او میگوید موضوع را عوض میکند و از ساینتیفیک ارورها به احکام میرود، که شاید بیشترین چیزی باشد که در مسائل دینی مورد سؤال قرار میگیرد. در این جلسه حرفهای مقدماتی و کلی و اصولی میزند دربارهٔ اینکه رویکرد ما در صحبت از احکام باید چه باشد و از چه چیزی باید دفاع کنیم.
ایراد به احکام
او میگوید اگر کسی موضوع خاصی از ساینتیفیک ارورها مطرح کند که ارزشش را داشته باشد میتوانند دربارهٔ آن بحث کنند، ولی موضوع جدید، که احتمالاً خیلی هم طولانی است، احکام است. احکام از فردیترین مسائل مثل راه رفتن و عبادت تا روابط انسانها و مسائل اقتصادی را شامل میشود. شاید مهمترین اشکالات به مسائل دینی این باشد که بعضی احکام غلط به نظر میرسند، یعنی مفید نیستند، مضر هستند و با شرایط فعلی جامعه منطبق نیستند.
او میگوید فعلاً مرجع خاصی ندارد. ایرادی که اینجا مطرح میشود این است که باید و نبایدها خوب نیستند، نه اینکه مطابق حقیقت نیستند؛ به گفتهٔ او درست و غلط بودن در این حوزه به یک معنایی یعنی مفید و مضر بودن.
جایگاه شرع در دین
به گفتهٔ او آدمهای دیندار مدرن مقداری ابا دارند بگویند احکام ضروری وجود دارد. او میخواهد تکلیف خودش را روشن کند و از این موضع صحبت کند که بخشی از دین شرع است، این احکام واقعاً وجود دارند و باید از آنها دفاع کرد. اگر خودمان را به قرآن هم محدود کنیم، در قرآن احکام عبادی مثل نماز و حج و روزه، حکم قصاص و حکمی دربارهٔ خوردنیها هست و خود واژهٔ شرع و شریعت هم آمده؛ پس به نظر میرسد سخت است بگوییم شریعت چیز سیالی است که میتوان به آن عمل کرد یا نکرد. به نظر او، که اکثریت هم اینگونه نگاه میکنند، باید چیزی به عنوان شرع در قرآن و اسلام در نظر بگیریم.
هدف احکام: کمال فردی
او میگوید برای دفاع از اینکه احکام خوب هستند باید روشن باشد هدف چیست و آیا این احکام به آن هدف کمک میکنند. طبق آنچه قرآن نقل میکند و به نظر او درست میرسد، شریعت پیامبران از چند حکم اخلاقی ساده شروع شد و به تدریج پیچیده شد؛ در تورات احکام نسبتاً پیچیدهای هست و در قرآن نه به اندازهٔ تورات. شرع به معنای راه است و هدف این است که انسانها رشد کنند و به کمالی برسند، مثل کسی که میخواهد دانشمند شود و نقشهٔ راه میخواهد.
او هدف ادیان را در فرهنگ خودمان راه عرفان میداند: دانش عمیق نسبت به جهان و درک توحید، همراه با قدرت کنترل بر خود. کمال یعنی آدمها به سمت خدا بروند و صفات خدا در آنها تجلی کند. میگوید این کلمه به کلمه در قرآن ذکر نشده ولی روح داستانها همین است، و ممکن است با افکار کسانی که گرایش فقهی دارند سازگار نباشد. او این را عقیدهٔ خودش میداند و از آن دفاع میکند؛ کسی که احکام را به دلایل دیگری نازلشده میداند هم میتواند دفاع عقلانی خودش را بکند.
او میگوید لازم نمیبیند خود این چارچوب را ثابت کند، همانطور که دربارهٔ فهم قرآن یک چارچوب کلی مشخص میکند و مردم میتوانند ببینند حاصل کدام روش نتایج بهتری دارد. از قرآن مثال میآورد که روزه بگیرید تا تقوا پیدا کنید، و میگوید یک گرایش فقهی این است که احکام را انجام بدهید چون از شما خواسته شده، حتی اگر به هیچ کمالی نرسیدید. دربارهٔ آیهٔ نهی نماز از فحشا میگوید مردم نماز میخوانند ولی به نظر میرسد خیلی آنها را نهی نمیکند.
فردگرایی دین و جامعهٔ مدرن
نتیجهٔ فوری این است که به گفتهٔ او فرد از نظر دینی به شدت مهم است: بخش عمدهٔ شرع به مسائل فردی و عبادت اختصاص دارد و در قرآن صفاتی که فرد باید داشته باشد بیشتر از صفاتی است که جامعه باید داشته باشد. واژهای که در مسائل اجتماعی به کار میرود قسط است؛ ایمان و تقوا و حتی عدالت بیشتر فردیاند. احکام اجتماعی را، که در قرآن خیلی کم میبیند، در جهت پدیدآمدن جامعهای میداند که رشد فردی در آن با سهولت انجام شود.
