این جلسه با مرور بحث نماز جمعه از جلسهٔ گذشته آغاز میشود. بعد او اخلاق و توحید را در برابر احکام، و نسبت فرد و امت را بررسی میکند. سپس دربارهٔ روزه، حج و قبله و مبنای جهاد حرف میزند و در پایان به مقاومت جامعه در برابر فتواهای جدید میرسد.
نماز جمعه و شرع یهود
او میگوید از ظاهر آیات برمیآید نماز جمعه از اوجب واجبات است ولی به نظر میآید علمای شیعه، شاید اکثرشان، آن را واجب عینی نمیدانند. تأکیدش این است که چون ایمان داریم خدا شریعت را برای یهود در تورات نازل کرده، کنار گذاشتن آن در فهم شریعت خودمان معقول به نظر نمیرسد. به گفتهٔ او قرآن میگوید تغییراتی دادید، ولی اینکه تورات از بین رفته باشد حرف تخیلی است.
به نظر او مناسک سنگین شنبه در شرع یهود، که قرآن هم به آن اشاره میکند، نشان میدهد در شریعت یک روز هفته باید با روزهای دیگر فرق داشته باشد، و به نظر او با عقل جور درنمیآید که هفت روز هفته مثل هم باشند. میگوید اگر کسی به نماز جمعه نمیرود، برای خودش بدعت شخصی کند، مثلاً از خانه بیرون برود، معامله نکند و چند ساعت اینترنت را تعطیل کند. هشدار میدهد که ممکن است همان بلایی که سر یهودیها آمد سر ما هم بیاید، و میگوید دین با گذشت زمان از محتوا خالی میشود و ادا درآوردن زیاد میشود.
او آیهٔ سورهٔ جمعه را میخواند، «فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ»، و از حاضران میپرسد کسانی که واجب نمیدانند چگونه آن را توجیه کردهاند. یکی از حاضران میگوید شاید شرط اول محقق نشده؛ او میگوید همین را گفتهاند، یعنی اگر ندا داده نشد میتوانید نیایید، و این استدلال را مسخرهبازی مینامد. به گفتهٔ او نرفتن شیعیان از نظر تاریخی روشن است و میشود به آنها حق داد، ولی وارد شرع شدن آن مشکل دارد.
یکی از حاضران میگوید دلیل اصلی نبودن امام است. او پاسخ میدهد با این استدلال میشود گفت نماز جماعت هم بدون امام لازم نیست، و جهاد با عبادت فرق دارد. به نظر او آن توجیهات برای این بود که نمیخواستند شرکت کنند و باید فتوای موقتی میدادند، ولی وقتی وارد فقه شد ثبات پیدا کرد.
اخلاق و توحید پیش از احکام
او میگوید اگر روی ایرادهای شریعت تأکید کنیم دیدگاه درست را از دست میدهیم، و وقتی چندصد جلسه دربارهٔ شریعت و شاخ و برگ آن حرف بزنیم این حس نادرست القا میشود که اصل دین احکام است. به نظر او اصل عقاید است، بعد اخلاق میانپردهٔ مهمی است و بعد شریعت. آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» را از امرهای کلی میداند که فاصلهٔ عقاید و احکام را پر میکنند، و میگوید فشار تعلیمات دینی باید روی آنها باشد.
او شکر را در قرآن مقابل کفر میداند و میگوید حاضر است شرط ببندد که اگر از طلبهای دربارهٔ معنای عدل و احسان بپرسند اکثراً به رعایت احکام رساله میرسند. دربارهٔ توحید میگوید باید شرک را در ذهن مردم برجسته کرد، چون پیروی بدون حجت از کسی انگار نوعی شرک است؛ ولی در کتابهای درسی بحث توحید به اثبات وجود خدا و یکی بودن او رسیده است. فکر میکند تمام اخلاق و شریعت نتیجهٔ اعتقاد به توحید است.
به گفتهٔ او جامعهشناسها میگویند زیربنای مسائل اجتماعی اخلاق است، یعنی تعهد و قانونپذیر بودن، و جوامع غربی بخشی از آن را خوب دارند. در ایران تا دو نسل قبل اخلاق رنگ دینی داشت ولی در تعلیمات دینی اخلاق چندان آموزش داده نمیشود. او وفای به عهد را پایهٔ جامعه میداند و تعهد اجتماعی را در جامعهٔ ایرانی کم میبیند؛ مثالش گزارش چند جامعهشناس آمریکایی است که در ایران اول و آخر به خانواده ختم میشود. به نظر او فرصت ساختن جامعهٔ سالم با دینی که اکثریت به آن ایمان داشتند به نظر میآید از بین رفته و بعید است دوباره احیا شود.
فرد یا امت
یکی از حاضران میگوید دید او به رشد انسانی خیلی فردگرایانه است و جامعه فقط در حد رفع احتیاج است. او میگوید قرآن دعوت به عبادت و صفاتی مثل شکرگزاری است و عبادت اصولاً جمعی نیست؛ مسئله اصل و فرع است، نه اینکه جامعه مهم نباشد. از قرآن حس ناامیدی نسبت به اجتماع میگیرد و تصویر مدینهٔ فاضلهٔ صدر اسلام را، بهویژه در ادبیات اهل تسنن، خیالی میداند.
او میپذیرد که تشکیل امت واجب است، ولی میگوید امتها به جایی نرسیدهاند و فکر میکند نمیرسند: امت موسی گوساله پرستید و در زمان پیامبر هم چنین چیزی میبیند. میوهٔ این امتها انسانهای متعالی مثل مسیح و مریم است. تا اینجا انگار دربارهٔ فرقهای عرفانی صحبت میکنند، و او میپرسد بقیهٔ جار و جنجالهای دین چیست؛ شریعت از جایی وارد جهاد هم میشود.
او با آن حاضر اختلاف نظر دارد و میگوید حسش این است که جامعه فرعی است و فرد اصلی؛ ولی تلاش برای رفتن به سمت مدینهٔ فاضله هست و مهم است که جامعهٔ دینی در برابر جوامع دیگر خوب باشد. شرع اسلام دعوت به زندگی در غار نیست، چون با جدا شدن از خانواده چیزی در درون آدم میماند که مانع رشد است. حاضری دیگر به آیهٔ «كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ» استناد میکند؛ او میگوید لازم نمیبیند این مسئله را حل کند و فعلاً دربارهٔ احکام فردی مثل نماز و روزه حرف میزنند.
روزه و شکستن عادت
دربارهٔ روزه میگوید چیزهایی را دوست دارد بگوید که جایی ندیده یا تأکید زیادی رویش نبوده. به نظر او در روزه خوردن و نخوردن برای آدم تبدیل به مسئلهای میشود که میبیند، در حالی که کسی که هیچ ممنوعیتی ندارد خوردن به نظرش نمیآید. فکر میکند دوران ما امور حیاتی را مبتذل کرده و شریعت لازم است تا اهمیت چیزهای مهم حس شود.
به گفتهٔ او فهمیدن اینکه چرا حکمی داده شده و استخراج از آن در فقه رایج معمولاً حالت تابو دارد. او نمیخواهد حکمی استخراج کند، ولی برای خود شخص شاید خوب باشد که با درک فایدهٔ روزه ساعتهایی را تعیین کند که چیزی نخورد، بیآنکه عهدی ببندد، مثل او که زیاد چای میخورد. به گفتهٔ او تجربهٔ شرایط سخت در نوجوانی هنوز در او اثر دارد، مثلاً از دوش آب لذت میبرد. در داستان آفرینش هم خوردن و نخوردن انگار اصل ماجرا بود.
او فکر میکند اکثر ما در دوران مدرن زیادی در ناز و نعمت زندگی میکنیم و این غفلت میآورد؛ روزه یعنی محروم کردن عمدی خود در زمانهای محدود. آدم رشدیافته باید برای هر چیزی به اندازهٔ اهمیت واقعیاش ارزش قائل باشد. در همهٔ نحلههای عرفانی و ادیان ابراهیمی تمریناتی برای کنترل سیگنالهای بدن هست تا آدم بتواند غرق معنا شود، و روزه از آنهاست.
حج، قبله و جهاد
او میگوید با نماز و روزه شریعت مانند طریقتی عرفانی به نظر میرسد و میپرسد چه چیزی مانع است که مؤمنان مثل آمیشها جامعهای کوچک تشکیل دهند. فکر میکند پاسخ در حج است: جایی در دنیا هست که راهش باید باز و امن و در دست موحدین باشد، و مسلمان باید یک بار حج برود و روزی پنج بار به سمت مکه نماز بخواند، پس نمیتواند به اوضاع آنجا بیتفاوت باشد. در قرآن سد سبیل مسجدالحرام کاری خیلی بد است.
به گفتهٔ او از اینجا بوی جنگ میآید: تعهد جغرافیایی امت اسلامی را وارد سیاست بینالملل میکند، پس مسلمانها آمیش نیستند. سخن روشنفکرانی که دین را امری اخلاقی و فردی میدانند با شریعت نمیخواند، و ایدهٔ افراطی مقابل، که باید همهٔ دنیا را گرفت، هم از شریعت درنمیآید. از احساس سهم داشتن در زمین و قدرت دفاع از جامعه جهاد درمیآید.
ایرادها به گفتهٔ او از همینجا شروع میشود: اگر مسلمانها مثل آمیشها بودند فکر میکند کسی کاری به آنها نداشت، ولی وقتی جامعه سهمی از قدرت ادعا میکند دعوا بر سر جغرافیا پیش میآید. فکر میکند شریعت اسلامی مسلمانها را وارد این دعوا کرده و میتوانست اینگونه نباشد. او میگوید هر دو شرع اصلی ادیان ابراهیمی نسبت به یک جغرافیا حالت تهاجمی دارند.
آیهٔ اذن جهاد
او آیهای از سورهٔ حج را میآورد که طبق توافق اکثر مفسرین اولین جایی است که اذن جهاد میآید: «أُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلونَ بِأَنَّهُم ظُلِموا». از آیهٔ بعد، که میگوید اگر خداوند دفع نمیکرد، یعنی اگر جنگ نمیشد، صوامع و بیع نابود میشدند، برداشتش این است که انگار خداوند زمینی میخواهد که در آن محلهای عبادتی آباد و امن باشد.
یکی از حاضران میگوید آیه را میشود چنین معنا کرد که آدمهای بد با هم میجنگند و عبادتگاهها حفظ میشود. او میگوید به نظرش منظور این نیست، ولی به فرض که باشد، آیه نشان میدهد برای خدا مهم است چنین جاهایی در زمین باشد، و تجربهٔ تاریخی چندان نشان نمیدهد که بدون دخالت مسلمانها حفظ میشد. میپذیرد که از آیه لزوماً نتیجه نمیشود شما باید بجنگید و شاید موردهای دیگری هم پیش بیاید. میگوید حج برخلاف نماز و روزه جغرافیایی و بینالمللی است؛ اینکه اخلاق اصل کار است یک حرف است و اینکه دین امری اخلاقی و فردی است حرف دیگر.
مقاومت جامعه در برابر تغییر
او میگوید آمیشها تلفن ندارند و از تکنولوژی استفاده نمیکنند. حاضران از فتوایی دربارهٔ حرمت تماس تصویری میگویند که به دلیل زمینهسازی مفاسد داده شده؛ او مفاسد آن را نمیفهمد. فکر میکند شرایع همیشه نسبت به تغییر اینرسی دارند. دربارهٔ حرام بودن دوش گرفتن و گوجه فرنگی و عینک میگوید فتوایی از علما پیدا نکرده است و بیشتر مقاومت از آخوند محله و مردم بود.
او داستانی از کتاب آقای مدرسی نقل میکند: به آقای بروجردی میگویند فتوای نجاست اهل کتاب را بردارد؛ میگوید عالمی در همدان گفت نجس نیستند و طرد شد. به گفتهٔ او همه میدانند این فتوا مبنای فقهی ندارد و مردم میخواهند اهل کتاب نجس باشند؛ این همان ایراد شیعه است که به گفتهٔ مطهری چون وابستگی مالی به مردم دارد باید بعضی علائق مردم را رعایت کند. جلسه به قسمت چالشبرانگیز، ورود امت اسلامی به روابط بینالملل، میرسد.
→ متنِ کاملِ این جلسه