او جلسه را با توضیح اینکه چه ارتباطی میان موضوعات بیست و چند سال سخنرانی هست آغاز میکند و میگوید همه تفسیر متن است. بعد به شریعت برمیگردد، میگوید کانون آن عبادت است و دربارهٔ نیت در نماز سخن میگوید. در پایان به روابط خانوادگی میرسد.
نخ تسبیح جلسات: تفسیر متن
او میگوید مدتهاست قرار بوده توضیح دهد میان موضوعات بیست و چند سال اخیر چه ارتباطی هست، و هر بار که به دوستان گفته آنها تعجب کردهاند. میخواهد بگوید پراکندگی در کار نیست: احساس میکند تخصصش تفسیر متن است، چه هنری باشد چه دینی، و همهٔ سخنرانیها را با یک نخ تسبیح وصل میداند، یعنی روش تفسیر متن همراه با بحثهایی محتوایی که به گمان او مانع درک متون قدیمیاند.
حداقل هفتاد درصد جلسات فقط دربارهٔ قرآن بود. او اعتقاد دارد اگر کسی به خداوند و وحی اعتقاد داشته باشد، طبیعی است که شیوهٔ تفسیر متن دینی با متنی که انسان پدید آورده فرق داشته باشد. میگوید بالای نود درصد جلسات بیان شیوهٔ روشمند تفسیر متون است، و جلسات متن غیرمقدس را مکمل این جلسات میداند؛ اگر به لذت خودش بود چهار هزار جلسه متن غیرمقدس میگذاشت و چهارصد جلسه متن مقدس، چون متن مقدس سختتر است و مسئولیتش بیشتر.
روانکاوی، لکان و متن مقدس
به اعتقاد او بهترین راه نزدیک شدن به متنی که انسان پدید آورده روانکاوی است. در متن انسانی سه لایهٔ ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه فردی و خودآگاه هست و به گفتهٔ او شاید بالای نود درصد نقدهای موجود فرض میکنند همهچیز از خودآگاهی مؤلف درآمده است؛ میگوید این نظر شخصی اوست. در متن مقدس به اعتقاد او این لایهها نیست؛ اگر کسی فکر میکند پیامبر آن را تولید کرده، مبارزهطلبی این است که نشان دهد ناخودآگاه شخصی و جمعی و خودآگاه کجا هستند، و او چنین دینامیکی نمیبیند.
دلیل تعطیلی جلسات لکان به گفتهٔ او این بود که برخلاف فروید و یونگ، که با ده جلسه تئوری میشود صد جلسه از آن استفاده کرد، لکان را باید صد جلسه گفت تا فهم متون ده درصد زیاد شود؛ او لکان را ابزار قدرتمندی نمیداند.
یکی از حاضران یادآوری میکند که او گفته تفاوت ناخودآگاه و خودآگاه دربارهٔ متن مقدس صدق نمیکند. او میگوید اگر کسی ایتئیست باشد و بخواهد نشان دهد این متن هم تعارضهای درونی دارد، خوب است یک سوره یا داستان را انتخاب کند و نشان دهد. روش این است که جایی که سیر منطقی متن میشکند ببینیم عامل شکستن چیست، و اگر به ترومایی در کودکی پیامبر رسید باید در بقیهٔ داستانها هم دیده شود؛ میگوید این هماوردطلبی را میشود انجام داد و او نمیبیند.
موانع فهم متون قدیمی
او میگوید وقتی متنی هنری یا ادبی از هزار سال قبل را میخوانید، بزرگترین عاملی که باعث میشود خوب نفهمید این است که ما غرق در دنیای خودمان و دنیای مدرن هستیم؛ برای همین سراغ کاپیتالیسم یا آمریکا رفته و چند جلسه دربارهٔ آن گفته است. متن مقدس، چه از خداوند باشد چه از بشر، متنی غیرمدرن است، و جلسات دربارهٔ علم هم در همان مقوله است چون جهانبینی علمی به نظر او مانع بزرگی برای فهم قرآن است.
مهمترین عامل اشتباه در فهم رفتارهای گذشتگان این است که فراموش میکنیم آنها چه میدانستند و ما الان چه میدانیم. مثالی از قضاوت تاریخی بر پایهٔ نتیجه میآورد: بهراحتی میگویند مصدق اشتباه کرد که مجلس را منحل کرد، ولی باید دید در همان شرایط و با همان اطلاعات چه کاری درست بود؛ مثل کسی که روی جفت شش شرط بسته و برنده شده و لزوماً عاقل نبوده است.
کاپیتالیسم و مردسالاری را از همین نوع میداند، ولی میگوید اگر دوباره سخنرانی میکرد این اصطلاحات را به کار نمیبرد چون با پدیدهٔ اجتماعی و سیستم اقتصادی قاطی میشود. موانع دو نوع است: روشی، یعنی روش خواندن متن را بلد نباشیم، و محتوایی، یعنی غرق در دیدگاههایی باشیم که مانع درک دنیای دیگری شود؛ این فقط دربارهٔ متون مقدس نیست.
کتاب بیست و سه سال و انسجام تصویر
او فکر میکند جلسات دفاع عقلانی نتیجهٔ وسوسهٔ قدیمی گذاشتن جلساتی دربارهٔ کتاب بیست و سه سال آقای دشتی است. میگوید در شانزده هفده سالگی آن را خوانده و به نظرش به قدری سست بود که موجب خنده بود؛ یکی از مهمترین سستیهای آن این است که در تصویر کتاب پیامبر در مقدمه آدم صالحی است، در فصل اول باهوش، بعد معلوم میشود خنگ است، جلوتر شهوتران قاتل؛ و نمیشود چنین تصویر ناهماهنگی ساخت. مهم این است که تئوری هماهنگ باشد، و اگر کسی در متون مقدس لایهها را نشان دهد نمیتواند در یک داستان چیزی بگوید و در داستان دیگر چیز دیگری.
حاضری میپرسد آیا انسان در طول زمان تغییر نمیکند. او میگوید همه تغییر میکنیم و غیرقابل کنترل است؛ ایراد اثر آقای دشتی و آثار مشابه این است که مانند کلاژ است؛ انگار چیزهای ناهماهنگی را کنار هم چسباندند. اگر تصویری منسجم از سیر تحولات روانی ارائه دهند و دلیل بیاورند، درست است، ولی اینکه آدم مثل دکتر جکل و مستر هاید روز خوب و شب چیز دیگری شود منطقی نیست.
خیلیها انسجامی در مباحث نمیبینند، ولی او میگوید مانند تفسیر متن است: چیزهای پراکنده را میبینید و تئوریای میسازید که همه را منسجم کند.
ایرادهای شریعت و کانون آن
او به شریعت برمیگردد و میگوید فهرست ایرادها را یکی یکی جواب نمیدهد، برخلاف قرآن؛ نخست باید شریعت و ساختار کلی آن را معرفی کند. به گفتهٔ او کسی که مهمترین مسئلهاش رسیدن بشر به توسعهٔ سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است، شریعت را از این دیدگاه میسنجد و شاید شریعت به معنای آنچه در کتب فقهی گفته میشود جداً جای دفاع نداشته باشد؛ ولی باید نخست فهمید شریعت چیست و هدفش چیست.
به نظر او این روش غلط است: بیشتر شریعت راه دیگری میرود و تنظیم روابط اقتصادی بخش قابلتوجهی از آن نیست. اصلیترین نکتهٔ شریعت برنامههای فردی برای تکامل انسان است که بیشترین حجم احکام را دارد، و احکام خانوادگی و اجتماعی به نظر او در حاشیهاند. هرچه از فرد به خانواده و جامعه برویم حجم احکام کمتر میشود، چون لایههای بیرونی در تاریخ بیشتر تغییر کردهاند.
به دوستان روحانی که هنوز اعتقاد دارند باید سالی یک بار جهاد کرد با اطمینان میگوید این کاملاً «من درآوردی» است و خیلی متأخر، و حداقل سیصد چهارصد سال طول کشیده وارد فقه شیعه شود.
بالای نود درصد ایرادها به بخشهایی از شریعت است که موضوعیت ندارد، مثل شیوهای که هزار و خردهای سال قبل بین مسلمانها متداول شده و وارد فقه شده. هیچکس نمیتواند ادعا کند همهٔ احکام را عقلانی میداند؛ فرض میکند یک در ده هزار احکام را نفهمد، که اشکالی ندارد؛ دربارهٔ اینکه چرا نماز صبح دو رکعت است رک و راست میگوید نمیداند و قرار نیست بداند. کانون شریعت بحث عبادتکردن و ارتباط انسان با خداست، و جزو شریعت نیست که بگوییم راه منحصر به فردی است؛ در قرآن به رهبانهای مسیحی که به کمال رسیدهاند اشاره میشود.
نماز، نیت و وضو
به گفتهٔ او با اختلاف خیلی زیاد، بالای نود درصد، مهمترین رکن نماز نیت است که از نظر فقهی به یاد دادن «چهار رکعت نماز ظهر به جا میآورم» کاهش پیدا کرده. نیت یعنی آدم واقعاً حس عبادت کردن داشته باشد: شکرگزار باشد، زیبایی جهان را ببیند و بخواهد خدا را ستایش کند. به این پرسش که عربی خواندن حواس را پرت میکند میگوید از برادران عربزبان هم میشود پرسید حواس آنها جمع است یا نه؛ مردی را مثال میزند که عاشق دختری روس است و یک جمله را از ته دل میگوید، و اگر حس وجود داشته باشد زبان فرقی نمیکند.
به نظر او خیلی از آداب و ارکان نماز برای تقویت و به وجود آوردن این احساس است، مثل وضو و طهارت لباس و محراب در خانه. وضو را مقدمهٔ مهمی میداند: توجه از وجه میآید و شستن صورت یعنی قطع توجه از دنیا؛ بعضی تعبیر میکنند که مسح سر پاک کردن افکار است. فکر میکند گفتن اذکار وضو به فارسی خیلی بهتر است از عربی، و تغییردادن آنها هم بهتر است تا تبدیل به عادت نشود.
خطر عادت این است که ذکر هر روز مکانیکی و اتوماتیک شود تا جایی که آدم یادش نماند نماز ظهر را خوانده یا نه؛ باید از عادت خارج شد، مثلاً با حس طهارت بدن و لباس یا عطر. او از کسی که اذکار جدید بسازد و برای خودش طریقت و شریعت درست کند و دیگران را تشویق کند خیلی مشکوک است و احساس میکند شبیه بدعت است؛ ولی میگوید قرار نیست در خلوت کارهای شبیه هم داشته باشیم، قرار است نماز جماعت یونیفرم باشد و خود شرع آزادی داده که هر کس در وضو هر ذکری میخواهد بگوید.
قبله و جلسهٔ آینده
او میگوید از یک وقتی به بعد رو به قبله ماندن برایش خیلی جالب شده؛ فکر میکند ایستادن در مقام ابراهیم و نماز دو رکعتی از هیجانانگیزترین بخشهای حج است و رو به قبله ایستادن را مثل پا جای پای انبیای ابراهیمی گذاشتن. میگوید بعداً دربارهٔ مرکزیت مکه و مسجدالحرام در احکام اجتماعی و سیاسی شریعت سخن خواهد گفت.
بعد از چند جلسه دربارهٔ بخش عبادی، فکر میکند نکتهٔ بعدی روابط خانوادگی باشد. به گفتهٔ او خانواده اکنون هنوز معنای سنتی خود را کموبیش دارد ولی با روندی که پیش میرود در آیندهٔ نزدیک نخواهد داشت و لابد در احکام آن مشکل ایجاد میشود؛ مثلاً دربارهٔ ارث خانوادههایی با دو مادر احکامی نداریم. یک راه انکار است، ولی فکر میکند به جایی میرسد که نمیشود چنین بحث کرد. جلسهٔ آینده از روابط زن و مرد و خانواده شروع میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه