او میگوید بحث یهودیت را به موضوعهایی محدود میکند که در قرآن مطرح شده و از مقدمهٔ سورهٔ بقره شروع میکند. نخست دربارهٔ برداشت انحرافی از بنیاسرائیل و ماجرای روز شنبه میگوید، بعد تقسیم انسانها به متقین و کفار و «الذین فی قلوبهم مرض» را شرح میدهد. بخش بزرگ جلسه به فرق این گروه سوم با منافقین میگذرد.
برنامهٔ بحث یهودیت و پیوند آن با سورهٔ بقره
او میگوید احساسی را که هنگام بحث مسیحیت داشت دربارهٔ یهودیت خیلی ندارد و ده پانزده جلسه صحبت دربارهٔ یهودیت از نظر او خیلی مطلوب نیست. میل دارد بحث یهودیت را به موضوعهایی محدود کند که در قرآن مطرح شده است، چون یهودیت برخلاف مسیحیت پر از جزئیات است و فوقالعاده به تاریخ و شریعت یهود وابسته است؛ سعی میکند آنگونه که یهودیها خودشان به دینشان نگاه میکنند مباحثی ارائه دهد، ولی کمتر از حدی که دربارهٔ مسیحیت گفته است.
برنامهاش این است که بحث را از مقدمهٔ سورهٔ بقره آغاز کند، چون در جلسهٔ سورهٔ بقره مختصر گفته و فکر میکند چیزهایی را نگفته است. این مقدمه برای فهمیدن داستان بنیاسرائیل و مسائل شریعت است، و شاید هیچ سورهای به اندازهٔ سورهٔ بقره مستقیماً به بنیاسرائیل اشاره نکرده باشد.
به گفتهٔ او آنچه مسیحیها از دین میفهمند با آنچه مسلمانها میفهمند فرق دارد، و شاید حتی مسلمانها نسبت به یهودیت دید مثبتتری داشته باشند، مخصوصاً آنهایی که دین خودشان را معادل شریعت و احکام میگیرند. جلسات را به این قصد میگذارد که بفهمند یهودیها از دین چه میفهمند؛ موضوع را شاید بشود یهود در قرآن نامید، و قول نمیدهد هر آنچه در قرآن دربارهٔ یهود آمده مطرح کند.
بحث فعلاً دربارهٔ مقدمهٔ سورهٔ بقره است، از ابتدای سوره تا جایی که خطاب به بنیاسرائیل آغاز میشود. موضوع مهم صفحههای سه و چهار و پنج تقسیمبندی انسانها به سه دسته است: متقین، کفار و الذین فی قلوبهم مرض؛ و علت اصلی این بحثها تا حدی روشن شدن همین مفهوم است.
برداشت انحرافی از بنیاسرائیل
او میگوید تصورش این است که بنیاسرائیل مثال روشن این بیماریاند و تأکید مقدمه هم بر همین دسته است. برداشتی را انحرافی میخواند که متأسفانه شیوع دارد: اینکه قرآن میخواهد بگوید بنیاسرائیل آدمهای خیلی بدیاند، قومی خلافکار و خرابکار، مخصوصاً از وقتی ماجرای اسرائیل و فلسطین پیش آمده و مسلمانها بهشدت تمایلات ضدیهودی پیدا کردهاند. تضادی میبیند: بنیاسرائیل قوم برگزیدهای هستند و اگر بدترین قوم دنیا باشند، خداوند چرا آنها را برگزیده است؟
به گفتهٔ او در قرآن دربارهٔ ایرادهای بنیاسرائیل مدام تذکر داده میشود، ولی او بهشدت مخالف این برداشت است، چون خداوند آنها را بر همهٔ عالمیان فضیلت داده است. به نظر او قرائتی که بنیاسرائیل را بدترین قوم دنیا میداند شاید نژادپرستانه باشد؛ ولی میگوید نمیداند چه باید بگوید، یعنی در انتخاب واژه مردد است: نژادپرستی یعنی پرستیدن نژاد خود، و مخالفت با یک نژاد خاص نوعی نژادستیزی است. از این آیهها برداشتهایی نژادستیزانه علیه نژاد سامی یا قوم یهود میکنند.
او میگوید خیلیها همین اشتباه را دربارهٔ عتابهایی هم میکنند که خداوند در قرآن به پیامبر ما دارد. رفتار خدا را با عیسی یا ابراهیم یا نوح کمتر میبینید، چون خداوند انگار از دور روایت میکند؛ نمایی از دور که بیشتر مدح و رضایت کلی است، آن هم دربارهٔ کسانی که دیگر در قید حیات نیستند. سختگیری دربارهٔ پیامبر از این است که خدا کوچکترین خطا را از او نمیپذیرد، و باید نتیجه گرفت رابطهٔ خدا با پیامبران دیگر هم همینطور بوده است. به گفتهٔ او این نتیجه درست نیست که پیامبر ما پیامبر درجهدوم است، و دربارهٔ بنیاسرائیل هم همینطور است. سپس میگوید اگر تعامل خداوند را با اقوام دیگر دیده بودید و آنجا اوضاع خیلی خوب بود و فقط بنیاسرائیل ایراد داشتند، میتوانستید چنین بگویید؛ ولی فقط یک جا در قرآن میبینید که خدا با یک قوم چنین تعاملی دارد.
پس از آن با طعنه میگوید برای سرکوبکردن نژادستیزی دارد مواضعی نژادپرستانه میگیرد و بگذار کمی چنین مواضعی بگیرد؛ و بلافاصله بنیاسرائیل را با مسلمانها مقایسه میکند و میپرسد اگر اکنون پیامبر دیگری میآمد و کتابی دیگر نازل میشد، دربارهٔ مسلمانها چه ثبت میشد. فکر میکند بنیاسرائیل بلافاصله پس از مرگ حضرت موسی به او خیانت نکردند و جانشین او را پذیرفتند، ولی مسلمانها از روز پس از وفات پیامبر به دین و پیامبر خودشان خیانت کردند؛ به نظرش بنیاسرائیل نسبت به مسلمانها سربهراهتر بودند، و اینکه خیلیها با لذت میگویند بنیاسرائیل چقدر آدمهای بدی بودند نتیجهٔ بیخبری از خودشان است. در پایان میگوید فکر میکند شاید بنیاسرائیل هم برای خودشان موجوداتی بودند و کارهای عجیبوغریبی میکردند.
ماجرای شنبه و کلاه شرعی
ماجرای مسخ عدهای از بنیاسرائیل به دلیل ماهیگیری در روز شنبه را مثال میآورد. حرمت روز شنبه در شریعت بنیاسرائیل جزو احکام مهم بوده و هنوز هم هست؛ در انجیل هم یهودیها مسیح را متهم میکنند که حواریون مسیح یا خودش در شنبه کاری کردهاند. آن عده ماهیگیر بودند و روز جمعه گودالی کندند تا ماهیهایی که روز شنبه میآیند در آن بروند و یکشنبه صیدشان کنند، و از نظر شرعی ظاهراً کار اشتباهی نمیکردند.
این همان است که کلاه شرعی میگوییم؛ نمونهاش راههای پیچیدهای است که برای رباخواری وجود دارد، مثل رهن کردن خانه و اجاره دادن دوبارهٔ همان خانه. او فکر میکند کلاه شرعیِ مربوط به ماهی به رعایت احکام نزدیکتر و از کلاهشرعیهایی که به آنها عادت کردهایم ظریفتر است. به نظر او کمی سخت است کسی امروز استدلال کند چرا کاری که اینها کردند اینقدر سنگین بوده و نتیجهاش تبدیل شدن به بوزینه شده است، یعنی بازی درآوردند و چیزی را تحریف کردند.
او میگوید همانطور که با پیامبر اسلام رابطهای تا حدی سختگیرانه هست، شاید دربارهٔ بنیاسرائیل هم سختگیری بیش از حدی بوده، و فکر میکند اگر این سختگیری دربارهٔ مسلمانها انجام میشد ممکن بود به حیوانات عجیب و غریبی تبدیل شده باشند. حساسیت دارد که برخورد قرآن را به این معنا بگیرند که این قوم منفور خداوند است و ذاتشان از اول خراب بوده. لعن شدنشان در قرآن ذکر شده و هیچکس نمیخواهد توجیه کند که بنیاسرائیل آدمهای خوبی بودند، چون به اندازهٔ کافی در قرآن دربارهٔ بدیهایشان میشنویم؛ ولی نباید غافل شد که منظور از بنیاسرائیل خودِ ما هم هستیم. روایتی از پیامبر را میآورد که فکر میکند مورد اتفاق همهٔ فرق اسلامی است: هیچ انحرافی در بنیاسرائیل پدید نیامد مگر اینکه شما هم در آینده دچار همان مشکل میشوید.
سه دسته و اوصاف متقین
او میخواهد از تقسیمبندی سهگانه آغاز کند و آیات را از اول جلو برود. میگوید نخستین پرسش خیلیها این است که کتابی که «هدی للمتقین» است چه فایدهای دارد؛ کافران «سواء علیهم انذرتهم ام لم تنذرهم لا یومنون»، الذین فی قلوبهم مرض مرضشان زیاد میشود، و متقین هم که هدایتشدهاند؛ پس این قرآن چه کار میکند؟
فکر میکند این نمونهٔ روشن این است که وقتی کسی با زبان قرآن آشنا نیست چنین قرائتی میکند: ما زبانی برای خودمان ساختهایم که با زبان حقیقتنما فرق دارد، و واژههایی مثل تقوا و هدایت و ایمان در عرف مذهبی دگرگون شدهاند و بعضی حتی برعکس شدهاند. بهجای جواب دادن به این شبهه، از ابتدا اوصاف متقین و کفار را میگوید و بر الذین فی قلوبهم مرض متمرکز میشود.
در عرف از متقی کسی را در نظر میآوریم که خیلی کارها را نمیکند و پرهیزگاری جنبهٔ منفی دارد؛ ولی در قرآن وضعیت متقین حالت خاص شناختی دارد و غیب بر آنها پنهان نیست یا در راه است که پنهان نماند، یعنی به سمتی حرکت میکنند که غیب به نوعی برایشان آشکار شود. او میگوید ما برای این واژهٔ عارف را ساختهایم که در قرآن نیست. به نظرش معرفت نتیجهٔ تقواست و تقوا نتایجی دارد که بلافاصله ظاهر میشود، مثلاً فرقان؛ اگر کسی فرقان ندارد باید شک کند که تقوا دارد، چون انحراف اصلی بشر این است که همهچیز را به ظواهر تقلیل میدهد.
متقین ویژگیهای شناختی دارند و اعمالی انجام میدهند: اقامهٔ صلات، یعنی ساعاتی از روز را به توجه مطلق به خدا اختصاص دادن، و انفاق. او میگوید در سورهٔ بقره مدام به انفاق برمیگردد و میل دارد بعداً دربارهٔ آن صحبت کند. دربارهٔ آیهٔ «ما انزل من قبلک» میپرسد در زندگی آدمهایی که امروز باتقوا میشناسید این چقدر نقش دارد؛ به نظر او میآید که این تذکر نسبت به تورات و انجیل از زندگی آدمهایی که بهعنوان مسلمان زندگی میکنند کاملاً پاک شده است، با این توجیه که آنچه اکنون تورات و انجیل مینامیم تحریفشده است. میگوید نمیداند این آیه را چطور میشود فهمید، و میگوید نمیخواهد روی این تأکید زیادی کند، ولی دلایل خیلی روشنی دارد، که اکنون نمیخواهد بیاورد، بر اینکه آن مقدار تحریفی که دستکم بعضیها به آن معتقدند اصلاً با قرآن سازگار نیست.
کفار، و بینا و نابینا
او تأکید میکند تقسیمبندی بیش از هر چیز بر اساس شناخت است. دربارهٔ کفار تنها چیزی که میبینید اشاره به مشکلات شناختی است: قلب و گوش و چشمشان از کار افتاده، با عبارتهایی مثل اولئک کالانعام. سادهترین راه برای نزدیک شدن به بحث این است که حقایقی در این عالم هست که همهکس نمیبیند؛ ولی قرآن برعکس میگوید: آنهایی که نمیبینند کاری کردهاند. ایدهٔ کلی قرآن این است که تقوا و ایمان وضعیت طبیعی بشر است و آنچه غیرطبیعی است خارج شدن بعضیها از این مسیر به دلیل گناه است.
آنهایی که نمیبینند دو دستهاند: عدهای اعتقاد ندارند و میپذیرند که نمیبینند، و عدهای نمیبینند ولی ادعای دیدن دارند. برای اینکه چرا گروه منکر چنین میکند، مثال کور مادرزاد را میزند: اگر تعداد کورها زیاد باشد جا دارد شک کند رنگ وجود دارد یا نه، و راحت نیست قبول کنید چیزی هست که با آن هیچ رابطهای ندارید؛ پس طبیعی است که منکر شوند چیزی غیر از آنچه خودشان میبینند وجود دارد.
گروه سوم به رشد شناختیای که باید برسند نرسیدهاند ولی فکر میکنند رسیدهاند. در دو تمثیل آخر میخواهند ببینند ولی نور ندارند، و نور در درونشان ثابت نمیماند. قلب در قرآن ابزار اصلی فهم است، نه مرکز عاطفه؛ پس الذین فی قلوبهم مرض یعنی آدمهایی که در قوای شناختیشان مرضی پیدا شده است.
الذین فی قلوبهم مرض و منافقین
او میگوید اشتباهی که اکثراً میکنند این است که الذین فی قلوبهم مرض را با منافقین یکی میگیرند. ممکن است مجموعهٔ منافقین با مجموعهٔ الذین فی قلوبهم مرض مساوی باشد، ولی به الذین فی قلوبهم مرض بر اساس بحثی روانشناختی نگاه میشود، در حالی که منافق ماهیتی اجتماعی دارد و از گروهی در جامعه سخن میگوید. منافق میتواند کاملاً جزو کفار باشد و تصمیم بگیرد خودش را مؤمن جا بزند، ولی الذین فی قلوبهم مرض ادعای ایمان دارند و فکر میکنند خیلی مؤمناند؛ آدمی در کلبهای بالای کوه میتواند جزو آنها باشد ولی منافق نمیشود.
برای او شخصاً مطبوع است که نخستین موضوع قرآن نوعی بحث روانشناسی و روانکاوی است، و این بیماری روانی شناختهشده و ثبتشدهای نیست.
او آیاتی را میآورد که شبیه منافقین به نظر میرسند، مثل «و اذا لقوا الذین آمنوا قالوا آمنا» تا «انما نحن مستهزئون» و «یخادعون الله والذین آمنوا». ولی میگوید آیههایی هم هست که برخلاف آن است؛ اساس تمثیلها این است که اینها میخواهند چیزی را پیدا کنند و نمیتوانند. به نظر میآید وضع اینها برای خودشان هم روشن نیست و درونشان رعد و برق است.
آدمی که منافق باشد، به این معنا که کافر است، خیلی خوب میداند چه میخواهد؛ و او آنچه معمولاً در تاریخ دربارهٔ عبدالله بن ابی گفته میشود را مثال میآورد: دنبال جاه و مقام بود و میخواست پست خودش را حفظ کند. ولی دربارهٔ این آدمها در آیات نوسان هست؛ او میگوید تعبیر شیاطینهم به آدمها به دلایل خیلی موجهی احتیاج دارد و با ظاهر آیه نمیخواند، چون بیشتر از درون این آدمها خبر میدهد. مشکل اساسیشان این است که حقایق را نمیبینند، نه اینکه آدمهای توطئهگری باشند.
خدعه و خودفریبی
او واژهٔ یکذبون را در و ما کانوا یکذبون با دروغ گفتن به معنای فارسی متفاوت میداند: کسی ممکن است فکر کند راست میگوید ولی حرفش کاذب باشد، و یکذبون کذب به هر معنایی را شامل میشود.
در پاسخ به کسی که خدعه را فعلی ارادی میگیرد، میگوید اگر خدعه این باشد آدم نمیتواند خدا را فریب بدهد؛ پس در این آیه مفهومی غیرارادیتر دارد، و آدمها خودشان را گول میزنند بیآنکه با اراده باشد. جواب این سؤال را نمیداند و نمیخواهد بگوید دقیقاً معنای آیه چیست، ولی به نظر او آیه نشان میدهد خدعه چیزی آگاهانه نیست و ممکن است در لایههای پنهان وجود آدم شکل بگیرد.
از داستان یوسف مثال میآورد: بار اول برادرها میدانند دروغ میگویند؛ بار دوم میگویند آن برادر دزدی کرده، و به نظر او به نوعی خودشان را گول میزنند چون دوست دارند این تهمت را بزنند. برای خدا فرق نمیکند که این خدعه در چه مرحلهای انجام شده باشد.
او میگوید مسیر رشد طبیعی انسان این است که به ادراکات معنوی برسد، ولی از جایی به بعد به دلیل کارهایی که میکند و آموزشهای بد متوقف میشود. الذین فی قلوبهم مرض هدایت را درک میکنند و ضلالت را انتخاب میکنند؛ فرق میان خوبی و بدی در درون الهام شده است: «فالحمها فجورها و تقواها». آنها به خودشان ظلم میکنند و عوامل بیرونی هم ممکن است خیلی کمک کند.
پرسشها، تفاوت با منافقین و امیدواری
یکی از حاضران به آیهٔ «خلوا الی شیاطینهم» استدلال میکند. او میگوید آن آیه دربارهٔ اهل کتاب است و نمیگوید منافقین وجود ندارند؛ حرفش این است که اگر الذین فی قلوبهم مرض همان منافقیناند، این اسم دیگر برای چیست. آنچه با آن آیه ثابت میشود شباهت اوصاف است، و او دربارهٔ وضعیت روانیِ کمی کلیتر بحث میکند.
به گفتهٔ او آدمهایی هستند که جزو مؤمنیناند و دروغ نمیگویند ولی چشمشان به حقایق باز نشده و خودشان نمیدانند چه کارهاند. او تصور میکند وقتی میگویند «انما نحن مصلحون»، حرف کاذبی میزنند ولی نه دروغ؛ احساسشان نسبت به خودشان این است که مصلحاند و ایمانشان از مردم برتر است. میگوید میشود گفت منافقاند، ولی نمیداند؛ به نظر او ماجرا پیچیدهتر است و عنوان آنها اصلاً بار اجتماعی ندارد.
این موضوع برایش مهم است چون فکر میکند این اوصاف همان است که بعداً دربارهٔ بنیاسرائیل میآید، و بنیاسرائیل منافق نیستند؛ به نوعی ایمان آوردهاند و دروغ نمیگویند ولی نمیدانند واقعاً ایمان نیاوردهاند. منافقین را هم به نظر او نادرست میفهمیم: مردم منافق را آدمی میدانند که میداند ایمان ندارد و ادای مؤمنین را درمیآورد، ولی به گفتهٔ او منافقین مجموعهای از آدمها در جامعهاند که اکثرشان از همین آدمهای درگیر پیچیدگیاند؛ پس بخشی از جمعیت الذین فی قلوبهم مرض جزو منافقیناند، و در میان منافقین کسانی هم هستند که بنا به این دستهبندی کافرند. از سوی دیگر در همین سوره بعداً دیگر از منافقین چیزی نمیشنوید.
او میگوید میان این آدمها و متقین و کفار مرز مشخصی نیست و همهٔ آدمها در حال سیر و تغییر وضعیتاند. این مرض از آن نوع مرضهایی است که اگر ولشان کنید زیاد میشوند، و خداوند چون همیشه همهچیز را به خودش نسبت میدهد میگوید مرضشان را زیاد کرد. کفار تقریباً مردهاند، ولی اینها مریضاند و میتوانند خودشان را نجات بدهند. امیدواری آیات در «لعلکم تتقون» است: راهی هست و باید همان کاری را بکنند که متقین کردند. میگوید این برداشت که آیههای مربوط به خودِ اینها امیدوارکننده نیست درست است، ولی اینکه وضعیتشان کلاً و کاملاً ناامیدکننده است درست نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه