جلسه با ایراد مصلوبکردن در مصر باستان شروع میشود و بعد به بحثی کلی دربارۀ شباهت قرآن به اساطیر میرسد. او میگوید این شباهت بر پایۀ نظریۀ خود قرآن ایراد نیست، از این فضای ذهنی که هر چیز قدیمی بد است انتقاد میکند و نظریههای اسطوره را مرور میکند. بعد میگوید اسطورههای موازی را نمیشود اومریستی توجیه کرد و به توجیه یونگی و عرفانی میرسد؛ دربارۀ داستان نوح جلسۀ آینده بیشتر میگوید.
ایراد مصلوبکردن در مصر
ایراد این است که در داستان موسی و فرعون، جایی که جادوگران ایمان میآورند، فرعون میگوید به صلیب میکشم، و در داستان یوسف هم از صلیب سخن میرود؛ ولی مصلوبکردن از پانصد سال قبل از میلاد در بعضی از کشورهای خاورمیانه متداول شده و در مصر باستان مجازات مصلوبشدن نداشتیم. او جواب را ساده میداند: حدس میزند شاید ایراد از اطلاعات غلط یک مدخل بریتانیکا آمده باشد، و پاپیروسهایی هست که در آن از مصلوبشدن یاد شده، از جمله یکی از قرن سیزدهم قبل از میلاد.
او میگوید شاید شیوۀ مصلوبکردن در مصر با روم باستان فرق داشته باشد، ولی صلیب قبل از مسیح سابقۀ تاریخی دارد. دربارۀ معنای مصلوبشدن در زبان عربی مطمئن نیست و حدس او این است که همین معنی را میدهد. این ایراد از شبهههایی است که به چیزی گرفته میشود که واقعیت ندارد. جواب شبهه یا این است که متن بد فهمیده شده، یا واقعیتی که فکر میکنید هست وجود ندارد، یا شبهه را میپذیرید. غالباً متن را درست نمیفهمیم و این نمونه از نمونههای در اقلیت است.
شباهت به متون قدیمی
او میگوید در بسیاری از ایرادهای این متن، از ارورهای ساینتیفیک تا تاریخ، فضایی مشترک هست: سعی میکنند نشان بدهند دیدگاههای علمی باستانی و داستانهای اسطورهای، مثل اعتقادات دربارۀ کهکشانها، زمین، جنین، ذوالقرنین یا طوفان نوح، وارد قرآن شدهاند و بنابراین قرآن متن قدیمی چند هزارساله است که نمیتواند منشأ وحیانی داشته باشد، چون این چیزها خرافه بودند.
او میگوید از یک جهت باید برعکس فکر کرد: اگر نظریۀ خود قرآن را قبول داشته باشید که ادامۀ وحی به سلسلۀ انبیاست، شباهت قرآن با متون دینی و حتی غیردینی قدیمی نه تنها ایراد نیست، ضروری است، چون انبیای ابراهیمی در همین منطقه زندگی میکردند و تعالیمشان به آموزشهای عمومی تبدیل میشود. شباهت احکام اسلام با یهودیت ایراد نیست؛ اختلاف است که جای سؤال دارد، مثل تعطیلی شنبه و جمعه. برای پیداکردن تناقض در یک مدل باید موقتاً آن مدل را پذیرفت. او انتظار دارد این چیزها در قرآن آمده باشد، مگر اینکه بداند آن چیز غلط است.
هر چیز قدیمی بد است؟
او میگوید در ذهن اکثر افرادی که تفکر مدرن دارند اشتباهی غیررسمی هست: هر چیزی که قدیمی است بد است، و چیزی که پنج هزار سال پیش گفتهاند ابتدایی و غیرمحترم است. مارکسیستها رسماً از تضاد کهنه و نو میگفتند؛ بقیه رسماً اعلام نمیکنند، ولی «اسطورۀ پیشرفت» در ذهنشان جا افتاده است. در مقابل، اصطلاح «ancient wisdom» یعنی خرد باستانی رایج شده و کسانی که لزوماً مذهبی نیستند احساس میکنند چیزهای خوبی در آن هست.
او میگوید یکی از فجایع دنیای مدرن انقلاب علمی بود؛ نه قسمت علمیاش، قسمت انقلابش که تمام دانش بشر قبل از آن را کنار گذاشت و تحقیر کرد، چنانکه طبیعیات ارسطو شوخی شد. در ساینس و ریاضیات دانش روی هم انباشته میشود، ولی در حکمت، فلسفه، عرفان و مسائل اخلاقی مطلقاً اینطور نیست. از دهۀ شصت میلادی تحقیقاتی نشان میدهد اگر ارسطو را دقیق بخوانند خیلی از چیزهایی که مسخره میرسد اصلاً مسخره نیست؛ مقالهای را به یاد میآورد که میگفت قانونی که همه میگویند ارسطو در آن اشتباه میکرد در واقع قانون استوکس است؛ جزئیاتش را یادش نیست.
دربارۀ فضا و زمان میگوید فیزیک مدرن با تصوری ابتدایی و از لحاظ فلسفی عقبافتاده آنها را مدل کرد، در حالی که ارسطو و حکمت اسلامی حرفهای عمیقتری داشتند؛ ملاصدرا گفت زمان مقدار حرکت است. هیچ بعید نیست با بازگشت به آن درک به فیزیک بهتری برسیم. به گفتۀ او فیزیکدانی هندیتبار، به احتمال زیاد در کمبریج، میخواهد کوانتوم گراویتی را با بازگشت به «ancient wisdom» حل کند؛ این دیدگاهها هنوز میناستریم نیستند.
او میگوید مشکل خیلی از این آدمها با دین این است که دین پوسیده و قدیمی به نظر میآید. او میگوید روحیۀ دنبال چیزهای جدید بودن از سرمایهسالاری آمده که برای فروش بیشتر باید بگوید قبلی بد است. به نظر او این فضای ذهنی پیشرفت یکی از بزرگترین منبعهای تولید شبهه است، بدون اینکه کسی آن را به عنوان یک گزاره بیان کند، و این متن شاهد آن است.
نظریههای اسطوره
او میگوید دیدگاه بشر نسبت به اسطوره تحول پیدا کرده؛ مثلاً تا قرن نوزدهم اسطوره شأن دانش نداشت. یکی از قدیمیترین نظریهها اومریسم است، منسوب به اومروس: اساطیر وقایع تاریخی تغییر شکل دادهاند، پهلوانها یا پادشاهان اغراق شدند و تبدیل به خدایان شدند. تا نزدیک قرن نوزدهم این دیدگاه جدی بود؛ حتی نیوتن گاهشمار نوشته.
نظریۀ تحقیرآمیز دیگر نظریۀ بیماری زبان است که اگر اشتباه نکند ماکس مولر داده: زبان باستان پر از استعاره بود، نسلهای بعد آن را فراموش کردند و جدی گرفتند؛ اسطورهها هیچ منشأ واقعی ندارند. نظریۀ غیرتحقیرآمیز، نظریۀ تمثیلی است: اسطورهها بیان تمثیلی یک واقعیتی هستند که افراد حکیمی به شکل داستان درآوردند؛ در فرهنگ ما به این تفسیرها علاقه بیشتر بود و سهروردی تفسیر عرفانی شاهنامه دارد.
او دو مثال میزند. اومریست میتواند سیمرغ را از فسیل پرندگان غولآسا توضیح دهد که سه انگشت داشتند. در ادبیات پهلوی و اوسطایی اژدهای سهسری به اسم اژیدهاک هست که بعداً ضحاک میشود و توجیه تمثیلی این است که شر را اژدهای سهسر ترسیم کردند؛ ولی تصویر باستانی پنج هزار ساله از بینالنهرین پادشاهی را با دو مار روی دوشش نشان میدهد که به نظر او تئوری تمثیلی را خراب میکند.
اسطورههای موازی
او میگوید متون دینی هم چیزهایی شبیه اساطیر دارند، مثل طوفان نوح و خوردهشدن یونس توسط ماهی بزرگ؛ اگر بشود هر داستان دینی را اومریستی دید، به نظر میرسد مسئلهای پیش نمیآید. ولی اسطورههای موازی مشکل میسازند: طوفان نوح در سرزمین آزتک هم هست، ماهی که آدمی را میخورد در همۀ اقوام، و جعبۀ موسی روی آب در فرهنگهای مختلف. حتی اگر ثابت کند چیزی شبیه سیل نوح اتفاق افتاده، باز باید بگوید چرا این داستان در سراسر دنیا هست.
او میگوید داستان آدم و حوا خیلی خاورمیانهای است و داستانهای آفرینش بقیۀ اقوام شبیه آن نیست؛ شخصاً آن را لزوماً غیر داستان نگاه نمیکند و شواهد متنی بیشتر به تمثیل میبرد. یکی از حاضران میپرسد چرا اینها نباید اسطوره باشند. او میگوید اگر یونس واقعی است و خیلی شبیه این داستان مثلاً در سیصد فرهنگ جهان ثبت شده، انتقال از یک منطقه نمیخواند، چون مثلاً آزتکها پنج هزار سال پیش آن را ثبت کردند. اسطورهشناسی میگوید نباید برای اسطورههایی که تکرار زیاد دارند توجیه اومریستی بیاوریم.
او میگوید میشود گفت این یکی اومریستی است و بقیه تمثیلی؛ غلط نیست و قاعدۀ علمی مانع نیست، ولی علم یک توجیه یکتا میخواهد و این به او نمیچسبد. خودش دنبال theory of everything در فیزیک نیست و چند جعبهابزار را دوست دارد، پس در اسطورهشناسی هم اشکالی نمیبیند که همان اسطوره یک جا اومریستی و یک جا تمثیلی باشد، ولی باز دنبال توجیه میگردد. یکی از حاضران میگوید یونس و موسی با ناخودآگاه جمعی حل میشوند؛ او میگوید یعنی واقعی نیستند، تمثیلیاند.
توجیه روانکاوانه و عرفانی
به نظر او بهترین یا شاید تنها تئوری خوب برای اسطورههای موازی تئوریهای روانکاوانه است که از نوع تمثیلیاند: اسطوره مثل رؤیاست و یک حقیقت درونی را تمثیلی بیان میکند. یونگ میگوید یکی از منابع الهامش برای ناخودآگاه جمعی همین اسطورههای موازی بود، مثل رؤیای یک سیاهپوست بیسواد در جنوب آمریکا که منطبق بر اسطورهای یونانی بود. آبراهام، که اگر اشتباه نکند همکار جوان فروید بود، دربارۀ اسطورۀ تولد قهرمان توضیح داده که قهرمان از پدر و مادر جدا میشود و در سبدی روی آب میرود؛ شبیه موسی. او میگوید این توجیه با اومریستی جور نمیشود و شخصاً آن را درست میداند.
کسی که مطمئن است قرآن وحی الهی است و توجیه یونگی درست است، میتواند بگوید این شاهدی است که داستانها تمثیلی هستند، هرچند شاهد متنی اولویت دارد. اگر بخواهیم بگوییم نوحی وجود داشته و سیلی بوده و یونس واقعاً بلعیده شده، به نظر او توجیهی جز رابطۀ سلسلهمراتبی بین درون ما و جهان نیست: حقایق روانی ما در بیرون هم ظاهر میشوند. تولد قهرمان آسان است، چون در عالم انسانی میگذرد و ممکن است بیست، سی بار اتفاق افتاده باشد؛ سیل نوح سختتر است. او میگوید ماجرای نوح میتواند تمثیل فراموشی دو سال اول کودکی باشد، و بدون اعتقاد عرفانی نمیشود توجیه کرد چرا عالم انسانی با طبیعت انطباق دارد.
شبهه را برعکس میکند
او میگوید بیایید پیکان شبهه را برعکس کنیم. فرض کنید ثابت شود در بینالنهرین طوفانی بزرگ آمده؛ به نظر او تئوری تشکیل دریای سیاه با سرریزکردن مدیترانه میتواند خیلی به واقعیت نزدیک باشد و کتیبههای گیلگمش هم به چنین واقعهای اشاره میکنند. آنوقت توپ در زمین کسانی است که اعتقاد دینی ندارند: چطور اسطورۀ موازی یک بار اتفاق افتاده و هم اومریستی است هم تمثیلی؟ جواب در عرفان هست، چون جهان خارج میتواند با جهان درون متناظر باشد؛ او میخواهد شبههای از طرف عرفان به کسانی ایجاد کند که اعتقاد عرفانی ندارند.
او میگوید نتیجۀ این شبهه به نفع تئوری یونگ است، چون در آن این تناظرها محترم هستند؛ بعضی میگویند یونگ مذهبی بود. اگر کسی تا حد اکستریم توجیهات یونگ را بپذیرد به عرفان و مذهب نزدیک میشود. او میگوید این شبهه برای این نیست که مردم به قرآن ایمان بیاورند، برای این است که لااقل به یونگ ایمان بیاورند که پدیدههایی هست که توجیهشان سخت است مگر اینکه چیزهای خیلی عجیبی دربارۀ جهان و انسان بپذیریم.
پرسشهای حاضران
وقتی حاضری مثال میزند، او میگوید دنبال مثال نگردید: هر چیزی که در عالم هست انعکاس معنوی در درون ما است و عرفا داستانها را درونی هم تفسیر میکردند، بدون اینکه بگویند در بیرون اتفاق نیفتاده. دربارۀ حیوانات در داستان نوح میگوید نمیخواهد سؤال را جواب بدهد و توضیحش از خود اوست؛ فقط میگوید حیوانات غرائز و امیال درون ما هستند، و جلسات برای این است که شبهه را حداقلی برطرف کنیم نه اینکه دربارۀ حقایق عرفانی صحبت کنیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه