او بحث جلسهٔ پیش دربارهٔ برنامهٔ زندگی مسلمانها در شریعت را ادامه میدهد و تأکیدش بر نماز و اوقات آن است. میپرسد چرا اینهمه دقت لازم است و برای پاسخ از عشق، توحید در جامعه و اراده آزاد میگوید. سپس از تسبیح و سجده سخن میگوید و در پایان از گذشتهٔ انسان و توبه.
روز مسلمان و قطعههای آن
او میگوید تأکیدش این است که مسلمانها پنج وقت در روز عبادت میکنند و مهمترین ستون و حکم شریعت نماز است. به گفتهٔ او قرآن را که میخوانید، لحظهٔ تولد امت یا دین جدیدی به نام اسلام زمان تغییر قبله است؛ انگار با تغییر جهت نماز امت جدید متولد میشود.
شریعت را او احکامی میداند که میگویند فلان کار را در فلان وقت و به صورت خاص انجام دهید، و میگوید مهمترین حکم بودن به معنای مهمتر بودن از احکامی مانند اینکه باید راست گفت نیست. نماز عبادتی روزانه است و مسلمان چنان تعلیم میبیند که انگار شب با خواب میمیرد و صبح زنده میشود؛ به آیهای اشاره میکند که میگوید خداوند شما را «يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ».
او میگوید توصیه شده شب هنگام خواب استغفار کنند تا گناه پاک شود و صبح هم «وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»؛ مانند تعهدی است که اگر گذشتهٔ خوبی ندارند این روز را پاک زندگی کنند. واحد زندگی کردن روز است و خود روز هم به چند قطعه تقسیم شده است.
او این پرسش را میآورد که کسی که از دور نگاه کند میگوید انگار میخواهند کوه بکنند؛ این همه دقت چرا لازم است؟ برای نشان دادن حس زمانبندیشده از واحد درسی تدریس پنجدقیقهای در آمریکا و از استادی در دانشکدهٔ برق دانشگاه تهران مثال میزند که مثالها و کارش از پیش آماده بود. سپس میگوید اگر از دور به شریعت نگاه کنید همین حالت را میبینید: مسلمانها از خانه بیرون میآیند، کار میکنند و به مسجد برمیگردند.
او دو پرسش را مطرح میکند: داخل مسجد چه میکنند، و رفتوبرگشت چه تأثیری بر زندگی روزانه دارد. به گفتهٔ او نه فقط روز بلکه عمر هم به واحد روز تقسیم شده و هر روز انگار از زنده شدن تا مردن را تجربه میکنیم.
عشق، اوّاب و ظرف شریعت
او میگوید توجیهی ساده این است که این آدمها عاشقاند: بنا بر قرآن مؤمن واقعی «اشدّ حبّاً لله» است. مانند عاشقی که بیرون میرود و دلش تنگ میشود، مرکز ثقل زندگیشان انگار در این عبادت است. اگر کسی واقعاً چنین باشد در بازار لذتی را که در عبادت برده نمیبرد و چند ساعت بعد برمیگردد و تجدید حیات میکند.
او به وصف داوود در قرآن «إِنَّهُ أَوَّابٌ» اشاره میکند و میگوید اواب یعنی کسی که مدام رجوع میکند؛ چون صیغهٔ مبالغه است احتمالاً بیش از نماز پنجگانه بود. بر همهٔ مؤمنان واجب است دستکم پنج بار اواب بودن را نشان دهند. اگر هم کسی به عاشقی نرسیده باشد، شریعت مانند ظرفی است آماده که اگر روزی جذب شد، آن حالت را نگه دارد و زندگیاش بهم نخورد.
او میگوید برای دانستن وضع معنوی فقط به نماز نگاه کنید: اگر عاشقانه و با تمرکز و لذت است اوضاع خوب است و اگر با حواس پرتی است خیر. فکر میکند نود و خوردهای درصد مردم به پنج بار عبادت نیازی ندارند و متأسفانه برای کارشان مزاحم هم هست، چون بیشتر جذب بازار هستند.
توحید در کثرت و نیاز به جامعه
یکی از حاضران میگوید تقطیع نماز در پنج وقت ظاهراً شبیه ساختار قرآن است که هی به کثرات میرود و برمیگردد. او میگوید اساس دین و ادیان ابراهیمی این است که انسان به توحید برسد، یعنی کثرت نبیند و خدا را همهجا ببیند، و این بسیار سخت است. در بازار و دانشگاه آدم در کثرت غوطه میخورد. بنابراین کسی که بخواهد غرق وحدت باشد و زندگیاش را هم بکند به شریعت و شکل خاصی از زندگی نیاز دارد که از فرد برنمیآید و از جامعه برمیآید.
او میگوید میپرسد آدمی که در آمریکا کار میکند چگونه اوقات نماز را رعایت کند؛ خیلی چیزها را نمیتواند رعایت کند چون آن جامعه بر شریعت اسلام یا شریعت دیگری نیست، بیشتر بر کار و اقتصاد است. اگر پذیرفته شود که هدف خلقت انسان رسیدن به چنین جایی است، شریعت میخواهد انسان موحدی تربیت کند که در جامعه زندگی و کار میکند و اثری بر زمین میگذارد، نه انسان موحد بالای کوه.
امانت، اراده آزاد و دقت
او به آیهٔ معروف عرض امانت بر آسمانها و زمین اشاره میکند و میگوید خود قرآن میگوید آسمان و کوه عقل داشتند و این را نپذیرفتند؛ پس نگهداری آن بدتر از کوه کندن است. مانند چیز باارزشی است که ممکن است بشکند و باید با دقت زندگی کرد وگرنه غبار مینشیند.
به گمان او وجه مشترک حرفها دربارهٔ این امانت این است که انسان اختیار دارد. به مقالهٔ فیلسوفی انگلیسی به نام چیزم دربارهٔ اراده آزاد اشاره میکند که استدلالهایش را خوب میداند. میگوید اگر بخواهیم معتقد باشیم اراده آزاد هست باید بپذیریم انسان میتواند چیزی را خلق کند؛ پس اراده آزاد داشتن مانند آن است که خداوند انسان را در خلقت شریک کرده باشد.
او میگوید اگر به مغز و نوروساینس فکر نکنیم، حداقل اراده آزاد این است که چیزی ایجاد میکنم که تا ابد اثر آن میماند؛ فکر کردن به این آدم را میترساند و منشأ تقوا این حساسیت است، مخصوصاً با اعتقاد به ابدیت. به سورهٔ زلزال اشاره میکند: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ». چون زندگی انسان وصل به جاودانگی است، هر لحظه آن انگار ارزش نامتناهی پیدا میکند.
او به آیهای دربارهٔ نماز اشاره میکند که میگوید «وَلَذِكْرُ اللهِ أَكْبَرُ»؛ یعنی اگر بتوانید بیرون هم یاد خدا را فراموش نکنید، از نمازخواندن بزرگتر است و نماز مقدمهای برای زندگیای پر از یاد خدا است. میگوید نماز روزانه تنها عامل حفظ توحید و تقوا نیست؛ یکی از جوانب دیگر شریعت اهمیت خانوادهٔ سر جای خود است که احکامش در سورهٔ نور میآید.
نماز و تسبیح
او میگوید انسان ایدهآل شریعت غرق در توحید است و این بدون جنبهٔ شناختی قوی که درست و غلط را تشخیص دهد ممکن نیست؛ بهجز حضرت عیسی که غرق در توحید بود، این حالت بهم میخورد. از واژهٔ صلاة برمیآید که اساس نماز توجه کامل به خدا یعنی غرق شدن در توحید است. وقتی برای نماز میایستید از دنیا جدا شدهاید و توحید خیلی ساده میشود.
او میگوید در نماز پس از قیام به رکوع و سجود میروید و ذکر و حرکت آن همان است که در قرآن تسبیح نامیده میشود؛ در قرآن آمده که همهٔ موجودات تسبیح میکنند، از جمله «یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ». معنای تسبیح را از واژهٔ شناور شدن میداند: لحظهای که موجودات خود را در دستان خداوند رها میکنند. میگوید کنار دریا پرندهای دید که دنبال طعمه نبود و بال باز کرده بود و باد میزد، و لااقل آن لحظه احساس کرد تسبیح میگوید. شاید تسبیح پرندهها همین حالتهای شناوری باشد.
یکی از حاضران میگوید لحظهٔ یافتن طعمه هم شاید غیر از تسبیح نباشد. او پاسخ میدهد حیوانات را دستکم نگیرید، ولی لحظهای که عقاب موجود زندهای را پاره میکند خیلی در حالت تسبیح نیست؛ پرندهشناس نیست و امیدوار است آن دنیا بفهمند. روایتی را که میگویند پیامبر سنگریزهای در دست گرفت و مردم شنیدند تسبیح میکند فراموش کنید و فکر نکنید تسبیح به این معنا است که ذکر میگویند.
در بحث با حاضری که میگوید فرق دارد نماز چهار چیز را یکی کند یا هزار چیز را، او میگوید نماز عملی روزانه برای رسیدن به حالت وحدت است و نه چهار چیز گفته و نه هزار چیز. میگوید در متون عرفانی دربارهٔ نماز آمده افرادی روزی سجده میکنند و دیگر سر بلند نمیکنند و دچار صعق میشوند؛ نمیداند راست است یا دروغ. دربارهٔ اشرف مخلوقات بودن انسان و بیچاره بودن پرندهها میگوید شوخی میکند.
سجده و یگانگی با جهان
او میگوید در رکوع و سجود همان کاری را میکنید که همه میکنند؛ حسنآقا بودن اهمیتی ندارد و تعجب نمیکند اگر آدم بسیار مؤمنی در نماز صبح یادش نباشد اسمش چیست و در چه قرنی زندگی میکند. عبارت ابوسعید ابوالخیر را میآورد که توحید در دو چیز است: «یکسان نگریستن و یک سو نگریستن». نماز جایی است که تعینات به کار نمیآید.
او میگوید لااقل وقتی به سجده میروید قرار است از تمام کثرتها و تعینات خارج شده باشید و دیگر لازم نیست بدانید آدم هستید یا پرنده یا سنگ ریزه؛ این مقامی مشترک میان همهٔ موجودات زنده است. توحید وقتی درست میشود که این حس را دستکم در لحظههایی داشته باشید، و بهجز حضرت عیسی کسی نمیتواند آن را در همهٔ لحظهها ادامه دهد.
به گفتهٔ او غرق شدن در توحید یعنی با دنیا یکی شدن: وقتی مطابق حق عمل میکنید مانند موجودی هستید که آنچه باید بکند میکند، همانطور که سنگی از کوه پایین میافتد و همان مسیری را میرود که باید. میگوید کسانی که تجربهٔ عرفانی نماز دارند توافق دارند که سجده مقام فنای ذات است و دومین سجده برای اطمینان از تمام شدن کار است.
او میگوید تعجب نکنید که وقتی برای اولین بار اجازهٔ جنگ داده میشود قرآن میگوید اگر نجنگند مساجد و صوامع و بیع از بین میروند؛ انگار مهمترین چیز جامعههایی است که در آنها جای عبادت باشد. میگوید دین که شروع میشود مسئله این است که به کدام سمت نماز بخوانید و قبلهٔ جدید انگار دین جدید است.
رهبانیت و خانواده
او به پرسش جلسهٔ پیش دربارهٔ رهبانیت برمیگردد و میگوید رهبانیت راه حل کمال نیست، مگر اینکه کسی به دلایل طبیعی جدا بیفتد. اینکه کسی با اختیار خود از پدر و مادر و خانواده جدا شود یا ازدواج نکند راهی نیست که اسلام پیش پای مردم گذاشته؛ این روابط اگر سر جای خود قرار بگیرند نه تنها مزاحم نیستند بلکه به توحید کمک میکنند.
به گفتهٔ او در اکثر طریقتهای عرفانی حالت ایزوله شدن هست و دربارهٔ رفتار با پدر و مادر چیزی نمیگویند؛ آنها غالباً روی تمرینهایی تمرکز دارند که قوهٔ شناختی را قوی کند. این را هم خوب و ارزشمند میداند، ولی میگوید شریعتهای ابراهیمی شاخ و برگ دارند و دربارهٔ روابط خانوادگی و بازار حرف میزنند.
او میگوید در کودکی دچار کثرت بودیم و پدر و مادر نقش خدا را برای ما بازی کردند. اگر رابطهٔ خود را با پدر و مادر درست تنظیم نکند خللی در توحیدش هست، چون آن سابقه وجود دارد و نمیشود رفت بالای کوه و فراموش کرد از کجا آمده است. میگوید شریعت نحوهٔ تعامل درست با خانواده و دوستان را یاد میدهد.
توبه و گذشتهٔ انسان
او میگوید در شریعت اسلامی قدم اول توبه است، یعنی تا آنجا که ممکن است از گذشته جدا شدن؛ مانند ریست کردن گذشته، جدا از اینکه بعداً بخواهد روابط را اصلاح کند. دو راه میبیند: به تدریج با تعلیمات معنوی از گذشته فاصله گرفتن، یا لحظهای قاطعانه تصمیم گرفتن و خود را ریست کردن. میگوید توصیهٔ طریقتهای ابراهیمی این است که در شروع کار توبه کنید.
او از مرحوم حسن زاده آملی نقل میکند که در قطعهای کوتاه میگوید خدایا شکر که به جایی رسیدم که میفهمم از سجدههای خود هم باید توبه کنم. میگوید توجه به گذشتهٔ انسان در خیلی از طریقتهای معنوی دیده نمیشود؛ ولی تمرینهای آنها اگر خوب پیش برود، خودبهخود به حالتی شبیه توبه میرسد. به گفتهٔ او در قرآن آمده آدمی که بدون توبه از دنیا رفته، وقتی اعمال او به او عرضه میشود، دوست دارد که فاصله دوری از او داشته باشد.
او صحنهٔ توبهای را از فیلم The Mission نقل میکند و میگوید سینمای فاسد غرب را به شوخی میگوید. شخصیتی که رابرت دنیرو بازی میکند سرخ پوستهای آمازون را میکشت و اسیر میگرفت و میفروخت؛ پشیمان میشود و آنچه از این راه به دست آورده را با طناب به خود میبندد و بالای کوه میبرد. رئیس قبیله طناب را میبرد و آنها از کوه پایین پرت میشوند؛ او برگشتن را میپذیرد ولی اینها را لازم ندارد.
به گفتهٔ او آدمها در اثر توبه گاهی ناگهان جهش میکنند و به حقیقت مطلق وصل میشوند و شریعتهای ابراهیمی به این توجه دارند. یکی از تفاوتهای طریقت اسلامی با بعضی طریقتهای دیگر این است که آنها بیشتر روی جنبهٔ مثبت و از الان به بعد کار میکنند، ولی در طریقت اسلامی توصیه این است که این کار را در شروع انجام بدهند.
→ متنِ کاملِ این جلسه