او میگوید دین برخلاف آنچه الان در دنیا میبینیم خیلی فردگرا است، و به گفتهٔ او حداقل در ۳۰۰-۴۰۰ سال اخیر مداوم از اهمیت فرد کم شده و به اجتماع اهمیت بیشتری داده میشود. اساس لیبرالیسم این است که هر کاری بکنید به شرط اینکه به حقوق دیگران لطمه نزنید؛ او میگوید چون فلسفههای تعلیم و تربیت فعلی دربارهٔ تکامل فردی حرفی برای گفتن ندارند، این را در بستهبندی زیبایی ارائه میدهند. به نظر میرسد در فضای مدرن این ایده که مسیر رشدی داریم و باید جامعه را طوری تنظیم کنیم مقبولیت ندارد.
به گفتهٔ او جامعهٔ لیبرال به نظر میرسد کاری به افراد ندارد ولی از آنها انتظاراتی دارد، و میگوید بارها دیده که تعجب میکنند یونگ تأکید میکند فردیت در جامعهٔ مدرن از بین رفته است. در نظام سرمایهداری جامعهٔ موفق جامعهای است که بیشترین تولید را میکند و نقشهای برای اینکه آدمها به کمال برسند ندارد. او میگوید احکام برای جامعهای که قرار است تولید در آن ماکسیمم شود مضر هستند، و آدمهایی شبیه ربات مفیدترند؛ ولی نمیخواهد بگوید جامعهٔ اسلامی از نظر توسعه عقب میافتد. احکام شرع برای توسعهٔ فرد هستند نه برای توسعهٔ جامعهٔ سرمایهداری.
حاضری میگوید شاید تعریف رشد فردی در دنیای مدرن تعداد فیچرهای فرد باشد. او میگوید این همان فشار جامعه بر فرد است و جامعهپذیری یعنی برای شما مهم باشد که جامعه شما را تأیید میکند. حاضر دیگری میپرسد مگر لیبرالیسم بر فردیت تأکید ندارد؛ او میگوید درست برعکس است و به قول یونگ جامعه بر فرد غلبه دارد. لیبرالیسم فرد را در حوزهٔ خصوصی رها میکند ولی این حوزه مدام کوچکتر میشود، و آدمها خلوت درونی خود را تا حد زیادی از دست دادهاند.
ایراد گرفتن از احکام و رقابت
او میگوید دفاع از یک چیز به معنای اثبات درستی آن نیست، به معنای این است که از سیستمهای رقیب بهتر کار میکند. کسی که ایراد میگیرد باید بگوید در چه مبنای تعلیم و تربیتی است و خوب و بد را چگونه تعریف میکند؛ میگوید این واقعاً وجود ندارد. به گفتهٔ او باید حق داشته باشد با سیستمهای دیگر مقایسه کند، مثلاً کدام جامعه روابط جنسی را خوب تنظیم کرده، و حالت دفاعی که تا ایرادی گرفته شود فوراً سپر برمیدارند روش خیلی خوبی نیست.
به نظر او تعداد زیادی از ایرادها به این دلیل است که چیزی که به دنبال آن هستند به کلی غیر از چیزی است که در دین مطرح است. مثلاً کسی که جامعهٔ با توسعه و تولید بالا را ایدهآل میداند فکر میکند روزه جلوی توسعه را میگیرد؛ او از مفتیای در تونس میگوید که فتوا داد روزه واجب نیست چون جلوی توسعهٔ کشور را میگیرد، و میگوید اهداف ثانوی دنیای مدرن در ذهن مذهبیها هم نفوذ کرده است.
یکی از حضار میپرسد اگر در پاسخ بگویند کمال جواب متعینی ندارد چه. او میگوید دربارهٔ کمال فردی جای بحث هست و بین مکاتب فردی مثل انواع عرفانها میتواند اختلاف باشد؛ مثلاً هندوها ایراد میگیرند که در اسلام توجه به اجتماع زیاد است. حاضر دیگری میپرسد منظور از رشد و کمال چیست، و او میگوید فعلاً در این مورد چیزی بیان نکرده و خیلی کلی بحث میکند؛ به نظر او لازم نیست قانع شوید این بهترین است، کافی است هدف خوبی باشد.
حاضری میپرسد میشود به جای هدف از اصول موضوعه و گزارههای بدیهی استنتاج کرد. او میگوید احکام و اخلاق theologic هستند، یعنی میخواهیم به جایی برسیم، و ایدهٔ اشتباهی نیست؛ ترکیبی از این دو شیوه ممکن است کار کند، ولی بدون هدفگذاری دفاع از همهٔ احکام عملاً شدنی نیست.
تشخیص هدف از روی احکام
او میگوید مجموعهٔ احکام بخش اساسی اخلاقی دارد و بخشهایی هم مربوط به مناسک و عبادت است. دروغگفتن را مثال میزند که در دین اسلام خیلی بد است، کلید همهٔ گناهان. به گفتهٔ او اگر هدف را مستقلاً درک نکرده باشید، ممکن است از کنجکاوی در احکام اخلاقی به چیزی برسید. لبخندزدن طبق آداب اجتماعی به کسی که از او خوشش نمیآید را دروغ میداند و میگوید صداقت منجر میشود به شفافبودن کل وجود آدم، یعنی هر رفتاری که میکنید همان باشد که در دل است. نتیجهٔ او این است که با نگاه کردن به احکام ممکن است روشنتر شود قرار است به چه چیزی برسیم.
محدودهٔ احکام
او میگوید با طیفی از احکام روبهرو هستیم، از فردیترین تا اقتصادی؛ حتی اگر فقط احکام قرآن را معتبر بدانیم باید پرسید همه الان هم عیناً باید رعایت شوند؟ روایتی هست که حلال محمد تا روز قیامت حلال است، ولی به گفتهٔ او کسانی که این را میگویند هم عملاً به آن اعتقاد ندارند. وجود حکمی دربارهٔ بردهداری در قرآن به معنای حفظ بردهداری نیست و این استنتاج باطلی است. انتظار این است که احکام در یک سر طیف، فردی، کم و بیش ثابت مانده باشند و در سر دیگر، اقتصادی، به کلی تغییر کرده باشند.
بنابراین به گفتهٔ او دفاع عقلانی یعنی نشان دهد احکام در زمانی که صادر شدند ایدهآل بودند؛ لازم نیست دفاع کند که الان هم ایدهآل هستند، این سؤال مستقلی است و به نظر او جزء دفاع عقلانی از دین نیست. اگر کسی معتقد است حکمی الان هم باید جاری شود باید از عقیدهٔ خود دفاع کند.
حاضری میپرسد اگر حکمی بلاموضوع میشود چرا در قرآن آمده. او میگوید چون چیز آموزندهای دارد؛ حکم بردهداری نشان میدهد سیستمهای اقتصادی را با دستور از آسمان و زمین ملغا نکنیم و مدارا کنیم. ولی به همان دلیل که نگرش اخلاقی قرآن نسبت به بردهداری بد است، نسبت به کارگری هم بد است، چون از نظر اخلاقی با توحید همخوانی ندارد که زیردست یک نفر دیگر کار کنید؛ پس باید به فکر ملغا شدن کارگری باشیم. حاضر دیگری میگوید بردهداری الان هم در نظام سرمایهداری هست؛ او میگوید بردهداری مدرن وجود دارد ولی بردهداری قدیم فراتر از کارگری و قطعاً زشتتر بود.
تاریخچهٔ فقه و پرسشها
او میگوید روشنفکران دینی که احکام را به قرآن محدود میکنند به نحوی کوتاه میآیند، و میخواهد از خودش دفاع کند که قصدش این نیست؛ میخواهد روشن کند چقدر از احکام فقهی واقعاً احکام دین هستند. مثال میزند که در ایران سه بار اذان گفته میشود در حالی که باید پنج بار نماز خواند؛ به نقل او علمای حوزهٔ علمیه گفتند متقدمین به پنج وقت قائل بودند ولی متأخرین به سه وقت، و حدس او این است که در دوران صفویه این اتفاق افتاده، شاید هم زودتر. میگوید جهاد ابتدایی اول نبود و بعداً وارد فقه شد. اگر خودمان را محدود به احکام قرآن میکنیم به این دلیل است که دربارهٔ بقیه ابهاماتی وجود دارد؛ نمیخواهد بگوید فقط احکام قرآن معتبر هستند.
او میگوید به دلایل معقول خودش را موظف نمیداند از هر چیزی که میگویند حکم دین است دفاع کند. تقلید را پدیدهای مستحدث میداند که در قدما نبود و تقریباً از زمان قاجار معنی پیدا کرد؛ دربارهٔ سهم امام میگوید متأخر است و از آن دفاع نمیکند.
او میگوید احکام لزوماً منفعلانه نیستند؛ دربارهٔ اینکه کفارهٔ گناه آزاد کردن برده باشد میگوید مماشات با سیستم بردهداری به این معنا نبوده که همینگونه باقی بماند و سعی میکنیم به تدریج جامعه را به سمتی ببریم که تعدیل شود. دربارهٔ احکام ارث، که برای مثال میگوید، میگوید باید از این دفاع کند که در زمان پیامبر دو به یک ایدهآل بود و اگر بیشتر جلو میرفتند خوب نبود، و اینکه الان هم خوب است سؤال دیگری است که فقها باید جواب دهند.
حاضری میپرسد چرا احکام در طول زمان تغییر میکنند ولی نسبت به افراد مشکل دارد. او میگوید دربارهٔ احکام اقتصادی و اجتماعی چون جامعه و سیستم اقتصادی خیلی متحول شده تغییر بدیهی است؛ ولی رابطهٔ انسان با خدا ثابت مانده است و اینکه بخواهد صفات الهی را در خود متجلی کند. اگر بگویید سیستم فردی بهتر از پنج بار نماز هست باید بگویید انسان امروزی تغییر کرده است؛ این سر طیف نسبت به آن سر ثبات خیلی بیشتری دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه