او میگوید خیلی متأسف شد که جلسات کم تشکیل شده و توضیح میدهد چرا بحث دربارهٔ شریعت کند پیش میرود و چرا ترجیح میدهد به جای رد ایرادها، زیبایی و چیزهای خوب شریعت را نشان دهد. بعد دربارهٔ اقتصاد در شریعت میگوید، داستان آفرینش را پایهٔ انسانشناسی قرآن میداند و از آن به جایگاه قرآن در شریعت و نماز میرسد. جلسه با بحث سه وقت شدن نماز بین شیعیان ادامه مییابد.
چرا جلسات کند پیش میرود
او میگوید در بیش از یک سال فقط دوازده جلسه برگزار شده و این خیلی کم است. کاری که هنوز شروع نکرده به نظرش غیرممکن میآید، مثل ساختن یک بنا از اول تا آخر بدون مصالح، چون به دانش روانشناسی عمیقتری نیاز دارد که موجود نیست. ساختن ساختاری منطقی که احکام شریعت از آن دربیاید فعلاً تقریباً غیرممکن است؛ کاری که میشود کرد مثل درستکردن یک ماکت است. در فقه موجود خیلی به چراها توجه نمیشود و در بحث فلسفهٔ احکام کلنگری وجود ندارد.
پیشنهاد این بود که به جای زمینه چینی، ایرادهایی را که به عنوان اشکال مطرح است یکییکی بررسی کنند، مثل کاری که با صفحهٔ ایرادهای ساینتیفیک شد. او میگوید این مدل برایش خوب نیست و با تمثیل شهرکی توضیح میدهد که فقط ایرادهای آن را بازدید کنیم، مثلاً اینکه دستشوییهای آن بو میدهد؛ در ذهن ما بوی گند میماند و نه مزایای شهرک. از اول هم حس او این بود که جلساتی که فقط نقطه ضعفهایی مطرح کند ممکن است ضرر کند؛ دربارهٔ قرآن زیباییاش را نشان دادند و حالا میخواهد زیبایی و چیزهای خوب شریعت را نشان دهد، هرچند دربارهٔ ایرادها هم صحبت میکنند و متن شریعت خیلی مخدوش است.
او به یونان باستان اشاره میکند که دانش فیزیکی در آن پدید آمد و ایراد گرفتن به آنها درست نیست؛ امیدوار است چند قرن بعد دانش مفصل شریعتشناسی به وجود بیاید و کارهای نخستین ممکن است ناقص باشد ولی ایرادی به آنها وارد نیست.
اقتصاد و ثابتهای شریعت
در گروه نوشته بودند که مدرنها همیشه به فکر اقتصادند و دربارهٔ رشد ایدهای ندارند، و کسی در پاسخ گفته بود برعکس، در شریعت ایدهٔ اقتصادی نمیبینید و در عوض اینجا کلی ایده برای رشد اقتصاد هست. او میگوید نکته همینجاست: رشد آدمیزاد مهمتر است یا وضعیت اقتصادی جامعه؟ فکر میکند این حالت ایدئولوژیک دارد. بخشی از انسان که ثابت مانده ویژگیهای جسمانی و روانی است و شریعت قرار است کار نرمافزار سالمی را بکند که با این سختافزار هماهنگ است، در حالی که اقتصاد هر چند دهه تحول میکند. به نظر او نباید اقتصاد فیکس شدهای در شریعت داشت و اگر اقتصاد اسلامی یعنی پیاده کردن چیزهایی از تکستهای شرعی و روایات، این ایده اشتباه است؛ در قرآن دربارهٔ قسمتهای متغیر حرف کلی زده میشود و برای ارث، که به ساختار خانواده وصل است، حکم هست.
به گفتهٔ او حسن شریعت این است که روی چیزهای ثابتتر و مهمتر حکم دارد و هرچه از این محدوده دور شویم احکام رقیقتر و کلیتر میشوند و جنبهٔ اخلاقی پیدا میکنند؛ به نظر او این باید نکتهٔ مثبتی حساب شود.
داستان آفرینش و شأن انسان
او فکر میکند مهمترین بخشی که میشود پایهٔ انسانشناسی قرآن نامید در داستان آفرینش است. اصرار او این است که داستانهای قرآن همه واقع شدهاند به جز یک یا دو جا؛ دربارهٔ این داستان، جزئیاتی مثل سجدهٔ ملائکه را کمی جای شک و تردید میداند و میگوید چه واقع شده باشد چه نه، نتایج کلی را میشود گرفت.
نکتهٔ انسانشناسانهای که اول میگوید این است که انسان شأن بسیار بالایی دارد: از ملائکه خواسته میشود بر او سجده کنند. به نظر او شاید مهمترین نتیجه این است که با موجود بسیار شگفتانگیز و بلندمرتبهای سروکار داریم، و علت اهمیت رشد در شریعت همین است. این شأن هم جنبهٔ شناختی دارد، چون آدم میتواند جامع همهٔ اسماء باشد، و هم جنبهٔ عملی، چون خلیفه یعنی کسی که جای خدا در زمین کاری انجام میدهد.
این موجود عظیم الشأن امکان سقوط هم دارد؛ ملائکه گفتند خونریزی میکند. حالت دوگانهای از داستان درمیآید که انسان میتواند پایینتر از ابلیس و بالاتر از ملائکه شود، و ضرورتی هست که او را هدایت کنیم. حاضری میگوید غرب در دوران روشنگری از انسانگرایی حرف میزند؛ او با لحنی تند پاسخ میدهد که انسان عملاً در رده حیوانات شد در حالی که تبلیغاتش این است که به او شأن دادند و اسمش را اومانیسم گذاشتند.
هبوط، دشمنی و زبان
به گفتهٔ او انسان برای رنج کشیدن آفریده نشده و برای اقامت در بهشت همراه با زوج خود خلق شده است؛ زوج بودن به نظر او مهم است. داستان میگوید انسان برای بهشت خلق شده ولی امکان نافرمانی دارد، و حسی که میدهد این است که زندگی دنیوی مثل دورهٔ آزمایشی موقت یا تبعید است. حاضری میگوید همین دنیا هم شگفتانگیز است؛ او پاسخ میدهد منظورش بد بودن دنیا نیست.
او از سخنرانی جفری لنگ نقل میکند که آنچه در مسیحیت دربارهٔ این داستان یاد گرفته بود با قرآن فرق دارد: در قرآن هبوط فرستادن به جای بد نیست، رزق هست، و بدی در دشمنی آدمها با هم است؛ مثل هتلی که صبحانهاش انگلیسی است. به گفتهٔ او در انسانشناسیهای مدرن و عرفانهای شرقی خیلی تأکید روی دشمنی نیست ولی در انسانشناسی قرآنی هست: چیزی هست که انسان را فریب میدهد، به واسطهٔ زبان پیچیدهای که میشود در آن کذب ساخت. ابلیس گزارهٔ شرطی ساخت که اگر از درخت بخورید فرشته و جاودانه میشوید، و این بدون زبان پیچیده ممکن نیست.
جایگاه قرآن در شریعت
او میگوید ویژگی شریعت اسلامی که حتی در شریعتهای ابراهیمی دیگر با این شدت نیست مرکزیت قرآن است. چون انسان با گزارهها و واژههای نادرست گمراه میشود، داشتن کتابی که واژهها و گزارههای آن درست است برای هدایت او نقش کلیدی دارد. معجزهٔ پیامبر کتاب است و خواندن روزمرهٔ آن در شریعت هست؛ او نمیخواهد بگوید از دیگران اهلکتابتر هستیم، ولی میگوید قرآن اصولاً کتاب آموزش اسماء است و تکرار هزاران بار اسماء خدا با انجیل و تورات قابل مقایسه نیست.
از علامه طباطبایی نقل میکند که وقتی از ویژگی قرآن پرسیدند گفت اسماء حسنی دارد؛ او مطمئن نیست این در کتاب مهرتابان باشد.
قرآن در نماز
او میگوید به نظرش قرار بود در نماز قرآن خوانده شود نه فقط حمد و قل هو الله. از تجربهٔ خودش در مدینه میگوید: بعد از حمد، امام با صوت زیبایی بخشی از قرآن میخواند و همه در سکوت گوش میدهند؛ شریعت این بود که مسلمانها در روز ده بار قسمتهایی از قرآن را بشنوند.
به گفتهٔ او ایستادن در سکوت و گوش دادن به کسی که قرآن میخواند مانند «سیمولیشن وحی» است؛ کسی که حال خوبی دارد مثل این است که صدای خدا را میشنود. قرآن در محور عمودی وسط چادر شریعت است و هیچ مسلمانی نمیتواند در روز قرآن نخواند. او میگوید وقتی اسلام وارد کشورهایی شد که عربی نمیفهمیدند این مؤثر بود، و شاید همین تفکر در از بین رفتن این سنت اثر داشته. تقریباً مطمئن است هیچ فقیهی خواندن یا گوش دادن بیشتر به قرآن در نماز را ممنوع نمیداند؛ دوستی از ایرپادهای لمسی استفاده میکند و حمد و سوره را از آن گوش میدهد.
همه پیامبران و مؤمنان نماز میخوانند، و ویژگی شریعت اسلامی ارتباط خاص و مداوم با قرآن در نماز است که به نظر او فراموش شده است. هستند روحانیونی که همین الان در تهران سورههای متنوع میخوانند؛ او میگوید این فراموشی قابل احیا است.
نماز در پنج وقت یا سه وقت
او میگوید از اشاره به سه وقت شدن نماز بین شیعیان خسته نمیشود؛ به گفتهٔ او فاجعهای است که بدون هیچ دلیل و سند و مدرک است. خطاب به روحانیونی که در مسجد نماز میخوانند میپرسد چرا پنج وقت نمیخوانند و استثنا را قاعده کردهاند، و چرا پنج وقت اذان نمیگویند. میگوید مخالف جمع کردن نیست: روایت مشهور این است که پیامبر یک بار در سفر که باران میبارید ظهر و عصر را باهم خواند؛ علمای اهل سنت از آن اضطرار را نتیجه میگیرند و شیعیان از استثنا به این نتیجه رسیدند که جدا خواندن واجب نیست و مستحب است.
حاضری میگوید علما استدلال میکنند پیامبر بارها این کار را کرد؛ او میگوید بارها باهم خواندن را ندیده است. دوستش از فقیه معروفی در قم پرسیده و همین جواب را آورده که متقدمین علمای شیعه جدا میخواندند و متأخرین اینگونه شدند. به نظر او جنبهٔ هویتی دارد: از دوران جدایی اهل سنت و شیعه خیلی از تفاوتها برای این بوده که شبیه آنها نباشیم. او حدس میزند، با «شاید»، که ابلیس زیر گوش کسی گفته باشد سه وقت کنید دین ساده و جذاب میشود؛ نتیجه برعکس بود و به نظر او مساجد شیعیان خالی است و اهل سنت پنج بار میخوانند.
در پاسخ به پرسش حاضری، آیهٔ سورهٔ اسراء دربارهٔ وقت نماز را تشریعی نمیداند و میگوید دعوت به یاد خدا در اوقات مختلف است. میگوید به نظر میآید ستون اصلی دین از نماز به سمت حجاب رفته، در حالی که باید روی چیزی که مهمتر است بیشتر تأکید کنیم.
پایان جلسه
حاضری میگوید بعضی قسمتهای قرآن در نماز اثر بیشتری دارند؛ او میگوید تمام قسمتهای قرآن آمده که در نماز خوانده شود و نماز جماعت کارکرد خودش را دارد، یعنی کسی که خوب قرآن میخواند جلو بایستد و بقیه گوش کنند. ماجرای مسجدی را تعریف میکند که آخوند نیامده بود و گفتند فرادا بخوانید، و میگوید آیهای در سورهٔ مریم هست که عدهای نماز را ضایع کردند؛ برای وضعیت ایران این تعبیر مناسب است.
→ متنِ کاملِ این جلسه