جلسه با توضیحی دربارهٔ آپلود شدن جداگانهٔ بخشی از یک سخنرانی و با بازخوردهای سخنرانیها آغاز میشود. سپس ادامهٔ بررسی ایرادهای گرفته شده به قرآن میآید و بحث به مسئلهٔ معجزه و پیشفرضهای علم میرسد. در پایان ایرادها به معجزات قرآن بررسی میشود.
آپلود سخنرانی و بازخورد شنوندگان
او میگوید بخشی از سخنرانی جلسهٔ قبل که در التهابات بعد از واقعهٔ ترور آقای سلیمانی بود جداگانه آپلود شد و خواهش کرد آن را بردارند. دلیلش این است که در مسائل سیاسی و ملتهب معمولاً اظهارنظر نمیکند، در ایران ممنوعیتهایی هست و نصف حرفها گفته میشود، و آن سخنرانی ضمیمهای بر سه چهار سخنرانی دربارهٔ آمریکاست که کسی که آنها را گوش نکرده نکتهٔ اصلی را درست نمیفهمد. نمونهاش بخش سوم یا چهارم صحبتهایش دربارهٔ فیلم هامون است که سایتی جدا برداشته و گذاشته است. از دیگران میخواهد سخنرانیها مستقل باشند یا مجموعه را همهاش بگذارند.
او میگوید هیچ چیزی لذتبخشتر از این نیست که از مستمعین بشنود چیزی را خوب فهمیدهاند و چیزی هم اضافه میکنند. یکی از دوستان در گروه تأویلی از ماجرای سقوط هواپیمای اوکراینی نوشت. به گفتهٔ او مهم نیست این تأویل خوب بود یا بد؛ مهم این است که وقایع مثل رؤیاها تقریباً با همان منطق قابل تأویلاند، و یوسف تأویل احادیث را میداند. میگوید دوست داشت از دیدگاههای غیر سیاسی دربارهٔ این ماجرا بحث شود، ولی محتوای حرفها طوری است که خصوصی هم جرأت گفتنش را ندارد.
ایرادهای قرآن و رسیدن به معجزه
او میگوید هرچه جلوتر برویم این آیتمها جفنگتر میشود و چون تعهد کرده تا ته آن برود، میرود؛ ولی وقتی سؤال و ایراد چرند باشد، خود جلسه هم جفنگ میشود. بحث دربارهٔ هفت آسمان را، اگر دو جلسه هم طول کشیده باشد، پشیمان نیست. نمونهاش ایرادی است که طرفش میگوید اسبها برای سواری خلق شدند و ارورش این است که خیلی طول کشید تا بشر آنها را رام کرد و از آنها در بار کشیدن استفاده کند. او این را از همهٔ حرفهای حاضران مزخرفتر میخواند.
یکی از حاضران میگوید «پس میتواند معجزه باشد». او میگوید پاسخ دادن به این ایراد حالت فکاهی دارد، پس تصمیم گرفته ادامهٔ بحث معجزه را بیاورد تا لااقل نصف جلسه موضوعی جدی داشته باشد.
پیشفرضهای فعالیت علمی
او میگوید میشود به علم تجربی اینگونه نگاه کرد: اکسپریمنت یا آبزرویشن مثل یک باکس است با ورودی و خروجی؛ مثلاً پیلی دوازده ولتی را به مقاومتی وصل میکنند و جریان را با آمپرمتر میخوانند. فعالیت علمی باکس دومی میخواهد، یعنی مدل ریاضی یا تئوری که با همان ورودیها همان خروجیها را بدهد. به گفتهٔ او ماشین لرنینگ و هوش مصنوعی باکس دوم را واقعاً بلک باکس میکنند و آنوقت حتی توهم توضیح هم نمیماند و فقط محاسبه است.
او میگوید این فعالیت پیشفرض دارد. نخست متودولوژیکال نچرالیسم: وقتی به آزمایشگاه میرود، برای نتیجهٔ اکسپریمنتهای خود دلیل ماوراء طبیعی نباید بیاورد و اگر فرمولی به دست نیاورد، میگوید فعلاً به آن نرسیده است. ساینتیست حق ندارد بگوید جن آمده و نتیجهٔ آزمایش را خراب کرده است. همچنین فرض میشود جهان قانونمند است، قوانین ریاضیاند، علتها فاعلی هستند و غایی نیستند، و قوانین همه جا یکسان هستند. او میگوید اینها ممکن است درست باشند، ممکن است نادرست باشند. برای اکسپریمنتهای خود هم قاعده هست: اندازهگیری دقیق و قابل تکرار بودن.
کیسه و آهنربا
او میگوید شاید مهمترین نکته دربارهٔ علم این باشد: وقتی اکسپریمنتهایت را محدود گرفتی، دربارهٔ همهٔ جهان صحبت نمیکنی. یک نفر میتواند بگوید معجزات قابل تکرار نیستند و در قالب مطالعهٔ علمی نمیگنجند. او مثال یکی از دوستان را میآورد: کسی ادعا میکند همهٔ چیزهایی که در کیسه است گلولههای آهنی هستند و با آهنربا یک گلوله بیرون میکشد و میگوید این یکی هم آهنی است. آهنربا نماد متد و پیشفرضهای علم است؛ این نشان نمیدهد که همهٔ پدیدهها در فرضهای تو صدق میکنند.
سپس میگوید از آن طرف میخواهد دفاع کند و ادعای کسانی را میآورد که از علم نتیجهٔ فلسفی میگیرند: کیسه خالی شده یا در شرف خالی شدن است، و در فیزیک در آستانهٔ تئوری همه چیز هستیم، پس پیشفرض متدولوژیک آنتولوژیک شد. این ادعای آنهاست، نه نظر خود او. خودش میگوید وحشتناک است که کسی با این انبوه پیشفرض احساس کند تقریباً همه چیز را فهمیده است. به گفتهٔ او آیکونهای بزرگ علمی، از ابن سینا تا نیوتن و انیشتین، احساس جهل میکردند، در حالی که آدمهایی که ایتئیست هستند و از ساینس استفاده میکنند حسشان این است که تقریباً همه چیز حل شده است.
او میگوید ادعای شناخت دربارهٔ جهان وقتی ممکن است که بگویی پیشفرضهایم درست هستند، یعنی متدولوژی را تبدیل به اونتولوژی کنی. اصطلاح «قانون بقای جهل» را میآورد: صاعقه را تخلیهٔ الکتریکی میدانند، ولی دربارهٔ الکترون نمیدانیم موج است یا ذره. این معنیاش این نیست که علم برای ما کاری انجام نمیدهد. او از هاوکینگ در یک شوی لریکینگ یاد میکند که میگفت به تئوری همه چیز رسیدیم؛ جملههایش واقعاً یادش نیست. فیزیکدانها هفتهٔ بعد گفتند اینگونه نیست، و ادوارد ریتن گفت ام تئوری به معنای فیزیکی تئوری نیست.
معجزه بیرون از دایرهٔ علم
او میگوید یکی از ادعاهای علم این است که جهان با قوانین جهان شمول اداره میشود و تخطی بر نمیدارد، پس جایی برای معجزه نیست. در برابر، یک نفر میتواند بگوید معجزات در کیسههایی هستند که بررسی نمیشود، چون پدیدههای استثناییاند. به نگاه مذهبی، اکسپریمنت شکافته شدن رود نیل فقط با حضور حضرت موسی و آن جمعیت اتفاق میافتد و تکرار نمیشود، به دلیل قوانین معنویای که مافوق قوانین جهانشمول هستند؛ و این با ساینس تزاحمی ندارد. او میگوید اگر علم بتواند ادعا کند کیسهٔ دیگری نیست، آنوقت میتواند بگوید معجزه هست یا نیست. میگوید ادعای آدم مذهبی در اینجا یک خرده آزار دارد.
او یادآوری میکند که در جلسات اول دربارهٔ معانی سمبلیک بهشت و جهنم توضیحی داد و دانشجویی گفت این را برای رفع ایراد میگوید. از این ناراحت شد که دانشجو احساس کرده این را برای جواب به ایراد ساخته است؛ اصلاً دنیا را اینگونه میبیند. میگوید هیچکدام از این چیزها برای رفع مسئلهٔ معجزه به ذهنش نرسیده است.
آرزوهای بشر و آنچه علم پاسخ داده
او میگوید برای ارزیابی مدیر یا پروژه باید دید از اول چه اهدافی تعیین شده. به گفتهٔ او اگر از ادبیات و متون باستانی آرزوهای بشر را لیست کنیم، مثلاً عمر جاویدان، عاشق بودن، خانواده، علم و تکنولوژی در این زمینهها نرفته است. میگوید سؤالهای قدیمی بیشتر دربارهٔ انسان بوده و علم جهان بیجان غیر انسانی را بررسی میکند. او میگوید نود و نه درصد چیزهایی که ساینس و تکنولوژی به آن رسیده از نوع ایتیام و موبایل است که کسی نمیخواسته.
یکی از حاضران بیماریهای قدیمی را مثال میزند. او میگوید ادعا نکرده هیچ چیز جواب داده نشده؛ اتفاق اصلی دربارهٔ بیماریها مسئلهٔ بهداشتی است، دربارهٔ سرطان حتی علتش را نمیدانیم و سیستم ایمنی بدن را هنوز خیلی خوب نمیفهمیم. به گفتهٔ او آنچه سارس را مهار کرد تکنولوژی ارتباطات و سیستم کنترلی بود و واکسیناسیون و قرنطینه را ساینس نمیداند.
او میگوید خیلی از سؤالهایی که بشر میخواسته جوابشان در آن کیسه نیست و به عالم انسانی مربوط است. مهمتر از همهٔ چیزهایی که دربارهٔ علم گفته، در این جلسه تأکید میکند که هر نتیجهٔ فلسفی و مذهبی و غیرمذهبی از علم بر این بنا شده که علم همه چیز را تقریباً درآورده است. میگوید نیوتن در آخر عمر خود را کودکی در ساحل دانست که چند گوشماهی برداشته است؛ و اگر حس شما نسبت به ساینس امروز این بود، هیچ نتیجهٔ ضد مذهب و فلسفی از آن نمیگرفتید، اما حسشان این نیست.
ایرادهای معجزات قرآن
او ایرادی را میخواند که میگوید نابودی شهرها به صورت ماوراءالطبیعی، شکافتن دریا برای موسی و کنترل باد به دست سلیمان ساینتیفیک ارور دارند. میگوید چرایش گفتنش یک خرده سخت است و ناسازگاری با اعتقاد به قوانین لایتغیری را دلیل میآورد. بعد نظر کسانی را میآورد که پیامبران را فرستادهٔ موجودات فضایی میدانند و میگوید آقای فوندانیکن گفته تابوت عهد عتیق پیل الکتریکی بوده؛ و میپرسد چرا میخندید. سپس میگوید خیلی از آدمهای مذهبی معجزه را ویژگی روانی پیامبر میدانند، مثل خم کردن قاشق با نگاه، و میگوید یک لحظه فرض کنید چنین تواناییهایی درست باشد.
او میگوید این حرفها را به صورت جدی نمیزند و نمیخواهد دربارهٔ معجزه یا جن تئوری بدهد. به گفتهٔ او اینها ساینتیفیک ارور نیست و برای این حرف باید عدم امکان آن را ثابت کرد. او دو جواب را مقایسه میکند: جواب آزاردهنده که میگوید معجزه از محدودهٔ علم بیرون است و دهان طرف را میبندد بیآنکه قانعش کند، و جواب غیرآزاردهنده که توضیح بدهد معجزه چگونه اتفاق میافتد.
او میگوید به پدیدهٔ تبخیر اشاره نشدن در قرآن ساینتیفیک ارور نیست. او میگوید این ایراد جواب کسانی را میدهد که water cycle را در قرآن معجزه مطرح کردهاند، و دربارهٔ جنینشناسی قرآن که معجزه تبلیغ شده هم ایرادهای زیادی میگیرند.
کوه در آسمان
آیهای در سورهٔ نور دربارهٔ بارش تگرگ است: «وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فيها مِنْ بَرَدٍ». او میگوید ایراد میگیرند که این یعنی کوههایی در آسمان است، ولی هیچ ترجمهای از قرآن را کسی نمیخواند و فکر نمیکند چیزی از کوهی در آسمان میبارد. این ایراد را خنثی کردن تبلیغاتی میداند که دربارهٔ آیه شده است.
یکی از حاضران میگوید این ایرادها را میگیرند چون فرض میکردند آن زمان مردم هیچ عقلی نداشتند. او میگوید از ریئکشن مردم آن زمان میتوان فهمید چه چیزهایی برایشان عجیب بود، و کوچکترین چیز خیالانگیزی در قرآن صد برابر داستانسازی شده است، مثل کشتی نوح در تفسیر طبری و معراجنامه. دربارهٔ آیهٔ اسرا فقط آمده که خداوند یک شب پیغمبر را به بیتالمقدس سیر داد، ولی دربارهٔ کوهی در آسمان هیچ داستانی نیست. او میگوید هیچ عربی از این آیه نفهمیده که کوهی در آسمان است و اثباتش این است که داستانی در مورد آن وجود ندارد؛ هرچند همهٔ متون بعد از قرآن را نخوانده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه