او میگوید بحث نماز را پشت سر گذاشته و میخواهد از هستهٔ مرکزی شریعت شروع کند، چون اگر از احکامی شروع کند که به آن اشکال میشود، تصویر غیرواقعی از شریعت ایجاد میشود. دربارهٔ اخلاق در میان اصول دین و فروع دین، نماز جماعت، نماز جمعه، ماههای قمری و روزه حرف میزند. در بخش پایانی به سیاست خارجی پیامبر و مسئلهٔ اینترنت میرسد.
هستهٔ مرکزی شریعت
او میگوید دربارهٔ معنویت نماز کتابهای عرفا، مثل اسرار الصلاة، به اندازهٔ کافی هست و به تصور او لازم نیست وارد جزئیاتشان شوند. بخشهای نماز و روزه را تعمداً مفصلتر از انتظار میگوید، چون اگر از احکامی شروع میکرد که غیرعقلانی به نظر میرسد، مثلاً احکام خانواده و اجتماع و اقتصاد، تصویری غیرواقعی از شریعت میساخت. به نظر او شریعت از عبادات شروع میشود و بعد به روابط افراد، خانواده و اجتماع میرسد.
در جامعهٔ ما به محض اینکه بگویید اجرای شریعت، اولین چیز حجاب خانمهاست، و او میگوید اگر خیلی خوب دفاع کند هم به تصویر غیرواقعی تن داده است. میپرسد انتقال یک حکم اجتماعی یا اقتصادی به امروز، بعد از هزار و پانصد سال، چقدر منطقی است؛ حتی اگر حکم ربا را به درستی به عصر حاضر بیاورند باز فرع است. احکام اصلی را نماز، روزه، حج و خمس و زکات میشمارد.
نکتهٔ دوم او این است که در فیزیک قانون را در مدل ساده و غیرواقعی بیان میکنیم. دربارهٔ شریعت هم فرض کنید عدهای عاقل و بالغ همه موحدند و میخواهند کنار هم زندگی کنند و ضوابطی با رعایت عدل و انصاف داشته باشند. معلوم است که مدل واقعی نیست و باید به سمت واقعی شدن رفت، ولی نه اینکه مدل اولیه بیان نشود.
اخلاق در میان اصول و فروع دین
او میگوید بین اصول دین و فروع دین باید چیزی به اسم اخلاق دین باشد ولی وجود ندارد. از یک سخنرانی شنیده که احمد اشرف، جامعهشناس، حدود سال هزار و سیصد و پنجاه تحقیقی در مورد کتب دینی مدارس انجام داده و او متن آن را پیدا نکرده است. نتیجه به گفتهٔ او این بود که بالای نود درصد آموزشها صوری و مربوط به مناسک است، و به نظر او نقصهایی که در جامعه ما از نظر نگاه به دین وجود دارد خیلی عمیقتر و قدیمیتر از به وجود آمدن حکومت دینی است.
او تأکید میکند که چیزی مهمتر از احکام، یعنی اخلاق، باید مقدم باشد: کنترل خشم و عدل و عدالت که ریشهٔ اخلاق است. میگوید با اینکه قرآن به عدل دعوت میکند، این واژه برعکس حجاب واژهٔ کلیدی نیست، و مسلمانی که آموزش رسمی دیده معمولاً نمیفهمد مهمترین چیز عدل است.
به گمان او تقسیم اصول و فروع از قرن دوم به بعد با رقابت مکاتب کلامی و فقهی شکل گرفت. در متون قدیمی فقهی چیزی به نام توصیه اخلاقی نمیبینید و به نقل او از یکی از علمای معاصر، حدود صد و خوردهای سال پیش برای اولین بار در یک کتاب فقهی آمده است. مرز بین اخلاق و احکام مناقشهبرانگیز است و ملاک خاصی گفته نشده.
نماز جماعت
او میگوید نمازهای پنجگانه از اول قرار بود به جماعت خوانده شود و در جامعهٔ مدینه مسجد بود. اهل سنت امروز خیلی این را رعایت میکنند. ساختن مسجد جزو حلال و حرام نیست و امر توصیهشده است، و میشود در خانه هم عبادت کرد، ولی هیچ فرقهای این سنت را انکار نکرده که بهتر است نماز یومیه به جماعت باشد.
او نکتهٔ خاصی دربارهٔ خوبی جماعت ندارد و میگوید شاید چون مناسک دستهجمعی از نظر روانی تأثیر دارد، حتی در فرقههای مدرن اتئیست هم هست. از مسجدی کوچک در مشهد خاطرهای دارد: چند نفر ساکت میآمدند، قرآن میخواندند و منتظر اذان میماندند. فکر میکند اگر در خانه عبادت کنید این حس وجود ندارد.
نماز جمعه و روز خاص هفته
به گفتهٔ او نماز جمعه عبادت هفتگی است که در قرآن روی آن تأکید شده. شیعیان به حالت اعتراضی شرکت نکردند چون نمازهای جمعه حکومتی بود و، چنانکه معروف است، در قرون اولیه سب علی و ائمه میشد. فتوا این است که در زمان ائمه واجب است و در زمان غیبت واجب نیست. بعد از انقلاب احیا شد و جمعیت میآمد، ولی او میگوید حرفهایی که آنجا زده میشود از نظر خیلیها ممکن است با معنویت تعارض داشته باشد.
او میگوید تقسیم هفتروزه ظاهراً از این آمده که خدا در شش روز آفرید و روز هفتم را استراحت کرد؛ در شریعت یهود جزو مهمترین مناسک است و مسیحیها آن را به یکشنبه منتقل کردند. هفته چیزی قراردادی است که در همهٔ ادیان ابراهیمی بود و اسلام به رسمیت شناخته، و اصل آن نماز جمعه است.
در قرآن روی سبت تأکید میشود و خدا از یهود خواست یک روز از هفته کار نکنند. به نظر او «وَذَرُوا الْبَيْعَ» جایگزین شنبه است؛ تعطیلی روز هفتم آنجا سفت و سخت بود و اینجا نیست.
او میگوید حتی اگر به نماز جمعه نروید، روز جمعه باید روز خاصی باشد تا گردش هفتگی در زندگی گم نشود. در شریعت یهود این از اساس بود و ذرهای باور نمیکند که در شریعت اسلامی حذف شود؛ جایگزینش نماز جمعه بود. هیچ توصیهٔ فقهی نمیکند، فقط میگوید جمعه برای مسلمانها باید روز خاصی باشد. او با طعنه از بحثی یاد میکند که تعطیلی شنبه و جمعه را به دلیل تشبه به کفار حرام میدانست.
ماههای قمری و روزه
دربارهٔ آیهای که از دوازده ماه میگوید، به نظر او دوازدهگانه بودن ماهها چیزی طبیعی یا معنوی در خودش دارد و قراردادی نیست؛ ماههای قمری مبنای طبیعی کشاورزی ندارند. اگر این آیه نبود میگفت سنتی است که شاید منشأ الهی ندارد. تقسیم قمری شاید از ابراهیم آمده باشد. علت را در آیه نمیبیند ولی میگوید آیه میگوید دلبخواه نیست.
او میگوید با یهودی که روبهرو شوید اول امساک در روز شنبه به چشم میآید، و در مسلمانها نمازهای پنجگانه. نکتهٔ اصلی در عبادت سالانهٔ مسلمانها امساک است، و اوجش در حج است که محرم نباید مورچه لگد کند و مجادله کند. به تعبیر او روزه تمرینی سالانه است که طبق قرآن برای تقواست. ایراد میگیرد که میگویند روزه برای فکر کردن به فقراست و میپرسد بقیهٔ امساکها برای چیست.
به گفتهٔ او کل یک ماه تمرین تقواست: روزی که روزه دارد دروغ نگوید و غیبت نکند. بعید میداند هیچ مشرب عرفانی وجود داشته باشد که چیزی مشابه روزه نداشته باشد؛ و فکر میکند آنتونی رابینز هم دستور روزه دارد چون اراده را تقویت میکند. به نظر او بدیهی است که امساک اراده را تقویت میکند و بدون اراده قوی نمیشود تقوا داشت. او میگوید در ماه رمضان و در حج خرق عادت هست و عادت مانع درک عمیق است.
سیاست خارجی پیامبر
او میگوید با توجه به دوران انتخابات میخواست دربارهٔ حج و سیاست حرف بزند ولی صرف نظر میکند. تأکید کرده بود که در برداشت فقهی دربارهٔ مسائل اقتصادی و سیاسی روی اخلاق و اصول کلی تأکیدی نیست، و در قرآن رعایت عهد اهمیت عجیبی دارد؛ خدا هم متعهد به عهدی است که با ما بسته است.
به گفتهٔ او زمان پیامبر نه روابط بینالملل بود، نه معاهداتی و نه سازمان ملل، پس از سیاست خارجی پیامبر نمیشود مباح یا واجب بودن گروگانگیری را درآورد. به نظر او گروگانگیری تصویر زشتی از ما ساخت و فکر میکند به حیثیت مردم ایران لطمه زد. میپرسد چه کسی گفته ما حق داریم خودمان را جای پیغمبر بگذاریم.
او میگوید اکثریت مطلق علمای شیعه اصولاً میگفتند نباید حکومت تشکیل داد چون پیغمبر و معصوم نیستید؛ حکومتی پر از خطا که خودش را حکومت پیغمبر فرض میکند. خودپیامبرپنداری به نظر او فاجعه درست میکند و اسلامی از نظر محتوا یعنی نزدیکتر به عدل و انصاف.
واکنش به ناکامی
در پاسخ به یکی از حاضران میگوید وقتی کاری میکنید و نتیجه نمیگیرید، دو نتیجه میشود گرفت. پدر و مادری که بچههای خود را خیلی سختگیرانه تربیت کردهاند و بچهها برعکس شدهاند، معمولاً میگویند به اندازهٔ کافی سخت نگرفتیم، و به گفتهٔ او علما هم احساسشان این است که شرع را رعایت نکردیم. او میگوید حضوری با کسانی صحبت کرده که فکر میکنند باید دست قطع میکردند، و میپرسند چرا با ماهواره مبارزه نکردیم.
اینترنت و جامعهٔ دینی
او میگوید مثال جامعهٔ دینی در دنیا آمیشها هستند که خود را در زمان گذشته فریز کردهاند، ولی این مسئلهٔ کشور نیست. به نظرش تفاوت ملت و امت خیلی عمیق است. سپس از اصطلاحی از آقای محمدباقر صدر یاد میکند که میگوید بخشهایی ربطی به شریعت ندارد.
به نظر او از شریعت انتظار حکم در مسئلهٔ جزئی داشتن معقول نیست. دربارهٔ اینترنت و ماهواره میگوید مسئلهٔ شرعی نیست، اخلاقی است و به سلامت روان و حفظ هویت ملی مربوط میشود. فکر میکند چون بد عمل کردیم شاید یک روزی جزو بیهویتترین کشورهای دنیا از نظر فرهنگی شویم. در پایان یکی از حاضران میپرسد سنگسار در یهودیت هست، و او میگوید بله.
→ متنِ کاملِ این جلسه