درس با مرور دیاگرام استخراج شریعت به وسیلهٔ دانش فقه شروع میشود و میگوید حداکثر باید از احکام درآمده از باکس دوم دفاع کرد. بعد به پارادایم موجود فقه ایراد میگیرد: عمل کردن به حکم بدون فهمیدن چرایی آن و سؤالهای بیخود. در پایان پرسش و پاسخ است و بحث عقل و کشتن مرتد.
دیاگرام فقه و جایگاه عقل
او یادآوری میکند که در جلسهٔ قبل دیاگرام استخراج شریعت را گفت: متنها با حدیثشناسی یا متنشناسی بررسی میشوند تا متن قابل اطمینان به دست آید، بعد دانش فقه از آن احکام باید و نباید نتیجه میگیرد، و جعبهٔ سوم تطبیق شرایط امروز با شرایط آن روز است. خروجی دو جعبهٔ اول گزارههای شرطی است، و هرچه زمینهها به اجتماع و اقتصاد و سیاست نزدیکتر باشد که خیلی متحول شدهاند، آوردن حکم به این دوران کمتر ممکن میشود.
به گفتهٔ او اختلاف اصلی فقهای سنتی و غیرسنتی و روشنفکران دینی این است که عقل کجا و تا چه حد وارد کشف شریعت شود. او قبلاً دفاع کرده بود که باید انتظار داشت در شریعت چیزهایی باشد که نمیفهمیم، ولی میگوید اگر عقل ما نود و نه درصد احتمال میدهد حکمی غلط است، چون هر سه جعبه ممکن است خطا داشته باشند و خطاها انباشته شود، پیروی از آن درست نیست؛ فکر میکند اگر انصاف داشته باشیم نمیتوانیم از آن سه جعبه حکمی بیرون بیاوریم که نود و نه درصد احتمال درستی بدهیم.
فقها معتقدند ظنون عقلی حجت نیست؛ او میگوید ما کلاً در ظنون زندگی میکنیم و کنار گذاشتن کامل عقل تناقض میآورد، هرچند مستقلاً نباید به آن میدان داد. میگوید نمیخواهد به سادگی بگوید این اشتباه است، و میپرسد اگر حکمی از جعبهٔ سوم درآید و در جامعه کاملاً شکست بخورد، آیا مثل آزمایش فیزیکی نمیشود فیدبک داد و استنتاج را اصلاح کرد؟ به نظر میآید باید بشود.
حداکثر دفاع از جعبهٔ دوم
او میگوید وقتی از احکام شریعت دفاع میکنیم، حداکثر ملزم به دفاع از احکام درآمده از جعبهٔ دوم هستیم. اینکه فقها خروجی جعبهٔ دوم را چگونه با جهان معاصر تطبیق میدهند به دفاع از دین ربطی ندارد: مثلاً درستی شتر بهعنوان معیار دیه امروز استنتاجی است که فقیه کرده و ممکن است درست یا غلط باشد. آنچه باید از آن دفاع کرد این است که آن احکام در آن جامعه خوب بودند؛ حتی میشود طفره رفت که جعبهٔ دوم هم ربطی به دین ندارد، ولی فکر نمیکند لازم باشد.
نمونهٔ تفخیذ و استنتاجهای فقهی
او حکم تفخیذ را نمونه میآورد، یعنی اینکه بعضی فقها میگویند دختر نابالغ را میشود عقد کرد و غیر از رابطهٔ اصلی جنسی از او تمتع داشت؛ میگوید از نظر او وحشتناک است. از فقهایی پرسیده بود این حکم چگونه استنتاج شده و هیچ کس جواب قاطعی نداد. یک نفر توضیح داده بود که در اصول فقه میگویند اگر روایتی حرمت چیزی را تصریح کند و کنارش چیزهای دیگری ذکر نشده باشد، آنها حلال هستند. او این استنتاج را از نظر منطقی در حد فاجعه میداند، چون نمیدانیم روایتی دیگر هست یا چیزهایی را راوی نقل نکرده، و مثال علامه طباطبایی را میآورد: وقتی کسی از شکار برمیگردد و میگوید «هیچی نبود»، منظورش این نیست که درخت هم نبود. به گفتهٔ او اکثریت فقها این استنتاج را قبول ندارند و اقلیتی چنین استنتاجی از این روایت کردهاند.
یکی از حاضران با مثال کشتن و جنازه استدلال میکند و استاد میگوید: اگر بپرسند حق دارم فلانی را بکشم و جواب بدهند نه، نتیجه نمیشود که کتک زدن یا قطع عضو او مجاز است.
او نمیخواهد وارد این بحث شود که آیا میشود با دختر نابالغی که نمیفهمد ازدواج کرد، ولی به نظرش از فضای قرآن برنمیآید که بشود این کار را کرد؛ و فرض میگیرد روایت و استنتاج درست باشد. بحثش این است که خروجی جعبهٔ دوم هم بدیهی درنمیآید؛ حتی در جواهر الکلام استنتاجهای پیچیدهای هست که شاید غلط باشد. بنابراین مقید به دفاع از آنها نیست و بهعنوان آدم دیندار دفاع از روایاتی که از جعبهٔ اول درمیآید کافی است؛ اصول فقه هم پیچیدهتر از منطق معمولی است و فقها همهٔ قواعد اصول فقه را یکسان قبول ندارند.
فقه ماشینی و تصور از شریعت
یکی از حاضران میگوید برخی رد میکنند که مسئلهٔ شتر اقتصادی باشد، چون مثلاً دیه تا سه انگشت صعودی و از چهار انگشت نزولی است. استاد میگوید این هم یک تئوری است ولی اگر هویت زیستشناختی شتر مهم بود نباید در دیات معادلسازی مثل گوسفند آمده باشد. به گفتهٔ او پرسشهایی مثل چرا شتر را در پارادایم موجود فلسفهٔ احکام میدانند که به دانش فقه ربطی ندارد؛ دانش فقه تا حدود زیادی ماشینی است و ماشینی که اصول فقه و علم حدیث را یاد گرفته باشد میتواند بدون فهم اینکه شتر چیست خروجی مشابه بدهد.
طبق این پارادایم اگر امام تصریح کرده باشد دیه جبران اقتصادی است میگوییم، وگرنه نه؛ قیاس و استحسان منفور و ممنوع هستند و فقیه باید متنشناس باشد و از متن منطقی نتیجه بگیرد. او میگوید کل این پارادایم ایراد دارد: تصور او از شریعت میتواند این باشد که خداوند آن را نه برای عمل طوطیوار بلکه برای رشد عقل داده، و با فکر دربارهٔ چرایی احکام به حکمتی میرسیم که قرآن از آن حرف میزند. فقها این پیشفرض را دارند که فهم احکام ضروری نیست و فلسفهٔ احکام را خارج از فقه میدانند، هرچند نمیگویند ممنوع است؛ او میگوید میشود دانشی ساخت که اصول کلی مثل «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» را در ردیف اول بگذارد و شریعت را از آنها استنتاج کند.
دو شریعت و ابدیانگاری احکام
او میگوید بیتوجهی به وجود دو شریعت به نظرش نقص پارادایمی است؛ از فقها پرسیده بود خداوند چرا دو شریعت دارد و هیچکدام جواب آماده نداشتند. دلیل اختلاف تحریف نیست، چون قرآن میگوید آنها مراسم روز شنبه داشتند، و در قرآن دین جدید دین قبل را نسخ نکرده است. او میگوید یک تئوری ممکن این است که شرایط آنها فرق میکرد و خداوند، به لحن شوخ، چون موجودات چموشی بودند میخواست سختگیری بیشتری کند، ولی باید جوابی داشته باشیم؛ فقه سنتی نه تنها جواب ندارد بلکه کنجکاوی هم ندارد تورات را بخواند.
او میگوید شاید در ذهن فقها، بیآنکه بیان شود، این حس باشد که این بار آخر است و این شریعت ابدی است چون در لحظهای آمد که جامعه به کمال رسیده بود. به نظر او این ذهنیت صددرصد اشتباه است: اگر چنین بود قرآن باید در رم نازل میشد نه در صحرای عربستان با روابط قبیلهای ساده. این تصور به جوامع اسلامی اینرسی داده است؛ ثابت نگه داشتن احکام یعنی آرزوی اینکه محیط تغییر نکند، و مثال میزند که اگر طالبان صد سال دیگر در افغانستان بمانند جامعهٔ آنها فیکسیشن پیدا میکند.
عمل بدون فهم معنا
او میگوید در پارادایم فقه سنتی این تصور هست که میشود به حکم عمل کرد بدون اینکه بفهمیم چرا، و این تصور را درست نمیداند و میگوید فاجعه به بار آورده است. از جان سرل مثال میآورد که پیچیدن به راست با دستورالعملهای مختلف، مثل نگه داشتن چمن سمت راست یا پیچیدن به خاطر مورچهها، کارهای مختلفی است؛ نگاه به عمل فقط بهعنوان خروجی همان «امتثال امر» است، و «قربة الی الله» را نمیشود یک بار گفت و خلاص شد، چون چرایی عمل جزو عمل است.
به گفتهٔ او اگر زنی فکر کند حجاب برای این است که آقایان تحریک نشوند، بیشتر در جنسیت غوطهور میشود و ضرر میکند؛ ذهن برای کارها معنا میتراشد. قرآن دربارهٔ روزه میگوید «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» و میشود همین را برای مردم شرح داد. میپرسد آیا همهٔ شریعت را میفهمیم؟ نه؛ آیا نباید بفهمیم؟ قطعاً نه، و از نظر او فهمیدن جزو عمل به شریعت است.
او میگوید فقها از روی تواضع و تقوا میگویند دانش ما همین است و نیت خیر دارند، ولی وقتی فقه به ظاهر محدود شد و به مردم آموزش دادند لازم نیست معنایی درک کنند، مردم ضرر میکنند و فلسفههای عامیانه ساخته میشود؛ او میگوید آدمهایی که متشرع هستند کمعقلتر هستند از آدمهایی که نیستند، چون مدام متوسل میشوند که یک نفر پاسخ سؤال آنها را بدهد.
حوزه، رساله و سؤالهای بنیاسرائیلی
او به برنامهٔ درسی حوزهٔ قم اشاره میکند: عربی، منطق، جامع المقدمات، رجال، اصول فقه و کتب استدلالی؛ بر این اساس قرار است فقیه سه جعبه را اجرا کند ولی به گفتهٔ او واقعاً نمیکند و به کار فقهای قبل اعتماد میکند، و از صوتی از آقای جوادی آملی میگوید که فقها نه قرآن میخوانند نه حدیث.
او میگوید اگر حوزهای میساخت، چهار سال جامع المقدمات را دربارهٔ عدل و احسان و کلیات ثابت میگذاشت، بعد مسیر رشد انسان و تأثیر نماز و روزه، و بعد احکام قضایی و خانواده؛ در حالی که رسالهها از احکام فردی شروع میشوند. به نظر او دانشی ساختهایم که متنمحور است در حالی که قرآن معنامحور و اخلاقمحور است.
او میگوید ماجرای ذبح بقره نشان میدهد شریعت بر اثر سؤالهای بیخود پیچیده میشود، و میپرسد فقها چقدر توجه میکنند که امام هم ممکن است با پیروان ناجورش چنین کرده باشد. رساله نوین بیآزار شیرازی نود و خوردهای درصد احکام را حذف کرده بود و به نظر او کافی بود؛ در رسالهها مثلاً حکم سجدهٔ کسی که شست پایش قطع شده و اینکه کسی که به قصد دزدی مسافرت کند نمازش را تمام بخواند، و او چکیدهای همراه با توضیح چرایی کارها را برای مردم بهتر میداند.
پرسش و پاسخ و مثال ارتداد
او میگوید دانستن معنای احکام خوب است و با انجام کاری که نامعقول به نظر میرسد چون گفتهاند شریعت است فرق دارد. میگوید هر کس گفت عقل را کنار بگذار او را کنار بگذار، چون «الْعَقْلُ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ» و شریعت در خدمت رشد عقل است. مثال ارتداد را میآورد: پسر افغان که مسیحی شد و حکم اعدام گرفت، در حالی که علما میگفتند باید اعدام شود و حکم اجرا نشد.
او میگوید کسی که اعدام میکند فکر میکند حکم خدا را اجرا میکند، در حالی که چیزی در دلش فریاد میزند که نباید؛ و بخشی از دخالت عقل در فهم احکام این است که نظریهپردازی ممکن است غلط بودن حکمی را کشف کند، هرچند فقها قبول ندارند. به گفتهٔ او حکم ارتداد نه تنها در قرآن نیست بلکه از خواندن قرآن به نظر میآید چنین حکمی نمیتواند وجود داشته باشد: «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ»، و به ارتداد اشاره شده ولی حرفی از کشتن نیست. اگر احکامی که با عقل جور درنمیآید زیاد شود و مدام به آنها عمل کنیم، چیزی در درون خراب میشود و دستگاه حکمت از کار میافتد.
→ متنِ کاملِ این جلسه