→ بازگشت به جدایی علم از دین

جلسهٔ ۹ · جدایی علم از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

اصلاً‌ ساینس یعنی چه؟ و تحولات نظری و سخت افزار معیشت

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید عنوان جلسه را با علامت تعجب «انقلاب داروینی» گذاشته است. نخست یکی از بزرگ‌ترین موانع فهم علم را اهمیت بیش از اندازه به جنبه‌های نظری در برابر سخت‌افزاری می‌داند و با مثال‌هایی از دموکراسی و انقلاب ایران نشان می‌دهد؛ بعد می‌گوید علم در قرن نوزدهم هر سه منبع قدرت را به دست گرفت. در پایان داروینیسم را مولود اتوریتهٔ علم می‌داند و «وارونگی داروینی» را وعده می‌دهد.

مهم‌ترین تحول علمی قرن نوزدهم

او می‌گوید پایان جلسهٔ گذشته را تعمداً به حرفی خلاف عرف رساند: ساینس به معنای واقعی کلمه در قرن نوزدهم متولد شده است. عنوان «مهم‌ترین تحولات علمی» را عمداً شیطنت‌آمیز گذاشته؛ کاندیداهای نظری را می‌شمارد، مثل ترمودینامیک در فیزیک، داروینیسم و ژنتیک در زیست‌شناسی، نظریهٔ میکروبی در پزشکی و جدول مندلیف در شیمی، و می‌گوید این‌ها را گفته تا شیطنت خودش را بکند و بگوید آزمایشگاه لیبگ از همهٔ این‌ها مهم‌تر بوده است.

بخشی از جلسه را به این اختصاص می‌دهد که یک مانع کلی در تفکر مدرن اهمیت بیش از اندازه دادن به جنبه‌های نظری، یعنی نرم‌افزاری، در مقابل جنبه‌های سخت‌افزاری است. می‌خواهد نشان دهد سه رکن قدرت، یعنی قدرت نظامی، ثروت و افکار عمومی، روی نظریه‌ها و محتوای علم هم تأثیر می‌گذارند، نه فقط روی جایگاه علم در جامعه.

لیبگ، صنعت و پیدایش ساینس

به گفتهٔ او در قرن نوزدهم دانشمند بودن حرفه‌ای شد که مستقیماً ثروت تولید می‌کند: در آزمایشگاه لیبگ کسانی که PhD گرفته‌اند، اکثراً در شیمی، از دانشی که یاد گرفته‌اند مستقیماً کالا تولید می‌کنند و می‌فروشند. ترمودینامیک از این سؤال شکل گرفت که چطور کار ماشین بخار را بهینه کنیم؛ فیزیک قرن هفدهم و هجدهم دربارهٔ ستاره‌شناسی بود و از آن تکنولوژی درنمی‌آید.

او می‌گوید واژهٔ ساینس و واژهٔ religion هم در قرن شانزدهم تا هجدهم وجود نداشتند و در قرن نوزدهم ابداع شدند. اول واژهٔ ساینتیست پیدا شد و ساینس از روی آن، که شاهدی زبان‌شناسانه است بر اینکه جامعهٔ علمی بر علم مقدم است؛ دروغ است اگر کسی بگوید روش علمی یا پیش‌فرض‌ها معلوم می‌کند علم چیست، آنچه علم را معلوم می‌کند ساینتیست‌ها و جامعهٔ علمی هستند. این نکته در نیمهٔ دوم قرن بیستم با کار کوهن، «ساختار انقلاب‌های علمی»، و بعد فایرابند مورد توجه قرار گرفت.

نرم‌افزار و سخت‌افزار: مثال‌های ساده

او می‌گوید ما عادتی بد و قوی داریم که به سؤالی که نظری به نظر می‌رسد جوابی هم در همان حوزهٔ نظری بدهیم؛ مثلاً اینکه چرا اروپا به سمت دموکراسی رفت را به این برمی‌گردانیم که چه کتاب‌هایی نوشته شد. انتقادش این است که جواب را معمولاً نرم‌افزاری می‌خواهیم بدهیم؛ ولی برگرداندن همه‌چیز به سخت‌افزار هم به همان نسبت غلط است و توازن بین این دو توضیح است که به نتیجهٔ مثبت می‌رساند.

مثال‌هایش این‌هاست: مثال کلاسیک مارکسیستی که سلسله‌مراتب ارتش‌ها با اختراع توپ و باروت عوض شد؛ شیوهٔ رانندگی که به فرمان هیدرولیک بستگی دارد؛ نحوهٔ گرفتن کیف سامسونتی با یک انگشت بیرون که از لق بودن دسته آمده؛ و جای گذاشتن عینک در یقه که با شیشه‌های جدید عوض شده است.

دموکراسی، باروت و انقلاب ایران

او با عبارتی «شیطنت‌آمیز» می‌گوید اروپا به این دلیل به سمت دموکراسی رفت که باروت اختراع شد، و می‌گوید عمداً اینطوری خلاصه‌اش می‌کند و چیزهای دیگر هم البته هست. استدلالش این است که دموکراسی حاصل تعادل قوا است و منابع قدرت سه تا هستند: نظامی، ثروت و افکار عمومی. تا یک قرن قبل از هفت‌تیر و تفنگ نیروی نظامی کمیاب بود؛ باروت سلاح سبک را در اختیار عموم گذاشت.

انقلاب آمریکا را نماد این تغییر می‌داند و می‌گوید اولین انقلاب دموکراتیک آنجا بود، نه فرانسه. مهم‌ترین منبع انقلاب آمریکا به نظر او مسئلهٔ عملی است؛ جزوهٔ عقل سلیم که می‌گویند از عوامل اصلی انقلاب بود هزاران نسخه تکثیر شد، که پدیدهٔ سخت‌افزاری است. دربارهٔ ایران می‌گوید ساختار جامعه تعیین می‌کند دموکراسی شکل بگیرد و بماند؛ به گفتهٔ او ایران شرایط دموکراسی را ندارد و هیچ کشوری که منبع اصلی آن نفت است دموکراتیک نیست.

تحول تشیع در قرن دهم را به سهم امام برمی‌گرداند که روحانیون را مستقل کرد؛ ملاصدرا و میرداماد به نظر او تأثیری نگذاشتند. دربارهٔ انقلاب اسلامی می‌گوید به دلیل نارضایتی از احکام دینی رخ نداد، چون سال‌ها آن مشکلات بود و انقلاب نمی‌شد؛ بحران اقتصادی پس از سقوط قیمت نفت و تحول رسانه‌ای مانند ضبط صوت ارزان و دستگاه استنسیل مؤثر بود.

او می‌گوید این مثال‌ها را زد تا بگوید تحولات نظری مثل جانشین شدن علم به جای دین تحول فکری خالص نیست: دولت‌های سکولار و دموکرات در اروپا جایگزینی برای دین لازم داشتند، خلأیی ایجاد شد و علم جایگزین دین شد. ماهیت علم را نمی‌شود شناخت مگر در تقابل با دین، که تقابلی تاریخی، سیاسی و اجتماعی است بیشتر از فکری.

چرا سخت‌افزار را نمی‌بینیم

به گفتهٔ او دلیل اینکه در تفکر مدرن تغییرات سخت‌افزاری را نمی‌بینیم عمیق است: نسبت به ناخودآگاهی واکنش منفی داریم، چون معنایش این است که ما کنترل کافی روی ذهن خودمان نداریم؛ او این را از ارکان مردسالاری هم می‌داند. فیلسوف‌ها و دانشمندها به‌شدت موضع دارند که تغییر فکر به چیزی خارج از کنترل فکر برگردانده نشود؛ کسانی مانند فوکو، کوهن و فایرابند معمولاً در حاشیه قرار می‌گیرند.

او می‌گوید اگر نسبت به آنچه در این جلسات می‌گوید مقاومتی هست، به نظرش مهم‌ترین عامل آن این است که آدم‌ها نمی‌خواهند قبول کنند تحولات فکری به‌شدت تحت تأثیر تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی هستند. با این حال افراط است اگر همهٔ چیزهای فکری را به این‌ها برگردانیم و تفریط است اگر نبینیم؛ در بعضی تحولات بیش از ۹۰ درصد مؤثرند و گاهی هم یک قهرمان فکری مؤثر است. عامل دیگر ترس از نسبی‌گرایی است، که فوکو و پست‌مدرن‌ها به آن می‌رسند؛ او این را هم افراطی می‌داند.

برای کسانی که جلسات روانکاوی او را شنیده‌اند کامنتی می‌دهد: در تحلیل اثر هنری تا جایی که روال منطقی طی می‌شود لزومی ندارد دنبال ناخودآگاه رفت و وقتی روال شکسته می‌شود باید رفت. دربارهٔ تحولات فرهنگی هم همین را می‌شود رعایت کرد؛ جایی که چیز غیرمنطقی می‌بینیم، مثل توهم لاپلاس، باید دنبال منشأ سخت‌افزاری گشت، و به این ترتیب نسبی‌گرایی پیش نمی‌آید.

علم، کلیسا و منابع قدرت

به گفتهٔ او در قرن هجدهم علم با کار رسانه‌ای و فکری تا حدودی افکار عمومی را همراه کرد، ولی مردم هنوز به کلیسا بیشتر اعتماد داشتند؛ این همه ستایش از نیوتن تلاشی بود برای جا انداختن علم در جامعه به‌عنوان چیزی که برای جامعهٔ سکولار همان نقشی را بازی کند که دین برای جامعهٔ دینی پیش از آن بازی می‌کرد.

در قرن نوزدهم به نظر او مهم‌ترین اتفاق آزمایشگاهی است که ثروت تولید می‌کند و جنگی که آلمانی‌ها می‌برند چون ابزار تکنولوژی بهتر و شیمیدان‌های بهتر داشتند؛ فرانسه و بعد انگلستان دانشگاه خودشان را مطابق آلمان کردند. علم هم منبع ثروت شد و هم به قدرت نظامی وصل شد، و رسانه‌ها که با سرمایه و قدرت سیاسی اداره می‌شدند گرایش پیدا کردند به علم.

او می‌گوید دین را نباید چیزی نظری دید؛ دین پدیده‌ای اجتماعی با ابعاد سیاسی و اقتصادی است، و در اروپا کلیسا منبع ثروت و کنترل افکار عمومی را از دست داد. امروز مردم از دانشمندان حرف‌شنوی دارند: در کرونا تلویزیون می‌گوید دانشمندان گفتند ماسک بزنید. به گفتهٔ او علم در قرن نوزدهم گویی شاید اصلاً منبع اصلی قدرت متولد شده است، و قاطعانه می‌شود گفت از کلیسای قرون وسطی هم قوی‌تر است.

اتوریتهٔ علم

او می‌گوید کتاب «ساختار انقلاب‌های علمی» کوهن را بخوانید و می‌گوید یکی از نکاتی که در آن هست جدایی علم از افکار عمومی است که بیشتر در قرن نوزدهم دیده می‌شود: علم تخصصی می‌شود و دانشمندان دیگر پاسخگوی مردم نیستند. حتی کلیسا اینطوری رفتار نمی‌کرد، و او می‌خواهد اتوریتهٔ علم را در حال حاضر بیش از اتوریتهٔ کلیسا در قرون وسطی احساس کنیم.

به گفتهٔ او علم‌گرایی مثل هر چیزی که به قدرت متصل است انحصارطلب است: دین و فلسفه را می‌خواهد از صحنه خارج کند و تنها منبع دانش باشد. نشانهٔ اتوریتهٔ یک دیسیپلین این است که وقتی حرف ناحساب می‌زند مردم می‌پذیرند؛ کلیسا با تثلیث و تبدیل نان عشاء ربانی به جسم مسیح مثال است. او می‌گوید هیچ ارگانی در تاریخ به اندازهٔ علم حرف غیرمنطقی نزده است.

او می‌گوید این توضیحات معماهایی را که مطرح کرده بود حل می‌کند: انقلاب علمی را از گالیله می‌دانند، ولی ۹۰ درصد شاخه‌های دیگر مثل زیست‌شناسی و زمین‌شناسی آن شیوه را نداشتند، پس چطور همه یک اسم می‌گیرند؟ نتیجه می‌گیرد ساینس پدیده‌ای اجتماعی است نه نظری؛ پیش از قرن نوزدهم فلسفهٔ طبیعی و تاریخ طبیعی بود و در آن قرن واژهٔ ساینس آن‌ها را جمع می‌کند. نشانهٔ اتوریته را نابودی معارضان می‌داند.

داروینیسم و وارونگی داروینی

او می‌گوید داروینیسم این قدرت را پدید نیاورده و دین را از صحنه خارج نکرده؛ برعکس، مولود این اتوریته است. نظریهٔ داروین، برخلاف نظریهٔ نیوتن که فکت‌های پذیرفته‌شدهٔ پیشین را توضیح می‌داد، شواهدی را که کسی نمی‌توانست توضیح بدهد توضیح نداد؛ جا می‌افتد به این شرط که شیوهٔ برخورد جامعهٔ علمی و پیش‌فرض‌های علم را بپذیریم، از جمله اینکه علت غایی و ماورای طبیعت در تبیین نباشد. اگر این دیسیپلین قدرتمند را قبول دارید، چاره‌ای ندارید مگر اینکه چیزی مثل داروینیسم را برای منشأ انواع بپذیرید.

داروینیسم در این زمان ظهور می‌کند چون همه منتظر تبیینی علمی برای پدیده‌های زیستی‌اند که غایت و ماورالطبیعت در آن نباشد؛ استدلال این است که چون پیش‌فرض‌های علم درست است و باید تبیین علمی داشته باشیم، داروینیسم درست است، نه اینکه پدیده‌ای در آزمایشگاه مشاهده شده باشد. او اسم این را «وارونگی داروینی» می‌گذارد، به جای انقلاب داروینی.

به گفتهٔ او باید میان تکامل، نظریه‌های تکامل و نظریهٔ داروین فرق گذاشت: تکامل یعنی موجودات در طول تاریخ دگرگون شده‌اند و می‌گوید شواهد خوبی هم برایش داریم؛ داروینیسم نگاه خاصی به تکامل است که می‌خواهد غایت‌انگاری را از بین ببرد. مدافعین داروینیسم می‌خواهند وانمود کنند تنها راه توضیح تکامل است، در حالی که اینطور نیست. داوکینز می‌گوید با نشان دادن فسیل خرگوش در فلان دوره از این حرف‌ها دست برمی‌دارد، و به گفتهٔ او این مثال نقض تکامل است نه داروینیسم؛ و برخلاف نیوتن، دربارهٔ داروینیسم به جای مثال نقض دنبال مثال تأیید می‌گردند.

او می‌گوید در جلسهٔ آینده می‌خواهد نشان دهد اگر دقیقاً بفهمید داروینیسم یعنی چه، در مثال‌هایی که تأیید می‌دانند چیزی ضعیف‌تر از داروینیسم تأیید می‌شود؛ و بلوایی که داروینیسم در قرن نوزدهم ایجاد کرد و هنوز ادامه دارد نتیجهٔ پدیده‌ای سیاسی-اجتماعی است نه نظری.

→ متنِ کاملِ این جلسه