او میگوید به جای مطرح کردن زود چند حکم مشکوک، چندین جلسه است که بحثهای کلی دربارهٔ شریعت و نحوهٔ استخراج آن میکند، و این جلسه بحث دربارهٔ پارادایم موجود فقه را تکمیل میکند. از ارزش شریعت و ترس مضر از بدعت شروع میشود، به احکامی میرسد که معلوم نیست از کجا میآیند، دیاگرام استخراج احکام را با اجماع و عقل کامل میکند و به انگیزههای تحریف میپردازد.
هدف جلسه و ارزش شریعت
او میگوید وقتی بحث احکام را شروع کرد تصورش این بود که بسیاری انتظار دارند زود چند حکم مشکوک مطرح شود، ولی دربارهٔ شریعت و رابطهٔ فقه و شریعت بحث کلی میکند. دفاع او این نیست که بگوید فلان حکم درست یا غلط است، بلکه میگوید چرا فکر میکند بخشی از آنچه به عنوان شریعت مطرح میشود، مخصوصاً در زمینههای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی، لزوماً جزو شریعت نیست.
به گفتهٔ او شریعت اگر درست آموزش داده نشود خطرناک است، چون برای بعضی مثل والد سختگیری جلوی رشد عقل را میگیرد؛ ولی اگر درست استفاده شود بینهایت باارزش است، مخصوصاً برای مؤمنی که میداند دستورالعملهای عبادی از طرف خدا آمده است. تبعیت از شریعت به این معنا نیست که نتوان جور دیگری، مثلاً به فارسی، دعا کرد؛ او به داستان موسی و شبان اشاره میکند.
مثل برخورد با اشکالهای قرآن، باید شبهههای احکام را یکییکی بررسی کرد؛ او راهحل کلی را، مثل آنچه دکتر سروش و بعضی روشنفکران دینی میخواهند، سخت قبول میکند. فقها هم ادعا ندارند که خروجی فقه تماماً منطبق با شریعت است؛ اگر به دقت استخراج شده و بدانیم جزو شریعت است، باید از آن دفاع کرد.
رعایت حکمی که با عقل و ایمان پذیرفته شده، حتی با دشواری و برخلاف فشار خانواده و جامعه، از نظر روانی در رشد آدم مؤثر است؛ ولی اگر دین مقلدانه پذیرفته شده باشد ممکن است این اثر مثبت نباشد. او به آیهٔ ۳۲ سورهٔ حج اشاره میکند که تکریم شعائر الهی را از تقوا میداند.
ترس از بدعت و ترس از جمود
به گفتهٔ او فقها از بدعت میترسند و در برابر اینکه بعضی احکام دیگر جزو شریعت نباشد گارد میگیرند؛ ولی باید به همان اندازه حساس بود که آنچه خدا گفته کشف شود. در مثال دیهٔ چهار شتر، حتی اگر متن موثق باشد، ثابت نگه داشتن کلمات حکم را حفظ نمیکند، چون شتر هویت اقتصادی داشت و امروز شتر دیروز نیست؛ اگر فقها بفهمند این شتر آن شتر نیست، مسئله حل میشود.
او میگوید با خوشبینی بگوییم این از تقوا و ترس از بدعت است، ولی فقها هزار برابر بشر اینرسی دارند و شریعت از دوران خود عقب میافتد؛ ترس از بدعت باید همزمان با ترس از جمود باشد که آن هم گناه است. در قرآن بارها تذکر آمده که چرا حلال خدا را حرام میکنید. مثلاً اگر معلوم نباشد غنا کدام موسیقی است، فقیه ممکن است کلاً موسیقی را کنار بگذارد؛ حکم شک این است که اشکال ندارد، ولی فقیه حس میکند نمیتواند چنین فتوا بدهد.
احکامی که منشأشان روشن نیست
او میگوید یکی از مشکلات قطعی پارادایم موجود این است که به راحتی نمیتوان کشف کرد یک فتوا از کجا آمده؛ تحریرالوسیله ذکر نمیکند که چگونه حکم را نتیجه گرفته. پزشک میتواند مقاله و آزمایش را نشان دهد؛ کتابهای مفصل استدلالی مثل جواهرالکلام هم هست، ولی شفاف نیست که فلان حکم تحریرالوسیله با چه استدلالی به وجود آمده. یکی از حاضران رسالهای را نام میبرد که دلیل آورده؛ او میپذیرد که رسالههایی که در آن استدلال باشد وجود دارد، ولی الزامی نیست که مراجع چنین کاری بکنند.
او به حکمی در تحریرالوسیله دربارهٔ تفخیذ اشاره میکند و میگوید فقهایی که پرسیده نشانی درستی ندادند؛ با اطمینان گفتند روایتی در این باره نیست و فقط حدس زدند که شاید با فلان اصل فقهی استنتاج شده، و خودش هنوز نفهمیده این استنتاج چگونه صورت گرفته. روشن نبودن را از همین میفهمد که فقهایی که پرسیده گفتند نمیدانند، هرچند میپذیرد که رفتار پزشکها هم با کسی که چون و چرا کند خوب نیست.
او میگوید همهٔ فعالیتهای آکادمیک شباهتی به بیزینس دارند و ناخودآگاه barrier میسازند: آیا واقعاً بیست و پنج سال طول میکشد تا کسی مجتهد شود؟ اصطلاحات فلسفه و علوم انسانی هم نقش مانع را دارند. شفافیت باید طوری باشد که بتوان ریشهٔ هر حکم را، اگر بخواهیم، درآورد.
دیاگرام سه باکس برای استخراج حکم
او به عادت مهندسی مدل فقه سنتی را چارتی با سه باکس میکشد. تکست اصلی قرآن است و احادیث و سیره هم هستند؛ باکس اول متنشناسی و حدیثشناسی است، که دربارهٔ حدیث و سیره بحث میکند و شامل قرآن نمیشود، و خروجی باکس اول فهرستی از روایات با احتمال درستی است؛ در فقه سنتی مفهوم احتمال وجود ندارد. در صد و صدوپنجاه سال اخیر در متنشناسی پیشرفت شده و به نظر او باید تجدید نظر اساسی بشود؛ اگر کسی امروز همان کاری را بکند که سیصد سال پیش اجتهاد حساب میشد، فکر میکند کوتاهی کرده است.
بارقههایی از کارهای جدید، جز رادیوکربن، در فقه سنتی هست، مثل توجه به اینکه حدیثی جعلی است چون این واژه متأخر است. نسخهشناسی، بررسی جوهر و کاغذ و استایلشناسی را علمای صد سال پیش نمیتوانستند انجام دهند و به گفتهٔ او کسی مخالف نیست، هرچند ممکن است ترس وجود داشته باشد. باکس دوم را میشود اصول فقه نامید؛ شیوهٔ استنتاج حکم از احکام دیگر است و خروجی باکس دوم کتابی مثل جواهرالکلام است.
باکس سوم: تطبیق با عصر حاضر
باکس سوم انتقال احکام به زمان حال است. به گفتهٔ او بعضی فقهای سنتی قبول ندارند که باید باکس سوم وجود داشته باشد، چون میگویند فقه همانجا تمام میشود؛ دویست سال پیش هم آنقدر احساس نیاز نبود. فشار از وقتی آمد که دنیای مدرن و صدها پدیدهٔ جدید آمد؛ فقیه سنتی عاقل میفهمد با فقه سنتی نمیتواند در دنیای مدرن حکومت کند.
او میگوید اگر زیستشناسی بشر یا روابط خانوادگی تغییر کند، فقه سنتی دیگر نمیتواند مقاومت کند. خروجی باکس دوم گزارههای شرطی است، و باکس سوم باید تشخیص دهد شرایط حکم در آن دوران چه بود و آیا الآن هست. این به شناخت اقتصاد و تاریخ آن دوره و امروز نیاز دارد که به گفتهٔ او فقها این دانش را ندارند.
اجماع و احکام امضائی
فقها میگویند غیر از اینها منبع دیگری هست: اجماع. اگر همهٔ فقهای قرن سوم فتوایی مشترک داشتند، میشود نتیجه گرفت روایات معتبری بوده که از آن تبعیت میکردند؛ اجماع کاشف روایات گمشده است. او آن را منبعی جدید کنار تکستها میداند که مستقیماً حکم تولید میکند، و میپرسد: احساس خطر نمیکنید؟
او میگوید تمام سنتهای جامعهٔ عرب ممکن است اینگونه وارد شریعت شود: طبق همین منطق ریش هم حاصل اجماع است، روایتی نیست ولی چون همه ریش داشتند باید ریش گذاشت، و این را خطرناک میداند. احکام امضائی، یعنی کارهایی که امامها نهی نکردند مثل ماهیگیری، هم همینطور است؛ به نظر او از نظر فلسفی ایراد دارد که امضائیها را، وقتی به آنها تصریح نشده و از سکوت استنتاج شدهاند، جزو شریعت و خواست خدا بدانیم، مثلاً بردهداری.
او میپرسد اگر امامها دربارهٔ خلافت موروثی بنی امیه و بنی عباس عکسالعملی نشان ندادند، آیا از داخل آن حکم شرعی درمیآید؟ به تصور او هر کس یک ذره فکر کند میترسد که شیوههای تاریخ مصرف گذشته وارد شرع شود؛ لااقل باید کتاب احکام اجماعی را از احکام شرعی دیگر جدا کرد، چون قداست حرف معصومین را ندارد. مثالش جهاد ابتدایی است که در کتب فقهی شیعه در قرن چهارم و پنجم، به نظر میرسد، مخالفی ندارد، در حالی که روایاتی هست که معصومین اعتراض داشتند.
عقل و انگیزههای تحریف
دربارهٔ عقل میپرسد که در این دیاگرام کجا وارد میشود و چقدر فیدبک داریم: اگر حکمی را استنتاج کنیم و در عمل به تناقض برسیم، میتوانیم برگردیم و اصلاح کنیم؟ به گفتهٔ او در فقه سنتی این کارها انجام شده، حتی روایاتی را به دلیل مخالفت با علم روز مخدوش اعلام کردهاند؛ و در حدیثشناسی باید مدل بیزین معرفتشناسی داشت، یعنی وقتی روایتی غلط شناخته شد، رجال آن هم تضعیف شود.
او اصرار دارد که بیشتر فقها با تقوا بودند و نیاز به باکس سوم ایرادگیری نیست. ولی در فقه سنتی خیلی مرسوم نیست که انگیزههای تحریف را بررسی کنند: چه انگیزهای برای جعل روایت دربارهٔ احکام نماز هست؟ دربارهٔ احکام سیاسی که به جنگ و غنیمت و برده میرسد و احکام مالی که به پرداخت پول به علما میرسد شک دارد و فکر میکند انگیزههایی، خودآگاه یا ناخودآگاه، هست؛ میگوید میدانیم خلفا پول خرج میکردند تا حدیث تولید شود.
تحریف را به انتخاب طبیعی داروین تشبیه میکند: فتوایی که با شرایط جامعه سازگارتر است میماند؛ مثلاً در قرن دوم و سوم مقاومتی در علمای شیعه علیه جهاد ابتدایی بوده که از بین رفته. جعل گاهی با حسن نیت بود، مثل روایات قضاوتهای حضرت علی که به گفتهٔ او تقریباً همه جعلی هستند. در جامعهٔ قبیلهای مردسالار انتظار دارد احکام به سمت مردسالاری رفته باشد، پس تعبیر ضدزنتر را احتمالاً غلط میداند.
پرسش و پاسخ و پایان
یکی از حاضران میگوید اجماع در فقه امامیه منبع مستقل نیست. او پاسخ میدهد که در نظر فقها اجماع کاشف قول معصوم است و خودش منبع مستقلی معرفی نکرده، ولی در عمل فتوای مشترک برای آنها حجت است. حاضر دیگری میپرسد این کپی از سنیها بود؟ پاسخ میدهد: متأسفانه، چون مدارس اهل سنت زودتر شکل گرفت و شیعیان تحت تأثیر آن مدرسه و کتاب فقهی نوشتند.
حاضری میگوید فقها مرد متأهل بودند و او این را باب جدیدی در انگیزههای تحریف میداند. دربارهٔ سنگسار میگوید انتظار نداشته باشند همینجا بگوید درست یا غلط، ولی تردیدهایی هست: فرض کنید سنگسار جزو احکام اسلام نبود، که به گفتهٔ او اگر اسناد بررسی شود برعکس آن را تأیید میکنند؛ آنگاه مخالفت با آن جلوگیری از بدعتی است که وارد دین شده.
او میگوید علوم عصری آن دوران، مثل نگاه ارسطو به زن، در شکلگیری فقه دخالت کرد و بعداً صلب شد. مهمتر از سازوکار استنتاج اشکالات کل پارادایم است: آیا عمل به حکم بدون دانستن معنا و علت و مقصد آن شریعت است؟ فقها هم، مثل گرایش به کامپیوتیشنالیسم در علم، چیزهای قابل توافق را بیشتر میپسندیدند و شریعت از معنا تهی میشود. از جلسهٔ آینده بحثهای کلیتر و از نظر خودش اساسیتر میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه