او میگوید در آیات مقدماتی سورهٔ بقره گروه سومی مطرح شده و هدفش بیشتر بحث دربارهٔ وضعیت همین گروه است. میخواهد استدلال بیاورد که توصیفهای قرآن با تصور عرفی از منافق، یعنی کافری که ادای مؤمنین را درمیآورد، سازگار نیست. سپس آیات دیگر دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض»، نقش خودآگاهی در فریب و پیدایش این گروه با نزول شریعت را میآورد و به آیهٔ عبادت میرسد.
تعبیر عرفی و دلیلهای نخست
جلسهٔ قبل در کلاس بحثی شد و عدهای مقاومت کردند که این افراد را معادل منافقین بگیرند. به گفتهٔ او معمولاً منافق را کسی میفهمند که مؤمن نیست و به دلیل منافع ادای مؤمنین را درمیآورد و شاید قصد خرابکاری هم دارد. او فکر میکند اگر این ایده دربارهٔ آدمی صدق کند، آن آدم بنا به تقسیمبندی اول سوره جزو کفار است.
دلیل نخست او این است که توصیفهای اینجا بیشتر به روانشناسی مربوط است، در حالی که مفهوم منافقین در قرآن اجتماعی است. متقین و کفار هر دو از نظر روانشناسی آدمهای خاصیاند؛ اگر گروه سوم کسانی باشند که عمداً فریبکاری میکنند، مقولهٔ آنها همعرض این دو نیست، مثل اینکه بگوییم مردم عبارتاند از متقین و کفار و طرفداران تیم رئال مادرید.
دلیل دیگر این است که او میپرسد حاضران خودشان را در کدام یک از این سه دسته قرار میدهند؛ احتمالاً نمایندهٔ کفار در میان مؤمنین نیستند و چون در این کلاسها هستند احتمالاً جزو کفار هم نیستند. به نظر او اگر «الذین فی قلوبهم مرض» را ساده و عرفی بگیرید، اکثریت آدمهای جامعهٔ ما نه جزو متقیناند و نه جزو کفار و جزو اینها هم نیستند؛ ولی اگر همهٔ آدمهای بینابین جزو دستهٔ سوم باشند، تقسیمبندی معقولتری است. او میگوید کسی تعهد نکرده هر تقسیمبندی همهٔ آدمها را شامل شود، ولی اگر جور دیگری معنا کنید که با آیات سازگار باشد و تقسیمبندیِ جامعی بشود، آن معنا برتری دارد.
به گفتهٔ او نام «الذین فی قلوبهم مرض» نشان میدهد ویژگی اصلی این آدمها مشکل در قوای شناخت است، چون قلب در قرآن جزو قوای شناختی شمرده میشود، مثل «لهم قلوب لا یفقهون». تمثیلهای پایان آیات هم آدمهایی را نشان میدهند که دنبال نور میگردند ولی نور ندارند. او میگوید سورهٔ بقره بیشتر دربارهٔ بنیاسرائیل است و پیروان موسی نمایندگان فرعون نبودند؛ پس به نظرش تعبیر عرفی ضعیف است.
آیاتی که این گروه را از منافقین جدا میکنند
او میگوید امروز که نگاه میکرده، احساس کرده دستکم آیاتی هست که خیلی سؤالبرانگیزتر از آیات جلسهٔ قبل است. در آیهٔ احزاب ۱۲ آمده وقتی منافقین و کسانی که در قلبشان مرض است گفتند؛ او نتیجه میگیرد پس اینها منافقین نیستند. به گفتهٔ او این تعبیر که اینها همان منافقیناند با این آیه و با «و یقول الذین فی قلوبهم مرض و الکافرون» تضاد دارد. «الذین فی قلوبهم مرض» اکثریت منافقین را هم تشکیل میدهند: کسانی که یک جوری بین ایمان و کفر در نوساناند.
منافقین به نظر او گروهی اجتماعیاند که در جامعهٔ مؤمنین اختلال ایجاد میکنند و مثل حزبی با هم ارتباط دارند. اکثریتشان همان وضعیت روانی را دارند، ولی ممکن است کسی چنین باشد و جزو منافقین نباشد. «الذین فی قلوبهم مرض» از نظر روانی طیفیاند که بین متقین و کفار قرار میگیرند: بعضی به سمت تقوا میروند، بعضی به سمت کفر، و اکثریت در نوساناند؛ تمثیلهای رعد و برق همین نوسان را میرسانند.
در آیات توبه ۱۲۵ و ۱۲۶ دربارهٔ کسانی که در دلشان مرض است آمده که خداوند پلیدی را بر پلیدیشان میافزاید و در حال کفر میمیرند، و هر سال یک یا دو بار آزمایش میشوند ولی توبه نمیکنند و متذکر نمیشوند. او نتیجه میگیرد مشکلشان گناهکاربودن و نوعی سابقهٔ بد است که باید از آن برگردند و جزو مؤمنین شوند.
توصیف کلی گروه سوم
او توصیف کلیاش را تکرار میکند: حقایقی هست و مردم یا میبینند یا نمیبینند. آنهایی که میبینند جزو متقین به حساب میآیند. از آنهایی که نمیبینند، کسانی که تکذیب میکنند کفارند، و دستهٔ دیگر تکذیب نمیکنند و ادعای ایمان دارند. به نظر میرسد وضعیت بیشترشان این است که فکر میکنند جزو مؤمنیناند، ولی ادعایشان کذب است، نه به این معنا که عامدانه دروغ بگویند. او میگوید مرزها دقیق نیست و اینها در نوساناند؛ وقتی میمیرند، چون در پرده بودند، میشود صفت کافر را دربارهٔشان به کار برد.
به گفتهٔ او آیات دیگر هم حالت روانی اینها را نشان میدهد. در احزاب ۳۲ به زنان پیغمبر گفته میشود نرم سخن نگویند تا کسی که در دلش مرض است طمع نکند، و او نتیجه میگیرد این آدمها از نظر روانی مشکل خاصی دارند، در حالی که کافری که نفوذ کرده چنین حالتی لازم ندارد. در محمد ۲۰ کسانی که در دلشان مرض است وقتی سورهٔ جنگ نازل میشود مثل کسی که مرگ او را گرفته نگاه میکنند؛ او میگوید اینها نفوذی نیستند و در جمع مؤمنین نشستهاند و خود را مؤمن میدانند.
یکی از حاضران میگوید کسی که به آخرت ایمان ندارد از مرگ و قتال میترسد. او میپذیرد که هر سه دسته مراتب دارند و کفر هم شدت و ضعف دارد، و به نظرش کسانی که ایمان واقعی ندارند از مردن در راه دینی که صددرصد به آن ایمان ندارند قطعاً میترسند. به گفتهٔ او بعضی تفاسیر اینها را منافقین میگیرند، ولی آیاتی که «منافقون» و «الذین فی قلوبهم مرض» را کنار هم میآورند با این برداشت تناقض دارد. اینها با منافقین نوعی اشتراک دارند ولی دقیقاً منافقین نیستند، و او طبیعی میداند که اکثریت منافقین هر جامعه از این تیپ باشند.
فریب بدون قصد آگاهانه
او میگوید منشأ اشتباه شاید این باشد که به دلیل فرهنگ ما بیش از اندازه به خودآگاهی اهمیت میدهیم و وقتی قرآن کاری را به کسی نسبت میدهد، آن را نشستن و تصمیم به فریب میفهمیم. به گفتهٔ او قرآن اینطور به اعمال نگاه نمیکند: فرقی نمیکند کسی رسماً تصمیم به فریب بگیرد یا عملی فریبکارانه بدون تصمیم خاص انجام دهد. آدمی که ایمان ندارد و میگوید ایمان دارم کذب گفته، چه بداند ایمان ندارد و چه نداند.
او تجربهای شخصی را میآورد: تصویرهای درهم و برهمی که اگر به شیوهٔ خاصی نگاه میکردی، نقش برجستهٔ زیبایی در آنها میدیدی. شخصی را میشناخت که میگفت اگر چشمهایت را به هم نزدیک کنی همان اتفاق میافتد و میگفت این دلفین است، ولی چیزی فرورفته و هالهای از آن را میدید و نفهمیده بود که آن تصویر را واقعاً ندیده است. از این مثال میگیرد که آدمی که تجربهٔ ایمانآوردن را از نظر روانی نداشته، نمیتواند حال مؤمن واقعی را بفهمد؛ و اگر کسی با استدلال فلسفی به وجود خدا رسیده باشد، جزو مؤمنین حساب نمیشود و ادعای ایمانش میتواند کذب حساب شود.
ریاکار را او اینطور توصیف میکند: لزوماً نمینشیند تصمیم بگیرد فردا ریا کند؛ ممکن است در لحظهای بخششی کند و حس کند واقعاً بخشش است، و وقتی مردم نگاهش میکنند نیرویی پیدا میکند و نمازش را طول میدهد. به نظر او خیلی نادر است که آدم بد قبول کند آدم بدی است، و حتی جنایتکارترین آدمها برای خودشان دنیایی میسازند که در آن آدم خوبی حساب شوند.
یکی از حاضران میپرسد آیا هر کار اشتباهی که از آدم سر بزند فریبکاری است. او پاسخ میدهد که نه؛ مقصودش رفتارهایی است که مورد قبول جمع مؤمنین است، مثل طولدادن نماز یا روزه، در حالی که صفت طبیعی خود شخص نیست. گناهکردن شامل این نمیشود.
صدق و رفتار طبیعی
او میگوید در رفتار متقین کذبی نیست: هماناند که هستند و نماز میخوانند چون دوست دارند. جملهای از مسیح در انجیل توماس را میآورد که به آن علاقه دارد، «کاری را که دوست دارید انجام دهید»، و به نظرش انگار مسیح انگیزههای خرابکاری را در مردم نمیدید. به گفتهٔ او کفار و متقین هر دو به معنایی صادقاند، ولی گروه سوم آدمهای پیچیدهایاند که خودشان هم دقیقاً نمیدانند چه چیزی را قبول دارند و چه کاری را دوست دارند.
او به اشکالی دربارهٔ «یخادعون الله» پاسخ میدهد: آیه «یخادعون الله والذین آمنوا» است، یعنی فریب در برابر خدا و مؤمنین. به نظر او رفتاری که مثل رفتار مؤمنین است ولی صادقانه از آدم صادر نمیشود، مثلاً نمازی که در خانه هم طول داده شود، کذب دارد؛ این میتواند خودآگاه یا ناخودآگاه باشد و لازم نیست اجتماعی فرض شود. توجیه گناه در این توصیف نمیگنجد.
نماز را مثال میزند: اکثریت قاطع آدمهای جامعهٔ ایمانی چون به آنها گفتهاند نماز میخوانند و نماز بهطور طبیعی از آنها صادر نمیشود، در حالی که متقی واقعی مثلاً از انفاقکردن لذت میبرد و دلش با رفتارش یکی است. یکی از حاضران میگوید نماز لذتِ امنیت در جمع را هم دارد و او میگوید هر کس این لذت را دارد حتماً جزو همین گروه است.
شریعت و پیدایش این گروه
او این آدمها را مثل مسئلهٔ «بالغ» و «والد» میداند: مذهبشان را از «والد»شان گرفتهاند. به گفتهٔ او پیش از تأسیس جامعهٔ دینی اکثریت آدمها کافرند و ادعای ایمان هم نمیکنند، و استثنایی مثل ابراهیم صدیق است، یعنی آنچه میگوید عین قلبش است. وقتی جامعهٔ ایمانی تشکیل میشود این آدمها به وجود میآیند و نزول شریعت ضایعاتی هم دارد؛ ولی او نمیخواهد بگوید شریعت ریاکاری را ایجاد کرده است.
بنیاسرائیل را نمونهٔ واقعی این آدمها میداند: دنبال موسی راه افتادند نه از سر ایمان، و میدانستند او رسول خداست ولی ایمان نیاوردند؛ ایمان با دانستن فرق دارد. به گفتهٔ او جامعهٔ ایمانی از اکثریتی قاطع از «الذین فی قلوبهم مرض» با مراتبشان و اقلیتی از متقین تشکیل شده است.
یکی از حاضران میپرسد اگر خدا را بشناسد ولی انگیزهٔ مادی داشته باشد وضعش چیست. او میگوید انگیزهٔ مادی تنها انگیزه نیست و راهی باید طی شود. اگر تعبیرش پذیرفته شود، همهٔ ما به نوعی از چنین مرحلهای رد میشویم: از کودکی تعالیمی میگیریم و عقایدی پیدا میکنیم که در قلبمان نیست، و همهٔ آدمها تا وقتی وارد آن سیر نشدهاند که جزو مؤمنین شوند، کارهایی میکنند که در قلبشان نیست.
به نظر او اگر راه شریعت باز نمیشد، اکثریت قریب به اتفاق جزو کفار بودند؛ نزول دین لطف است و آدمهایی که واقعاً جزو جامعهٔ متقین قرار میگیرند بیشتر شدهاند، ولی ضایعهاش پیدایش این تیپ است. تظاهر به خوببودن هم گاهی، چون با درون آدم سازگار است، کمکم باعث میشود خوب شود. کاری که با تمام وجود از آدم صادر نشود درجهای از کذب و کفر و نیرنگ دارد.
دنیا و قلب سلیم
به گفتهٔ او اینها آدمهای بینابیناند که تعالیم دینی دیدهاند، و «آدمهایی در حال راهرفتن نیستند». توصیف قرآن به نظرش دینامیک است و جهت حرکت مهم است. مشکل این آدمها به اصطلاح سنتی دنیاست: علایقی دارند که نمیتوانند از آنها دل بکنند و وجودشان یککاسه نمیشود، مثل آدمی که نماز میخواند ولی حواسش جای دیگر است. اگر مؤمنین «اشد حبا لله» هستند، آنچه موقع نماز به ذهنشان میرسد همان چیزی است که بیشتر دوست دارند.
او میگوید اگر آدمی هیچ انگیزهٔ دنیایی نداشته باشد، شکی نیست که حقیقت برایش کشف میشود. نقطهٔ مقابل قلب مریض در قرآن، به گمان او در داستان ابراهیم، «قلب سلیم» است، و روایتی میگوید قلب سلیم قلبی است که چیزی غیر از خدا در آن نباشد. به نظر او تقسیمبندی واقعی کفار و متقین است و دستهٔ سوم نتیجهٔ پدیدآمدن جامعهٔ دینی است.
مصلحپنداری و عبادت
به گفتهٔ او آدمی که حقایق را نمیبیند ممکن است برای ایمان فلسفهبافی کند یا برای حواسجمعی سر نماز تمرینات عجیبوغریب بکند، و احساس کند کسانی که ساده ایمان دارند سفیهاند و فقط خود او ایمان دارد. ادعایشان «إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ» است و نمازی که طبیعی نیست ممکن است با زرق و برق ظاهری جبران شود. او میگوید شاید باید انتظار داشت که نمازخواندنِ مؤمن واقعی نوسان داشته باشد، و کسی که همیشه سجدههای طولانی میکند شخصاً احساسش این است که کمی مشکل دارد.
این آدمها واقعاً ممکن است فکر کنند مصلحاند و مؤمناند و دیگران مؤمن نیستند؛ لحظههایی هم به یقین نزدیک میشوند و لحظههایی از آن دورند. او میگوید تفسیر عامیانه که اینها آدمهای کافریاند که خودشان را مؤمن جا میزنند حتی با عبارتهایی مثل «ولکن لا یشعرون» سازگار نیست.
درکی که از این آدمها داریم باید توضیح دهد چرا پس از این قطعه مردم به عبادت و بندگی خدا دعوت میشوند؛ به آدمی که کافر است، فکر میکند، گفتن «عبادت کن» بیفایده است، ولی در میان این آدمها کسانیاند که پیام به آنها میرسد. یکی از حاضران میخواهد عبادت را فهمیدنی معنا کند و او میگوید از هر دو طرف میشود رفت و خودش فکر میکند عبادت در این آیه خیلی روشن نیست. به گفتهٔ او عبادت در قرآن شامل اطاعت از اوامر و نواهی و پرستش است و شریعت که این آدمها را ایجاد میکند دوایشان هم هست. تا آدم به اخلاص نرسیده انگیزههایش ناخالص است ولی میتواند پاکتر شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه