جلسه با مثال کرونا و قرنطینه میپرسد چه چیزهایی را باید واقعاً به ساینس نسبت داد. سپس بحث معجزه ادامه مییابد: ساینس نمیتواند ادعا کند قوانین واقعی جهان را کشف کرده، و ایجنتهای هوشمند مثل فرشتگان مطرح میشوند. در نیمهٔ دوم چهار ایراد علمی به قرآن، یعنی هشت جفت انعام، امتهای حیوانات، پرواز پرندگان و نبود نقص در جهان، بررسی میشود.
همهٔ پیشرفتها نتیجهٔ ساینس نیست
او با اشاره به کرونا میپرسد قرنطینه جزء ساینس است یا نه، و میگوید معلوم نیست آنهایی که علمگرا هستند بالاخره چه چیزی را ساینس قبول دارند؛ همهٔ پیشرفتهای بشر را به انقلاب علمی نسبت میدهند، در حالی که به گفتهٔ او واقعاً اینگونه نیست. ساینس یعنی اکسپریمنت و مدلسازی و قرنطینه ربطی به آن ندارد. او کالبدشکافی و آناتومی را مثال میزند و میپرسد کجایش به مدلسازی ریاضی ربط دارد؛ تلسکوپ هم قبل از گالیله وجود داشت. او میگوید آنچه در این دو هفته در برابر کرونا شده همانی است که دو هزار سال پیش هم میتوانست بیفتد: بیماران را جدا کنند.
او میگوید ما یک کرهٔ زمین داریم و یک جنبش ساینتیفیک که دنیای امروز از آن بیرون آمده؛ چون ساینس رقیبی ندارد، نمیشود گفت اگر کار دیگری میکردیم پیشرفت بیشتری میکردیم. از شنوندگان میخواهد تصور کنند انقلاب علمی دومی بشود و بعداً بگویند ساینس سیصد چهارصد سال پیشرفت را به تأخیر انداخت؛ کسی منکر پیشرفت نیست ولی اینکه بهترین مسیر بوده یا نه جای سؤال است. به گفتهٔ او داخل ساینس هم گرایشی هست که هر اتفاق خوبی را به دوران ساینس نسبت میدهند؛ میشود گفت میکروسکوپ الکترونی بدون ساینس به وجود نمیآمد، ولی نه همه چیز.
صلاحیت ساینس دربارهٔ معجزه
او ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل را میآورد: ساینس در موضعی نیست که دربارهٔ امکان یا عدم امکان معجزه قضاوت کند. این پاسخ به ساینتیفیکارورها درست است ولی چیز مثبتی دربارهٔ معجزه نمیگوید. ساینس پدیدههای تکرارپذیر را بررسی میکند و گوشهٔ قانونمند جهان را میبیند، پس نمیتواند بگوید قوانین کشفشده در همه جاها تسری پیدا میکنند و ازلی و ابدی هستند؛ پدیدههایی که تکرارپذیر نیستند، مثل معجزه، خارج از ادعاهای ساینتیفیک هستند.
او میگوید برخی معجزه را در چارچوب قوانین علمی توجیه میکنند، مثلاً مفسران جدید با رد شدن شهابسنگ، و این با حرف او تناقضی ندارد؛ او فرض میکند معجزه نقض قانون علمی است و میگوید در این صورت هم مشکلی پیش نمیآید، چون چیزی میتواند بیرون از دایرهٔ علمی وجود داشته باشد. در پاسخ به ساینتیفیکارورها میکوشد نظریهپردازی نکند. مثلاً دربارهٔ جن نمیداند جن چیست، فقط میگوید چه موجود زندهٔ دیگری با مبنایی غیر از DNA باشد چه همان میکروارگانیزمها، هیچ کدام ضدعلمی نیست.
به گفتهٔ او «ساینتیفیکارور» یعنی علم چیزی بگوید و شما خلافش را بگویید؛ این حرفها غیرعلمی هستند ولی ارور نیستند. صد و پنجاه سال پیش اعتقاداتی مثل نسبیت انیشتین غیرعلمی بود. یکی از حاضران میپرسد علم با این هوشمندی مشکل ندارد؟ او میگوید ترجیح علم این است که در آن محدودهای که کشف شده فرض را بر این بگذارد که همینهاست، ولی علم رد نکرده که موجودات زنده یا هوشمند دیگری وجود داشته باشند.
قوانین واقعی جهان و قوانین معنوی
او میگوید از مدلهای ساینتیفیک نمیشود نتیجه گرفت که قوانین ریاضی همان قوانین واقعی جهان هستند و میتوان تصور کرد قوانین جهان معنوی باشند. مثالش گویهایی است که برایشان هدفهایی تعیین شده؛ کسی که هدفها را نمیداند فقط نظمی در این حرکتها کشف میکند و خوب پیشبینی هم میکند، ولی این به معنی آن نیست که قواعد دیگری وجود نداشته است. پس یک نفر میتواند بگوید معجزه و استجابت دعا از قوانین معنوی جهان پیروی میکنند و آنچه ساینس کشف میکند مدلسازی ریگولاریتی حاصل از معانی سطح بالاتر است.
به گفتهٔ او ساینس نمیتواند ادعا کند قوانین واقعی جهان را کشف میکند؛ این ادعای علمگراهاست که معمولاً خیلی علم نمیدانند. این حرف ضدعلمی نیست، هرچند ساینتیستها دوست ندارند بشنوند. فیزیکدانها لزوماً به تئوریهایی که مینویسند ایمان ندارند؛ او از پنروز نقل میکند که میگوید به ریاضی بودن قوانین ایمان دارد و میداند ممکن است درست نباشد. او میگوید شاید قوانین ریاضی نباشند؛ و اگر قوانین معنادار باشند و ریاضیات از آنها آمده باشد، معجزه و دعا جا پیدا میکنند.
او میگوید توجیه معجزه با عبور شهابسنگ برایش کمیک است و به نظرش مشکل را حل نمیکند، چون اینکه موسی از کجا میفهمید شهابسنگ در آن لحظه رد میشود خودش معجزهآساست؛ مسئله فقط توجیه اتفاق فیزیکی نیست، کل ماجرا ماجرای معناداری است، یک پیامبری است.
ایجنت هوشمند و فرشتگان
او با مثال فوتبال میگوید بازی را با قوانین جاذبه نمیشود فهمید، چون یک ایجنت هوشمند کاری میکند که از قوانین پایهای فیزیک خارج نمیشود ولی با آنها توجیه نمیشود: میتواند مسیر رودخانه را عوض کند یا با موتور آب را سربالا ببرد، بیآنکه قانونی نقض شود. اگر موجودات هوشمندی را فرض کنیم که حامل انرژی باشند و موقتاً اسمشان را فرشتگان بگذاریم، میتوانند زلزله و سیل درست کنند و قوانین فیزیک نقض نمیشود؛ او میگوید دربارهٔ ماهیتشان فعلاً تئوری پردازی نمیکنیم.
با تعجب میپرسد مگر وجود چنین ایجنتهایی از اول جزء مبانی ایمانی ادیان ابراهیمی نبوده؛ به گمان او اعتقاد به ملائکه جزء اصول دین است. بحث فقط این است که ساینس وجود چنین چیزی را نفی میکند یا نه، و اگر نمیکند هر اتفاقی ممکن است. او میگوید ارسطو و بعد فیلسوفان دیگری، که شاید معروفترینشان اکوایناس باشد، به فرشتهها اعتقاد داشتند، و در قرآن سه موجود هوشمند هست: انسان و جن و فرشته. معنی حرفش این نیست که یکی از این سه چیز، یعنی قوانین ریاضی و قوانین معنوی و فرشته، را باید پذیرفت؛ همه میتوانند باهم باشند. او به این اعتقاد ندارد که فرشتهها از امواج الکترومغناطیسی باشند، و فقط میگوید اگر کسی در تخیل چنین فکر کند مشکلی با آن نیست.
ایراد «هشت جفت انعام»
ایراد این است که قرآن از چهارپایان هشت زوج، یعنی چهار نوع چهارپا، میگوید در حالی که بیشتر از چهار نوع هست. او میگوید «هشت زوج» یعنی چهار گونه که هر کدام زوج هستند؛ یکی از حاضران میپرسد عدد کثرت نمیتواند باشد، و پاسخ او نه است. جواب او این است که عربها اسب و شتر و خوک و گاو و گوسفند و بز را که میشناختند، تا حالا شش تا، پس «ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ» فهرست همهٔ چهارپایان نیست و باید ببینیم دستهبندی بر چه اساسی است؛ دستهبندی حیوانات حالت اعتباری دارد و میشود دو تا یا دویست و پانزده تا گفت.
به گفتهٔ او اینجا زیستشناسی درس داده نمیشود؛ انعام جزء نعمتهایی است که مرتب به آن اشاره میشود و تنوع دارد. او میگوید این ایرادها کفگیرشان به ته دیگ خورده و حالت مزخرفی دارد، و شاید بعد از تمام شدن این متن جداگانه دربارهٔ حسی که آیه منتقل میکند صحبت کند. اینها را لزوماً بهترین ایرادهایی نمیداند که میشد گرفت.
ایراد «امتهایی مانند شما»
ایراد این است که آیه میگوید هر جنبده و پرندهای امتهایی مانند شماست، در حالی که حیوانات همه زندگی جمعی ندارند: پلنگها تنها هستند و مارها هم عموماً تنها هستند. یکی از حاضران میگوید انسانها هم بعضی تنها هستند؛ او میگوید این راهحل خیلی خوب نیست.
پاسخ او این است که «امت» به معنای گروهی است که اهداف و سبک زندگی مشترک دارند، نه لزوماً جامعه؛ چنانکه انسانها پیش از آمدن پیامبران امت واحده بودند. پلنگها کارهای مشابه میکنند و او تعجب نمیکند اگر کسی بگوید در پلنگها هم سه امت وجود دارد؛ پنگوئنهای امپراتور را هم مثال میزند که مانند یک امتاند و کارهایی شبیه مناسک میکنند. او میگوید آیه نمیگوید همه یک امتاند، بلکه میگوید امتهایی در آنها هست، و اگر از آیه چیزی غیر از زیستشناسی بخواهیم، این است که رفتارشناسی حیوانات را جدی بگیریم.
پرواز پرندگان و نقص در جهان
ایراد این است که قرآن پرواز پرندگان را معجزه میداند و میگوید خداست که آنها را بالا نگه میدارد، در حالی که جریان هوا آنها را نگه میدارد. او میگوید در بافت دینی توحیدی باد و ابر و باران و حتی اعمال ما به خدا نسبت داده میشود و اگر این ارور است صدتا مثال دیگر هم ارور است. به نظر او آیه توجه را به چیزی در طبیعت جلب میکند. یکی از حاضران احساس میکند منظور حالتی است که پرندهها بال نمیزنند؛ او میگوید لزوماً نه، ولی به او هم همین حس دست میدهد.
ایراد دیگر این است که قرآن میپرسد در خلق رحمان نقصی میبینید، در حالی که در جهان نقص هست، مثل بچهٔ عقبافتاده. او میگوید آیه دربارهٔ آسمانها است: در آسمانها همه چیز پاک و قشنگ است و جهان به طور کلی بدون نقص است همان طور که فیزیکدانها توصیف میکنند؛ یک چیز غیرپرفکت هم هست و حیات است که مشکلاتی به وجود میآورد، مثل این که ملائکه دربارهٔ خونریزی و فساد میپرسند. او میگوید اگر موجودات زندهٔ دیگری هم باشند و اختیار داشته باشند و هوشمند باشند، شرط میبندد آنجا هم احتمالاً فضاحتهایی به بار میآورند.
→ متنِ کاملِ این جلسه