جلسهٔ قبل وارد مباحث زیستی شدهاند و این جلسه به تعدادی از ایرادات مطرح شده میپردازد: ایراد به آیهٔ صلب و ترائب، به علقه، به زوجبودن همهچیز و به ظلمات ثلاث. بعد قلب و شیر را میآورد و در پایان به چند پرسش حاضران جواب میدهد.
ایراد صلب و ترائب
او میگوید فهمیدن سورهٔ طارق بسیار سخت است، چون بسیار شاعرانه است و همهچیز با ابهام گفته میشود؛ حتی معنی طارق را درست نمیدانیم. به گفتهٔ او برای هر دو گروه، معجزهساز و ایرادساز، زمینه مناسب است که تعبیرهایی مطابق میل خودشان بکنند. ایراد این است که صلب و ترائب را ستون فقرات مرد و استخوانهای سینه ترجمه کردهاند.
به گفتهٔ او آیه میگوید خارج میشود و سخن از شکلگیری نیست؛ فکر میکند آن ترجمه از ترجمهٔ طبری آمده و در ترجمههای انگلیسی هم احتمالاً تکرار شده است. به گمان او قرآن دربارهٔ مسائل جنسی مبهم حرف میزند و آیهٔ هفتم طارق به اندامهای جنسی اشاره میکند و تعبیری مؤدبانه از آمیزش جنسی است؛ پس ایراد به ترجمه و تفسیر است، نه به متن قرآن.
دانش قدیم و دلیل اشارههای قرآن
ایراد دیگر این است که جنین تنها از سلول جنسی مرد ایجاد میشود. او میگوید این را از آیه نمیشود درآورد؛ شاید قدیمها تخمک را نمیدانستند، ولی میدانستند که بچه ترکیب پدر و مادر است، چون قیافهٔ بچهها بین پدر و مادر نوسان میکند. به گفتهٔ او اینکه بگوییم قدیمها فکر میکردند فقط پدر نقش دارد، افترا به کل دانش قدیم بشر است.
دربارهٔ اینکه قرآن چرا اینقدر به پیدایش جنین اشاره میکند، میگوید چون میخواهد بگوید شما از چیز پستی خلق شدهاید. سلول جنسی مرد از همانجایی خارج میشود که ادرار خارج میشود و میتوانست جور دیگری باشد؛ قرآن میخواسته اشاره کند که شروع ما از چنین قسمتهایی از بدن است، نه اینکه بدون دخالت زن از مرد به وجود آمدهایم.
علقه، جنسیت و استخوان
علقه را به خون بسته ترجمه کردهاند. به گمان او مردم از سقط جنین مراحلی از جنینشناسی را میفهمیدند و اگر ترجمه درست باشد، اشاره به مشاهدهای ساده است؛ ولی قطعاً این ترجمه را اشتباه میداند، چون علقه یعنی چیزی که آویزان است یا زالو. او میگوید از نظرش معجزه نیست اما جالب است، و اشکال نگاه معجزهیابی این نیست که چرند است، بلکه مانع میشود آن چیز معنوی را که قرآن میخواهد بفهمید.
ایراد دیگر این است که قرآن جنسیت را بعد از علقه مشخص میکند. او میگوید از آیات سورهٔ قیامه فقط برمیآید که مرحلهٔ علقه جنسیت ندارد، و حتی همین را هم نمیشود درآورد؛ آیه میخواهد بگوید روندی ثابت و مشترک هست که بعد به دو چیز میرسد، و فَخَلَقَ فَسَوَّىٰ نشان میدهد بین دو مرحله فاصله افتاده است.
دربارهٔ ایراد استخوان قبل از گوشت میگوید مطمئناً کسی از آیه مرحلهٔ استخوان خالی را نفهمیده، چون هیچکس سقط جنینی ندیده که فقط استخوان بیفتد بیرون. هر چیزی که بشر میدانسته نوشته نشده، و این آیهها علمی نیستند که مثل جالینوس دربارهٔ رشد جنین اطلاعات بدهند.
زوجبودن همهچیز
ایراد این است که قرآن میگوید همه موجودات زوج آفریده شدهاند و مثالهایی میآورند که زوج نیستند. او میگوید آیه از هر چیزی میگوید، مثلاً خورشید که زوجین ندارد؛ و به گفتهٔ او در ادبیات وقتی چیزی اکثریت دارد آن را خطاب به همه میکنند، مثل مثال علامه طباطبائی دربارهٔ کسی که از بالای کوه میآید و میگوید نرو هیچی نیست، و منظورش درخت و سنگ نیست.
با این حال میگوید آیه به نکتهٔ مهمی در جهان اشاره میکند: در اسماء الهی دوگانگی جمال و جلال هست، نور و ظلمت هست، و جهان پر از چیزهای باینری است؛ زن و مرد هم نتیجهٔ این دوگانی است. شاید بار الکتریکی مثبت و منفی هم در آن بگنجد، ولی نیروی جاذبه مثبت و منفی ندارد. در جواب حاضران میگوید قاعدهای ادبی است که کلی گفته شود و منظور اکثریت باشد، و بسم الله هم به گمان او با رحمان و رحیم به همین دوگانگی برمیگردد.
ظلمات ثلاث
ایراد این است که آیهٔ سورهٔ زمر میگوید جنین در سه لایه است و در جنینشناسی چنین چیزی نیست. او میپرسد تاریکیهای سهگانه یعنی چه و کلمهٔ لایه از کجا آمده. خودش تعبیری شاعرانه میدهد: کسی که در تاریکی مطلق باشد و کور باشد و چشمش بسته باشد در ظلمات ثلاث است و جنین هم همینجور است؛ ولی نمیخواهد بگوید تعبیر خیلی خوبی است و ثلاث را ادعا نمیکند که میفهمد.
نکتهٔ جالب به نظر او این است که این خلقت ظریف در تاریکی مطلق رخ میدهد؛ قرآن دوست دارد دربارهٔ حالت جنین فکر کنیم، چون دورهٔ مهمی از زندگی است که همه ما پشت سر گذاشتهایم و یادمان نیست. عرفا هم سه مرحلهٔ جمادی و نباتی و حیوانی را ظلمت میگیرند تا روح دمیده شود.
قلب و شیر
ایراد این است که قرآن درک و تفکر را به جای مغز به قلب نسبت میدهد. او میگوید قلب این تکه گوشتی که میتپد نیست و مفهومی کلیتر است، مثل وقتی میگوییم طرف قلب رئوفی دارد. با اطمینان میگوید شناخت ما از جهان در همه اندام ما اتفاق میافتد، و گفتن اینکه شناخت در مغز است تعبیر دل به خواهی است که میخواهد همهچیز را به یک عضو برگرداند.
دربارهٔ آیهٔ شیر ایراد این است که غدههای شیر در این اندامهای سفلی نیستند و بعضیها به شیر حساسیت دارند، در حالی که آیه میگوید برای همهٔ نوشندگان گوارا است. او میگوید دربارهٔ این ایراد نوشته نشانههای دیوانگی، و در طرف معجزهیابها هم نشانههای دیوانگی هست.
پرسش و پاسخ دربارهٔ باورهای باستانی
به پرسشی که میگوید ایرادها با اعتقاد قدیمها شروع میشود، میگوید چنین اعتقادی اصلاً وجود نداشته؛ صلب مفهومی کنایی است و به گمان او اختصاص ترائب به استخوانهای سینه ساختگی است. او آیه را اشارهای غیرمستقیم به اندام جنسی میداند و فکر نمیکند به چیز زیستشناسانهای اشاره کند.
حاضری میگوید نشانههایی از باستان در متن آدم را به این سمت سوق میدهد که شاید از آنجا ریشه گرفته. او میگوید گاهی شباهتها از آن است که این متون باستانی مربوط به ادیان ابراهیمی هستند؛ مثلاً اگر سومریها هفتآسمان را داشتند، شاید منشأ آن پیامبری مثل نوح باشد. اگر قرآن به تورات شبیه نباشد جای تعجب دارد؛ اختلافها جدیتر از شباهتها است و مسلمانها باید جواب بدهند که چرا بعضی احکام تورات در قرآن نیست.
در پایان از مؤنث و مذکر در زبانها میگوید: مردم فکر میکنند از حماقت انسانها بوده که در زبانها مؤنث و مذکر وجود داشته، و زبان فارسی جزو معدود زبانهایی است که جنسیت در آن کمرنگ است. یک زبانشناس باید بگوید چه عاملی آن را کم کرده؛ ممکن است کسی بگوید این نشانهٔ پیشرفته بودن زبان است، ولی او نمیداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه