این جلسه با توضیحی دربارهٔ نماز جمعه و شرع یهود آغاز میشود و به شباهت و تفاوت شرایع میرسد. سپس او با مدلی ساده از داستان آفرینش و نقش ابلیس توضیح میدهد که چرا کار انبیاء به تشکیل جامعه میرسد و جامعهٔ دینی با فشار روبهرو میشود. در پایان چالش جغرافیای مقدس و جواز جنگ برای آن را مطرح میکند و ادامهٔ بحث را به جلسهٔ بعد میسپارد.
نماز جمعه و تعطیلی
او میگوید شاید از سخنش دربارهٔ نماز جمعه این برداشت شده باشد که جمعه باید تعطیل باشد؛ ممکن است اشتباه کند، ولی چون فکر میکند ممکن است چنین برداشتی باشد تأکید میکند که برداشتش این است که نماز جمعه جانشین مراسم شنبه است و حس بریدن از دنیا در آن هست. آیه میگوید بیع را رها کنید و بعد میگوید سر کار خود برگردید، پس حکمی دربارهٔ تعطیلی روز جمعه برنمیآید؛ فقط یکی دو ساعت باید کار و زندگی را رها کرد.
او برای خودش برنامهٔ شخصی دارد و کسی را به آن دعوت نمیکند؛ ولی نمیشود حکم را با اینکه نماز جمعه در زمان ظهور واجب میشود کلاً کنسل کرد. میگوید شریعت اسلام مانند شریعت یهود نیست و عموماً تخفیفها و سادهسازیهایی دارد، ولی بیربط هم نیست؛ اگر مطمئن باشیم چیزی در شریعت یهود بود و در اسلام نیست، آدمها باید فکر کنند چرا.
شباهت و تفاوت شرایع
او میگوید شباهت شرایع و داستانها را اقتباس میدانند، در حالی که از نظر مسلمانها این شباهتها عجیب نیست و تأیید همان چیزی است که قرآن بارها میگوید، یعنی تأیید کتابهای قبلی. وقتی باید تعجب کرد که تفاوتی ثابت شود، مثل تعطیلی شنبه که قرآن ثبتش کرده ولی الان وجود ندارد. فکر میکند افراد متعصب سنتگرا غالباً میگویند شریعت موسی هم همین بود و تحریف شد.
یکی از حاضران میگوید در دید عرفانی که اسماء ظهور تاریخی دارند این تفاوتها توجیه میشود. او میگوید ممکن است توجیههای دیگری هم باشد، مثلاً اینکه خداوند دین اسلام را نفرستاده تا دینهای دیگر را کنسل کند بلکه قرار است همزیستی داشته باشند؛ ولی فعلاً میل ندارد چنین بحثی را مطرح کند.
داستان آفرینش و ابلیس
برای بحث دشوار جنبههای اجتماعی و سیاسی شریعت یادآوری میکند و فکر میکند هر آدم عاقلی باید از تأثیر دوران و جغرافیای خود فرار کند، چون در هر محیطی چیزهای غلط بهعنوان بدیهی پذیرفته شده است؛ مشرکان هم فقط سر قویتر بودن این بت یا آن بت اختلاف داشتند. به نظر او حکومت دینی در برابر سکولاریسم چالشبرانگیز است، هرچند به معنای دقیق سکولاریسم فاصلهای هست بین آنچه نفی میکند و جامعهای که با رضایت مردم براساس احکام دینی اداره شود.
او مدلی ساده از داستان آفرینش میگیرد: انسانها از بهشت به زمین آمدند تا رشد کنند و پیامبرانی هدایت میآورند. به گفتهٔ او انسان به لذت و دوری از رنج گرایش دارد، و مهمترین ایدهٔ دینی این است که انسان مسیر رشد طولانی دارد و میزان رشدش جایگاهش را در آخرت تعیین میکند.
ابلیس در این داستان به گفتهٔ او مهم است، و مهم نیست کسی او را موجودی واقعی بداند یا تمثیل؛ مهم ذهنیت دینداران است که دشمنی گمراهکننده هست. به عبارت «بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» دقت میکند: اولین اتفاق مهم در زمین کشته شدن یکی از فرزندان آدم به دست دیگری بود. تصور اینکه همه جا صلح باشد، مانند ترانهٔ جان لنون، به گفتهٔ او تصور خوبی است ولی نمیشود، و میخواهد این را اصل موضوع ادیان ابراهیمی بپذیریم. اکثریت آدمها در تاریخ گمراه بودند و هستند.
او میگوید ما در دورانی هستیم که جنایت نسلکشی در جریان است و همه میبینند، ولی زور حرف اول را میزد و میزند. با این حال اینکه هیچ پیشرفتی حاصل نشده را حرف افراطی میداند که ممکن است باعث ناامیدی شود، چون اهرمهایی برای آدمهایی که صلح میخواهند به وجود آمده است. به گفتهٔ او شما نمیتوانید ابلیس را از بین ببرید؛ هیچ کدام از آدمها ذاتاً بدخواه نیستند و هر که جنگ راه میاندازد فکر میکند معقول است، چنانکه آلمانیها فکر میکردند یهودیها شیاطین هستند. جامعه اگر میخواهد پاک باشد باید بداند از بیرون فشاری روی آن است.
انبیاء و تشکیل جامعه
به گفتهٔ او انبیاء راه رشد و قرب به خدا را میآورند و عقل درونی را از بیرون تشدید میکنند. میگویند شرع نوح، که مختصر بود، علاوه بر جنبههای اخلاقی چیزهایی مربوط به روابط انسانها داشت. میگویند انسان نارسترین موجود زنده است و سالها به خانواده نیاز دارد، و بسیاری از پلیدیها، مثل حسادت قابیل، نتیجهٔ روابط انسانهاست؛ پس تنظیم روابط در هدایت مهم است.
او فکر میکند کار انبیاء از هدایت فردی به هدایت جمعی هم میرسد و نتیجهٔ طبیعیاش تشکیل جوامع پاک است. از زمان نوح شرعی بود، «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا»، و بعد از ده فرمان جزئیات شرعی در تورات میآید که به نظر نمیرسد خیلی تحریف شده باشد. وقتی جامعه در زمان موسی بزرگتر میشود مکانیسمهایی شبیه حکومت، برای قضاوت و اجرا، لازم میشود، ولی در جامعهٔ خیلی کوچک کدخدامنشی کافی است.
فشار بر جامعهٔ پیامبر
او میگوید آن موجود گمراهکننده افرادی را بر علیه این جوامع تحریک میکند. مثال روشن جامعهٔ پیامبر است: پیامبری در مکه فقط حرف توحید میزند و بتهای شما را غلط میداند، و چون قدرت مکه به این است که بتها آنجا هستند این مشکل سیاسی و اجتماعی ایجاد میکند. کسانی که ایمان آوردند شکنجه میشوند، تحریم اقتصادی میشوند، و بعد از اینکه به مدینه رفتند فشار بیشتر میشود.
او میگوید برای اینکه کدام طرف جنگ را شروع میکرد تحقیق تاریخی زیاد لازم نیست: جمعیت کوچکی که در موضع ضعف است دنبال جنگ نیست، و همهٔ جنگها نزدیک مدینه بود. تأکید میکند که شریعت را باید در همان دوره سنجید؛ اینکه حکمی در این دوران خوب نیست به موضوع ربطی ندارد.
بزرگان قریش به دلایل معقول به معنای سیاسی جامعهای را که طبق فرامین الهی زندگی میکند مانند موجود خارجی میدیدند که جامعه سعی میکند دفع کند. او مقایسه میکند که الان آمیشها در آمریکا زندگی میکنند و به نظر نمیرسد کسی کاری به کار آنها داشته باشد؛ یک مقدار قانونمندی در جهان به وجود آمده و رسانه به وجود آمده است. میگوید «نمیگویم نمیتوانید، میگویم به این راحتی نمیتوانید»، ولی فعلاً باید ذهن را به دورانی معطوف کرد که این چیزها نبود.
قبله و جغرافیای مقدس
او جمعبندی میکند که وقتی انبیاء میآیند جامعهای پدید میآید و نباید خوشبین بود که جوامع اطراف رفتار خوبی داشته باشند. شریعت اسلام دنبال این نیست که زندگی مانند آمیشها از جوامع دینی درست کند، چون هم در شریعت یهود و هم در اسلام نسبت به جغرافیای مقدس حس مالکیت هست؛ مسلمانها برای حج حداقل باید آزادی عمل داشته باشند و راه مکه باز باشد، که به حاکمیت و قدرت نیاز دارد. منظورش دخالت در همهٔ دنیا نیست. به گفتهٔ او بخش اصلی دین فردی است ولی این قسمت سیاسی است و به روابط بینالملل مربوط میشود.
نکتهٔ دیگر اینکه قرنها است جوامع اطراف همه ادیان ابراهیمی هستند. او میگوید در قرآن از بنی اسرائیل خواسته میشود جایی را اشغال کنند و بجنگند و چون نمیجنگند توبیخ میشوند؛ در مورد مسلمانها هم سوره حج، که اولین جایی است که اجازهٔ جنگ میآید، «أُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلونَ بِأَنَّهُم ظُلِموا»، مدام حرف حج و مسجدالحرام است. تحمل نمیشود که یک عده در خانهٔ خدا بت گذاشته باشند و بگوییم خانهٔ خدا را جای دیگری درست کنیم.
او میگوید دربارهٔ نسلکشی غزه مرتب از خاخامها و سیاستمدارهای آنها کلیپهایی میآید که به قسمتهایی از تورات اشاره میکنند که گفته است بکشید؛ تندروهای اسرائیلی فکر میکنند به همان دستور خداوند عمل میکنند، همانطور که داعش فکر میکند. خودش این را نمیپذیرد و میگوید خدا آن را به پیروان موسی گفته، نه به آنها، و بعد با طعنه استدلال آنها را تقلید میکند. میپرسد چرا جوامع دینی مثل قبل ادامه ندادند و به مدینه رفتند، و از زبان بزرگان قریش میگوید معلوم است که اینها میخواستند برگردند و باید حمله پیش دستانه کرد.
چالش جغرافیای مقدس و جنگ
او چالش را چنین مطرح میکند: ذهنیت مدرن انگار دین غیرسیاسی بیآزار آمیش را به دینی مانند اسلام ترجیح میدهد، و مسیحیها و یهودیها از مسلمانها بیشتر شمشیر کشیدن را دیدند تا حرف زدن. میگوید مسلمانها از راه باریکی که به سمت خشونت وجود داشت چنان اتوبانی رد کردند که باید حق بدهید به یک آدم مسیحی و یهودی و خداناباور که وقتی بشنود یک مسلمان میگوید کوره راهی به سمت خشونت هست بگوید اگر به او اوکی بدهید لشکر خود را راه انداخته است. یکی از حاضران میگوید مسئله دست کس دیگری بودن نیست بلکه سد کردن راه است؛ او تأیید میکند و میگوید هر ایدئولوژیای، حتی غیردینی، ممکن است ادعا کند که جایی مقدس و از آن اوست.
به گفتهٔ او قصدش در این جلسه مطرح کردن چالش بود: چرا در شریعتهای ابراهیمی باید مکان مقدس باشد در حدی که مجوز جنگ داده شود؟ این پرسش جا برای بحث در جلسهٔ آینده دارد. میگوید پیش از ادیان ابراهیمی موحد میتوانست مانند آمیشها در اقصی المدینه زندگی کند و این دوران میتوانست ادامه پیدا کند، و الان به نظر میرسد جهان قانونمندتر است؛ پس چرا از آن عبور کردیم به جوامع دینیای که ممکن است حتی بانی جنگ باشند. میگوید در قرآن بنیاسرائیل میخواهند به جایی حمله کنند و در اسلام این تلطیف شده است: میشود گفت همه جنگها دفاع بود و در فتح مکه جنگی واقع نشد.
با لحنی که خودش بدجنسانه مینامد به کسی که چنین جوابی میدهد میگوید به نظرش رفته بودند مکه را فتح کنند ولو مقاومتی میشد، و اگر صد نفر هم برای شرک عملیات میکردند مسلمانها قطعاً میجنگیدند.
در پرسش و پاسخ، دربارهٔ اینکه چرا قرآن توصیهٔ مسالمتآمیز نمیکند، میگوید نسبت به مسجدالحرام به نظر میآید اینگونه است. نتیجهای که میگیرد این است که اگر رفتار تاریخی مسلمانها را کنار بگذارید راه باریکی برای خشونت باز شده که باید توجیه شود، ولی بیشتر از این نیست؛ سوره توبه، که سوره خشونت خوانده میشود، با دقت خواندن اصلاً اینگونه نیست. حتی خشونت علیه مشرکینی که زندگی خودشان را میکنند را مجاز نمیداند، ولی علیه کسی که مانع حضور مسلمانها است مجاز میشود. یکی از حاضران از مرز و سربازی میگوید؛ او میگوید گذاشتن شرایطی مثل امسال نیایید یا سربازی بروید با مانع شدن از انجام عبادت حج فرق دارد و فکر میکند تا حدودی معقول است.
→ متنِ کاملِ این جلسه