنجا چنین مشاهدهای میشده؛ او خودش با گفتن «من همینطوری دارم یک داستان درست میکنم» دریاچهای بالای کوه را مثال میزند.
سپس میگوید میخواهد موقعیت تهاجمی بگیرد: تئوری منتقد دربارهٔ پیامبر چیست، وقتی ایرادها با هم تعارض دارند. دربارهٔ زدن شیاطین با شهابها بحث را موکول میکند، چون به نظرش مشکل اصلی این است که جن و شیطان وجود دارد یا نه.
شش روز، زمین پیش از ستارهها و دخان
او میگوید «یوم» در خیلی جاهای قرآن بیستوچهار ساعت نیست؛ از جمله روزی را که پنجاه هزار سال است مثال میزند و میگوید پس به یک معنا جهان در شش دوره خلق شده، و دو روز هم ممکن است مرحله باشد. آیههایی که برای خلق زمین پیش از ستارهها آوردهاند به نظرش ربطی ندارند؛ آیهٔ بقره سخنی از ستارهها ندارد. او میپذیرد که چند آیه برایش عجیب است.
برای آن عجیب بودن قاعدهای عرفانی را میآورد که چیزی که در خلق اول است در ظهور آخر است، و در مثالی که از آن میزند (نور محمدی که اولین مخلوق گفته شده) میگوید آنچه در متون عرفانی هست را بیان میکند، نه عقاید خودش را؛ آنچه خودش از آیه میفهمد را مطمئن نمیداند. دربارهٔ «دخان» ایراد این است که دخان یعنی دود و باید کربن داشته باشد؛ او میپرسد کی گفته دخان یعنی این، و میگوید یعنی حالتی گازی شکل. در پایان میگوید همهٔ ایرادها چنین نیستند و دربارهٔ جن باید جدیتر صحبت کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه