او میگوید بحث یهودیت را به موضوعهایی محدود میکند که در قرآن مطرح شده و از مقدمهٔ سورهٔ بقره شروع میکند. نخست دربارهٔ برداشت انحرافی از بنیاسرائیل و ماجرای روز شنبه میگوید، بعد تقسیم انسانها به متقین و کفار و «الذین فی قلوبهم مرض» را شرح میدهد. بخش بزرگ جلسه به فرق این گروه سوم با منافقین میگذرد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
آن احساسی را که هنگام بحثهای مسیحیت داشتم، دربارهٔ یهودیت خیلی ندارم؛ و اینکه ده، پانزده جلسه دربارهٔ یهودیت صحبت شود، از نظر من خیلی مطلوب نیست. نهایتاً بحثهایی میکنم، ولی شاید نه به آن تفصیلی که دربارهٔ مسیحیت مطرح کردم. شاید فرقش این باشد که وقتی دربارهٔ مسیحیت بحث میکردم، جای کلاس را هم تغییر دادم؛ چون تا مدتی کار چندانی به قرآن نداشتیم، در حالی که موضوع اصلی این جلسات اصولاً قرآن است. فکر میکنم دستکم هفت، هشت جلسه از بحثهای مسیحیت در آغاز کاری به مفاهیم قرآنی نداشت و بعد کمکم بحثهای قرآنی هم وارد کار شد. از نظر من موضوع اصلی آن جلسات این بود که قرآن دربارهٔ مسیح و مسیحیت چه میگوید، و فکر میکنم تا حدی، مخصوصاً در اینکه مسیحشناسی قرآنی داشته باشیم، در آن جلسات به اندازهٔ کافی بحث شد.
محدود کردن بحث یهودیت به قرآن
بیشتر میل دارم بحث یهودیت را به موضوعهایی محدود کنم که در قرآن مطرح شده است. فکر میکنم اگر بخواهیم وارد بحث دربارهٔ خودِ یهودیت بهعنوان یک دین شویم، یهودیت، برخلاف مسیحیت، پر از جزئیات است و خلاصهکردنش شاید کار خیلی سختی باشد. یهودیت فوقالعاده به تاریخ یهودیت و به شریعت یهود وابسته است، و هر دوی اینها موضوعهایی خیلی پیچیده و مفصلاند. به همین دلیل سعی میکنم مباحثی دربارهٔ دین یهود ارائه دهم، آنگونه که یهودیها خودشان به دینشان نگاه میکنند، ولی کمتر از حدی که دربارهٔ مسیحیت صحبت کردم.
برنامه از مقدمه سوره بقره
برنامهای که اکنون در ذهن دارم این است که بحث را از مقدمهٔ سورهٔ بقره آغاز کنم، بهگونهای که ادامهٔ بحث دربارهٔ خودِ سورهٔ بقره هم باشد؛ چون بحثی که دربارهٔ سورهٔ بقره کردم یک جلسه بود، و همیشه این مشکل برایم پیش میآید که وقتی چیزی را خیلی مختصر و مفید میگویم، بعداً فکر میکنم چیزهایی را نگفتهام که گفتنشان خیلی لازم بوده است. در آن جلسه خیلی تأکید کردم که مقدمهٔ این سوره خیلی مهم است و آدم هرچه این مقدمه را بهتر بفهمد، مفاهیم اصلی سوره را بهتر میتواند بفهمد. به نوعی متعهد شدم که کمی دربارهٔ این مقدمه صحبت کنم؛ افزون بر این، کار این مقدمه اصولاً همین است: مقدمهای است برای اینکه بعداً داستان بنیاسرائیل و مسائل شریعت و تجدید بنای شریعت را بهتر بفهمیم.
پیوند بحث یهودیت و سوره بقره
بنابراین بحث دربارهٔ سورهٔ بقره و بحث دربارهٔ یهودیت بحثی مشترک است؛ چون شاید هیچ سورهای در قرآن به اندازهٔ سورهٔ بقره مستقیماً به بنیاسرائیل اشاره نکرده باشد و تاریخ بنیاسرائیل بیشتر در همین سوره مطرح شده است. پس بحث دربارهٔ یهودیت با بحث دربارهٔ سورهٔ بقره هماهنگی دارد.
تفاوت فهم دین در یهودیت و مسیحیت و اسلام
فکر میکنم، و امیدوارم، وقتی دربارهٔ مسیحیت بحث میکردیم متوجه این نکتهٔ اساسی شده باشید که آنچه مسیحیها از دین میفهمند اصلاً با آنچه مسلمانها از دین میفهمند فرق دارد؛ و این معمولاً نکتهٔ مهمی است که آدم باید سعی کند بفهمد. به همین دلیل مسیحیت به نظر مسلمانها هم خیلی خیلی پرت و غیرقابلقبول میآید، چون با دیدگاه خودشان دربارهٔ دین به آن نگاه میکنند و میبینند چیزی برای گفتن ندارد. شاید حتی مسلمانها، به یک معنا، نسبت به یهودیت دید مثبتتری داشته باشند، مخصوصاً آن مسلمانهایی که دین خودشان را خیلی معادل شریعت و احکام میگیرند؛ چون در یهودیت جنبهٔ شریعت و احکام خیلی قوی بوده، در حالی که در مسیحیت بهشدت ضعیف بوده و ضعیفتر هم شده است؛ یعنی مسیحیان در طول تاریخ به این سمت رفتهاند که کمتر به شریعت اعتنا کنند.
سعی میکنم جلساتی دربارهٔ یهودیت بگذارم به این قصد که متوجه شوید یهودیها از دین چه میفهمند؛ فهمی که باید کمی با آنچه مسلمانها و مسیحیها میفهمند فرق داشته باشد. به همین دلیل، چون یهودیها از دین چیز دیگری میفهمند، دین خودشان بهطور بدیهی به نظرشان خوب و کافی میآید و نیازی نمیبینند که دربارهٔ مسیحیت و اسلام، مخصوصاً مسیحیت، خیلی مطالعه کنند. بنابراین فعلاً برنامه این است: سعی میکنم در محدودهٔ قرآن بمانم و نهایت سعیام را میکنم که بحثهای مربوط به یهودیت را با مسیحیت به نوعی به هم گره بزنم و در محدودهٔ مفاهیمی که قرآن مطرح کرده است نگه دارم؛ یعنی سعی میکنم بحث آن حالتی را که دربارهٔ مسیحیت پیدا کرد پیدا نکند.
موضوع این بحث را شاید بشود «یهود در قرآن» یا چیزی شبیه این نامید. قول هم نمیدهم هر آنچه را در قرآن دربارهٔ یهود آمده است مطرح کنم؛ مثلاً بحث دربارهٔ آیاتی که به یهود عربستان، یعنی آنهایی که در مدینه زندگی میکردند، و اختلافهایشان با مسلمانها مربوط است، شاید برای درک یهودیت خیلی ضروری نباشد. هر جا لازم باشد، به بعضی از این آیهها اشاره میکنم.
مقدمه سوره بقره و سه دسته انسان
پس بحث ما فعلاً دربارهٔ مقدمهٔ سورهٔ بقره است، از ابتدای سوره تا جایی که خطاب به بنیاسرائیل آغاز میشود. دربارهٔ داستان آفرینش در قرآن، که در واقع قطعهٔ آخر این مقدمه است، پیشتر برایتان مفصل بحث کردهام و قرار نیست خیلی به آن بپردازم؛ فقط فرض میکنم میدانید موضوع آن داستان چه بوده است و از آن استفاده میکنم.
اگر صفحهٔ کوچک اول را کنار بگذارید، طبق این قرآنی که در دست ماست، موضوع مهمی که در صفحهٔ سه و چهار و پنج، دستکم در نیمی از آن، مطرح است تقسیمبندی معروف انسانها به سه دسته است: متقین، کفار و «الذین فی قلوبهم مرض». میخواهم بحث را فعلاً از همینجا آغاز کنم، و تقریباً میتوانم بگویم علت اصلی این بحثها هم تا حدی روشنشدن همین مفهوم خاصی است که در قرآن با عنوان «الذین فی قلوبهم مرض» به آن اشاره شده است.
بارها در بحثهای مختلف به این موضوع اشاره کردهام، و شاید در همان جلسهٔ سورهٔ بقره هم گفتم، که تصورم این است که بنیاسرائیل مثال روشن این بیماریاند. تأکید این مقدمه هم بر همین دسته است: بحث متقین و کفار خیلی کوتاه است، ولی یک صفحهٔ کامل، شاید بیشتر، با تمثیل و با چندین آیهٔ پیاپی دربارهٔ حالتهای این دسته بحث شده است. قرار است بفهمیم این آدمها چه جور آدمهاییاند، این مرض چیست، چگونه گرفتارش میشوند و چگونه خوب میشوند. این موضوع به محتوای سوره ربط دارد: به درک تاریخ بنیاسرائیل و آدمهایی که شبیه بنیاسرائیلاند، یعنی خودِ ما؛ بقیهٔ آدمهای مذهبی هم همه در این موضوع اشتراک دارند.
برداشت انحرافی از بنیاسرائیل
فکر میکنم روی این موضوع هم چند بار بهشدت تأکید کردهام، و فکر میکنم در جلسهٔ سورهٔ بقره هم با تأکید گفتم، که این واقعاً برداشتی انحرافی است و متأسفانه خیلی هم شیوع پیدا کرده است: عدهای از بحثهایی که قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل مطرح میکند میخواهند نتیجه بگیرند که قرآن میخواهد بگوید بنیاسرائیل آدمهای خیلی بدیاند، «ببینید اینها چقدر آدمهای بدیاند»، قومی خلافکار و خرابکار؛ مخصوصاً از وقتی که ماجرای اسرائیل و فلسطین پیش آمده و مسلمانها بهشدت تمایلات ضدیهودی پیدا کردهاند. این آیهها را خیلی جاها رسماً با همین عنوان مطرح میکنند.
فکر میکنم در آن جلسه اشاره کردم که این واقعاً دیدگاه عجیبی است؛ چون بنیاسرائیل قوم فرزندان ابراهیماند، قوم برگزیدهای که خداوند از میان همهٔ اقوام جهان برگزیده است. اگر اینها آدمهایی ناپاک و خیلی بد، یعنی بدترین قوم دنیا، باشند، تضادی پیش میآید: پس خداوند چرا اینها را برگزیده است؟ از لحن قرآن همیشه اینطور به نظر میآید که ابراهیم شایستگیهایی داشت، این شایستگیها به نحوی در ذریهاش هم وجود داشت و همین دلیلِ برگزیدن آل ابراهیم برای رسالت و شریعت بود.
طبعاً بنیاسرائیل مخاطب قرآناند و دربارهٔ ایرادها و مشکلات زندگیشان مدام در قرآن تذکراتی داده میشود، یا حتی آیههایی تا حدی عجیب میآید؛ مثل همین آیه که میگوید اینها «احرص الناس علی حیات» هستند، یعنی حریصترین مردم به حیات دنیا. اینها البته جای بحث دارد، ولی من بهشدت مخالف اینجور برداشتام. بنیاسرائیل قومیاند که ارتباط خاصی با خدا داشتند و خداوند عنایت خاصی به آنها داشته است؛ در قرآن مدام میخوانید که خداوند اینها را بر همهٔ عالمیان فضیلت داده است.
آن نوع قرائت که بعضیها بنیاسرائیل را بدترین قوم دنیا میدانند و این آیهها را علیه این قوم میگیرند، به نظر من برداشتی شاید نژادپرستانه است. نمیدانم چه باید بگویم؛ نژادپرستی یعنی آدم نژاد خودش را بپرستد، ولی مخالفت با یک نژاد خاص نژادپرستی نیست، نوعی نژادستیزی است. یعنی از این آیهها برداشتهایی نژادستیزانه میکنند، علیه نژاد سامی یا علیه قوم یهود، به دلیل مشکلاتی که همیشه میان ادیان مختلف بوده است.
عتاب پیامبر و مقایسه با انبیای دیگر
خیلیها همین اشتباه را دربارهٔ خطابها و عتابهایی هم مرتکب میشوند که خداوند در قرآن به پیامبر خودِ ما دارد؛ یعنی همین برداشت اشتباه را دارند. رفتار خدا را با، مثلاً، حضرت عیسی یا حضرت ابراهیم و حضرت نوح کمتر میبینید؛ حضرت نوح را در حال رسالت نمیبینید. خداوند انگار از دور روایت میکند که اینها چطور بودهاند و چطور نبودهاند.
در رفتار خداوند با آدمی مثل پیامبر سختگیریهایی هست، به این دلیل که خدا کوچکترین خطایی را از آدمی مثل پیامبر نمیپذیرد؛ یعنی میخواهد پیامبر انگار به کمال مطلق برسد. بنابراین در قرآن نوعی سختگیری دربارهٔ پیامبر میبینید و بارها پیش میآید که پیامبر سرزنش میشود. ولی سرزنششدن پیامبر برای بعضیها این شبهه را ایجاد میکند که انگار خدا حضرت ابراهیم و مسیح را کمی بیشتر تحویل میگیرد و پیامبر ما انگار پیامبری درجهدوم است که اینقدر اشتباه میکند و خدا مدام به او میگوید چرا اینطور کردی و چرا آنطور کردی.
نکته این است که شما نحوهٔ تعامل خداوند را با حضرت مسیح یا حضرت ابراهیم در طول زندگیشان نمیبینید؛ نمایی از دور میبینید که بیشتر حالت مدح و ابراز رضایت کلی دارد، مخصوصاً اینکه آنها دیگر در قید حیات نیستند و کارشان تمام شده است. از آنچه دربارهٔ رابطهٔ خدا و پیامبر در قرآن میبینید، باید نتیجه بگیرید که رابطهٔ خدا با بقیهٔ پیامبران هم همینطور بوده است، یعنی دربارهٔ کوچکترین لغزشی که میخواستند بکنند. ایرادهایی که در قرآن به پیامبر گرفته میشود از این نوع است که نزدیک بود به اینکه اشتباهی بکنی نزدیک شوی. اینطور نیست که آن پیامبران چنین حالتهایی از نزدیکشدن به لغزش نداشتند؛ ولی شما عتاب و خطاب میان خدا و آنها را نمیبینید و دربارهٔ پیامبر خودمان میبینید، و ممکن است دچار این مشکل شوید که پس معلوم است این پیامبر ما پیامبر خیلی درجهیکی نیست. اصلاً اینطور نیست؛ و دربارهٔ بنیاسرائیل هم همینطور است.
اگر اظهارنظرهای خداوند را دربارهٔ اقوام دیگر شنیده بودید و نوع تعامل خداوند را با اقوامی غیر از بنیاسرائیل دیده بودید و آنجا اوضاع خیلی خوب بود و فقط اینها ایراد داشتند، میتوانستید چنین بگویید؛ ولی شما فقط یک جا در قرآن میبینید که خدا با یک قوم چنین تعاملی دارد. من برای سرکوبکردن نژادستیزی دارم مواضعی نژادپرستانه میگیرم؛ بگذارید کمی چنین مواضعی بگیرم.
مقایسه بنیاسرائیل و مسلمانان
بنیاسرائیل را با مسلمانها مقایسه کنید. من واقعاً این تصور را میکنم که اگر اکنون پیامبر دیگری میتوانست بیاید و خداوند یک بار دیگر کتابی نازل میکرد، در آن کتاب دربارهٔ مسلمانها چه ثبت میشد؟ که شما چه کردید؟ آنچه را دربارهٔ بنیاسرائیل گفته شده است، واقعاً با تاریخ اسلام مقایسه کنید.
فکر میکنم بنیاسرائیل بلافاصله پس از مرگ حضرت موسی به هیچ وجه به او خیانت نکردند و جانشینی را که حضرت موسی میخواست جانشین خودش کند پذیرفتند. مسلمانها نپذیرفتند؛ مسلمانها از همان روزِ پس از وفات پیامبر به دین خودشان و به پیامبر خودشان خیانت کردند. کجا در ۱۰۰ سال اول بنیاسرائیل چنین فجایعی میبینید؟ بنیاسرائیل نسبت به مسلمانها خیلی سربهراهتر بودند. به نظر من تاریخ مسلمانها، و اصلاً تاریخ اسلام، از جاهایی وضعی خیلی فجیع دارد، از نظر میزان اطاعتی که مسلمانها از پیامبر و دین داشتند. اینکه خیلیها در قرآن میبینند و با لذت میگویند «بله، بنیاسرائیل چقدر آدمهای بدی بودند»، واقعاً نتیجهٔ بیخبری از خودشان است. فکر میکنم شاید بنیاسرائیل هم برای خودشان موجوداتی بودند و کارهای عجیب و غریبی میکردند.
ماجرای مسخ و روز شنبه
ماجرای مسخ عدهای از بنیاسرائیل به دلیل ماهیگیری در روز شنبه را در نظر بگیرید؛ احتمالاً همهتان آیهاش را در قرآن شنیدهاید. اینطور نبود که این عده، مثلاً، فردای پس از پیامبر اصلیشان از او دور شده باشند؛ قومی بودند که، بیچارهها، ماهیگیر بودند. میدانید که احترام و حرمت روز شنبه در شریعت بنیاسرائیل خیلی خیلی جزو احکام مهم شرعیشان بوده و هنوز هم هست؛ و از بخشهای تا حدی سختگیرانهٔ شریعت یهود این است که در روز شنبه خیلی کارها را نباید بکنند، اصلاً نباید کار کنند.
یادتان هست وقتی دربارهٔ مسیحیت بحث میکردیم، احتمالاً اشاره کردم که در انجیل چندین بار یهودیها مسیح را متهم میکنند، و واضحترین دلیلشان بر اینکه این آدم خوبی نیست و نمیتواند پیامبر خدا باشد این است که حواریون مسیح، مثلاً وقتی روز شنبه از مزرعهای رد میشدند، کمی از گندمها را کندند و خوردند؛ یا مسیح در روز شنبه کسی را مداوا کرد و معجزه کرد، آدمی که، نمیدانم کی بود، داشت میمرد. اینقدر تعصب وجود داشت که در شریعت نهی شده بود که هیچ کاری انجام ندهند؛ نباید هیچ کاری میکردند.
حالا ماجرای روز شنبه: این موجودات ماهیگیر بودند و تمام هفته به ماهیگیری میرفتند. روزهای شنبه، که روز استراحتشان بود و نباید به ماهیگیری میرفتند، ماهیها روی آب میآمدند و انگار خودشان را نشان میدادند. این بیچارهها وضع خوبی نداشتند و ماهیها را که میدیدند، نمیتوانستند جلوی خودشان را بگیرند که نروند صیدشان کنند. به فکرشان رسید که روز پیش از شنبه گودالی بکنند تا ماهیهایی که روز شنبه میآیند در آن گودال بروند و روز یکشنبه صیدشان کنند؛ و ظاهراً از نظر شرعی کار اشتباهی نمیکردند، چون روز شنبه هیچ کاری انجام نمیدادند.
کلاه شرعی و مقایسه با ربا
کاری که کرده بودند روز جمعه بود. این ماجرا، و این آیه، همان مفهومی است که ما رسماً به آن «کلاه شرعی» میگوییم: کاری را که خلاصه گفتهاند نکن و تو میخواهی بکنی، به نوعی بپیچانی و کمی اینور و آنورش کنی تا ظاهراً بشود توجیه کرد که این کار آن کار نیست. نمونهاش انواع شیوههای پیچیده و خیلی هوشمندانهای است که برای رباخواری وجود دارد. نمیدانم چقدر بلدید، ولی بعضیهایش فوقالعاده جالب است: مثلاً جایی را رهن میکنند و بعد اجاره میدهند. یک راه خیلی قشنگش این است که کسی که میخواهد پول قرض بگیرد، سراغ رباخوار میرود، رباخوار مسلمانی که متشرع است و نمیخواهد ربا بخورد، و به او میگوید: «خانهام را از من رهن کن و فلان مبلغ را به من بپرداز.» این خانه، که طرف در آن نشسته، در رهن رباخوار است، و طرف خانه را دوباره از او اجاره میکند؛ یعنی همانجا نشسته و پولی را بهعنوان رهن خانهاش گرفته است. مثلاً یک سال که خانه را به او رهن داده، در این یک سال باید اجارهٔ او را بدهد، چون دارد از خانهای که در رهن اوست استفاده میکند. به نظر میرسد راهحل خوبی است.
چیزی که میخواهم بگویم این است: این ماجرا را نگاه کنید. فکر میکنم آن کلاه شرعیِ مربوط به ماهی به رعایت احکام خیلی نزدیکتر است؛ چون به نظر میآید واقعاً قرار است روز شنبه کاری نکنند و نمیکنند؛ نتیجهٔ کار جمعهشان را روز یکشنبه برمیدارند. فکر میکنم این از کلاهشرعیهایی که ما به آنها عادت کردهایم، و تعدادشان هم خیلی زیاد است، کمی ظریفتر است و به نظرم یک جورهایی پذیرفتنی نیست. یعنی کمی سخت است که کسی امروز بخواهد استدلال کند که چرا کاری که اینها کردند اینقدر سنگین بوده و نتیجهاش این شده که به بوزینه تبدیل شدند؛ یعنی بازی درآوردند، میمونبازی درآوردند و چیزی را تحریف کردند.
سختگیری الهی بر بنیاسرائیل
نکتهای که میخواهم بگویم این است: در رابطهٔ خداوند با، مثلاً، پیامبر اسلام میبینید که رابطهای تا حدی سختگیرانه است، چون خداوند از پیامبر، از آدمی در حد پیامبر و پیامبران، نمیپذیرد که حتی به انجام خطاهای کوچک نزدیک شوند؛ و این در واقع از تجلی ربوبیت خداست که میخواهد اینها را تربیت کند و به نهایت کمال برساند. همانطور، دربارهٔ بنیاسرائیل هم باید کمی اینطور نگاه کنید که شاید سختگیری بیش از حدی دربارهٔ پیامبر بنیاسرائیل وجود داشته است، و برای یک کلاه شرعی از این دست، که روز شنبه ماهیگیری نکنند و به نوعی بکنند و نکنند، این بلا سرشان آمده که به بوزینه تبدیل شوند. فکر میکنم اگر این سختگیری دربارهٔ مسلمانها انجام میشد، ممکن بود به حیوانات عجیب و غریبی تبدیل شده باشند.
بنیاسرائیل آینه خود ما
به هر حال من کمی حساسیت دارم به اینکه بعضیها نوع برخورد قرآن با بنیاسرائیل را به این معنا میگیرند که این قوم منفور خداوند است و، نمیدانم، اصلاً ذاتشان از اول خراب بوده و از این حرفها میزنند. اینکه اینها در طول زندگیشان و در طول تاریخ خودشان نهایتاً مورد لعن قرار گرفتند، چیزی است که در قرآن ذکر شده است؛ هیچکس هم نمیخواهد توجیه کند که بنیاسرائیل آدمهای خوبی بودند. به اندازهٔ کافی در قرآن دربارهٔ بدیهایشان میشنویم. ولی نباید از این غافل شویم که منظور از بنیاسرائیل، و حرفهایی که با بنیاسرائیل زده میشود، خودِ ما هم هستیم. اصلاً یکی از مهمترین دلایلی که ماجرای بنیاسرائیل و انحرافاتشان در قرآن میآید این است که متوجه باشید وقتی قومی بر اساس یک دین شکل میگیرد و جماعتی مذهبی تشکیل میشود، چه آفاتی دارد و چه مشکلات و انحرافاتی ممکن است پیش بیاید.
جالب این است که روایت بسیار معروفی از پیامبر هست، که فکر میکنم مورد اتفاق همهٔ فرق اسلامی است، و میگوید هیچ بلایی، هیچ انحرافی، در بنیاسرائیل پدید نیامد مگر اینکه شما هم در آینده دچار همان مشکل میشوید. یعنی پیامبر با صراحت این خط فکری را به مسلمانها داده است که وقتی آنچه را دربارهٔ بنیاسرائیل در قرآن نوشته شده است میخوانید، خودتان را در نظر داشته باشید و ببینید که شما اینطور نشوید. اینها خطرهایی است که هر جماعت دینی را، چه مسیحی، چه مسلمان و چه یهودی، تهدید میکرده و میکند.
تصور من دربارهٔ سورهٔ بقره این است که «الذین فی قلوبهم مرض» در ابتدای این سوره، نسبت به دو صنف دیگری که اینجا مطرحاند، با تفصیل نسبی مطرح شده است، چون جماعت بنیاسرائیل و رفتارهایشان را میتوانید بر اساس همین ایدهٔ کلی که اینجا گفته شده است تحلیل کنید؛ و به همین دلیل فهمیدن این مقدمه برای فهمیدن جریان بنیاسرائیل و یهودیت و کلاً ادیان و شریعت مهم است.
شروع تقسیمبندی سهگانه
در این جلسه میخواهم کمی از همین تقسیمبندی سهگانه آغاز کنم و آیاتش را از اول، همینطور بهطور خطی، جلو برویم. فعلاً میخواهم نکات ساده و روشنی را که در این آیات هست بحث کنیم و کلیاتش را بگویم.
سوال هدایت متقین و پارادوکس قرآن
بگذارید با پرسشی خیلی مشخص آغاز کنم. فکر میکنم نخستین پرسشی که به ذهن خیلی از آدمها میرسد، آدمهایی که با زبان قرآن خیلی آشنا نیستند و مثلاً گاهی بیآنکه تجربهای در خواندن قرآن داشته باشند همینطور از اول شروع به خواندنش میکنند، این است: نخستین آیهای که در قرآن، بعد از سورهٔ حمد، در سورهٔ بقره و پس از «الف لام میم» میآید، میگوید این کتابی است که «لا ریب فیه هدی للمتقین».
پس نخستین پرسش خیلیها این است که این کتاب که متقین را هدایت میکند، چه فایدهای دارد؟ کسی که خودش دارد آن را میخواند ممکن است هنوز اصلاً اعتقادی به خدا نداشته باشد. بعضی آدمها همینطورند: اصلاً به خدا و هیچچیز اعتقاد ندارند، یا هنوز شک دارند، یا اصلاً اعتقاد ندارند. قرآن را هم که باز میکنند، تکلیفش روشن است: میگوید ما متقین را هدایت میکنیم؛ یعنی دیگر هیچ. بنابراین احساسشان این است که این کتاب برای افراد خاصی نوشته شده و حالتی پارادوکسیکال دارد، چون آدم متقی به نوعی هدایتشده است.
پس قرآن قرار است چه کار کند؟ کمی جلوتر که میروید، موضوع خیلی شدیدتر میشود؛ حرف از این است که آنهایی که کافرند «سواء علیهم انذرتهم ام لم تنذرهم لا یومنون»: آنها که کافرند، هر کاری بکنی ایمان نمیآورند. یک عده هم «الذین فی قلوبهم مرض» هستند. پس نخستین پرسشی که مطرح میشود این است: یک عده از مردم کافرند، که هیچ؛ هر کاری بکنی ایمان نمیآورند. یک عده «الذین فی قلوبهم مرض»اند که خدا میگوید ما مرضشان را زیاد میکنیم. یک عده هم متقیناند، که آنها هم دارند قرآن میخوانند. میبینید که از همان اول به نظر میآید مشکلی وجود دارد: پس این قرآن چه کار میکند؟ آدمهایی را که هدایتشدهاند کمی بیشتر هدایت میکند؟ چیزی در این مایهها.
زبان قرآن و سوءتفاهمهای زبانی
فکر میکنم این بهطور روشن نمونهٔ این است که وقتی کسی با فضای زبان قرآن آشنا نیست، ممکن است همینطور چنین قرائتی داشته باشد. مسئله این است که آدم با زبان قرآن آشنا باشد یا نباشد؛ مثلاً اینکه خداوند همهچیز را به خودش نسبت میدهد. ما در واقع زبانی برای خودمان ساختهایم که با زبانی که خداوند با آن حرف میزند، یعنی زبانی که حقیقتنماست، خیلی فرق دارد؛ و عمدهٔ انحرافات فکری ما هم در قالب همین زبان، در جاهایی که اصلاً دیده نمیشود، گنجانده شده است. نمونهاش اینکه ما در زبان خودمان دربارهٔ یک سری چیزها خیلی فعل مجهول به کار میبریم، ولی در قرآن اینطور نیست. مثلاً میگوییم ابر آمد، باران آمد؛ یعنی آمدن را به خودِ ابر و باران نسبت میدهیم. خیلی چیزها را مجهول میگوییم؛ و مجهول معمولاً معنایش این است که فاعلش معلوم نیست، یا اصلاً فاعل ندارد، یا نمیدانیم فاعلش کیست، یا نمیخواهیم به فاعلش اشاره کنیم. خیلی از این ترفندهای زبانیِ ما در قرآن رعایت نمیشود، و وقتی رعایت نمیشود دچار سوءتفاهم میشویم، چون به مشکلاتی که در زبان هست عادت کردهایم.
یا مثلاً مفهوم هدایت: بعضی از واژههایی که در قرآن گفته میشود، مثل همین تقوا و هدایت و ایمان، معناهای کاملاً مشخصی دارند و وقتی قرآن را میخوانید، باید با این واژهها آشنا شوید. همهٔ این واژهها در عرف کلام آدمهای مذهبی دگرگونیهایی پیدا کردهاند؛ به نظر میرسد بعضیشان از معنای اصلی خیلی دور شدهاند و بعضی حتی حالت کاملاً برعکس پیدا کردهاند. نمونههایی از این را قبلاً در آن بحثهای واژهشناسی اشاره کردهام. نتیجهاش همین است که اگر آدمی با همین واژگان مرسوم دینی و با همین ادبیات خاص دستوری که ما با آن صحبت میکنیم قرآن را بخواند، نتیجهای که از یکی دو صفحهٔ اول قرآن میگیرد این است که قرآن تقریباً به درد هیچکس جز آنهایی که هدایتشدهاند نمیخورد و به نظر نمیآید هیچ کاری انجام دهد.
به جای اینکه به این شبهه جواب بدهم، بگذارید از همین ابتدا آغاز کنم و کمی از اوصاف متقین و کفار بگویم. بخشهایی را که مختصر است کم توضیح میدهم؛ واقعیتش این است که هدفم بیشتر این است که، همانطور که از ظاهر همین آیات برمیآید، روی بخش «الذین فی قلوبهم مرض» متمرکز شوم.
اوصاف متقین در ابتدای بقره
نخستین چیزی که در قرآن میبینید این است که قرآن متقین را هدایت میکند، و متقین با دو سه آیه معرفی میشوند. اوصافی از متقین گفته میشود که مطمئناً غیر از تصوری است که در عرف دربارهٔ آدم متقی وجود دارد. از آدم متقی معمولاً کسی را در نظر میآوریم که خیلی کارها را نمیکند؛ اصلاً پرهیزگاری یعنی سعی میکند خودش را از خیلی چیزها دور کند؛ مثلاً احکام شرع و اخلاقیات را رعایت میکند. معنایی که ما در عرف از متقین میفهمیم بیشتر آدمهایی است که زندگیشان بیشتر به این میگذرد که کارهایی را نکنند تا اینکه کارهایی را بکنند. «پرهیزگاری»، که ترجمهٔ فارسی تقواست، اصلاً کاملاً جنبهٔ منفی دارد: پرهیز کردن؛ مثلاً حرام نخورند، این کار را نکنند، آن کار را نکنند.
فکر کنم اینجا دو نکته هست. وقتی میگویید «متقین الذین»، هیچچیزی مطابق عرف نمیبینید. اولاً میگوید اینها چه کار میکنند و چه کار نمیکنند. دوم اینکه دستکم در آغاز توصیف باید بهشدت این احساس به شما دست بدهد، که بعداً هم با آیاتی که میآید تقویت میشود، که وضعیت متقین تا حد زیادی حالت خاص شناختیِ آنهاست. این به نوعی با چیزهایی مرتبط است که ممکن است از نظر عموم مردم پنهان باشد و بر اینها پنهان نیست، یا در راه است که بر آنها پنهان نماند؛ یعنی دارند به این سمت حرکت میکنند که غیب به نوعی برایشان آشکار شود. در توصیف عرفی تقوا و متقی در ادبیات دینی خودمان معمولاً تأکید چندانی بر جنبههای شناختی نمیبینیم؛ یعنی هیچ. به آدمهایی که اینطورند، مثلاً میگوییم طرف عارف است؛ واژهٔ دیگری ساختهایم که اصلاً در قرآن نیست.
به نظرم از این توصیف باید بفهمید که آن معرفت در همین تقواست؛ به نوعی نتیجهٔ این تقواست و دوباره این تقوا را تقویت میکند. یعنی اگر به قول ما عارف نشدهاید، جایی از کارتان ایراد دارد. بعضیها اصلاً تصورشان این است که ما این کار را میکنیم و بعد خداوند در آن دنیا عوضش را به ما میدهد. فکر میکنم آنچه در قرآن هست این است که پاداشدادن خداوند در آن دنیا بحثی جداست، ولی تقوا نتایجی دارد که بلافاصله ظاهر میشود؛ مثلاً کسانی که تقوا پیشه میکنند این ویژگی را دارند که خداوند برایشان فرقان قرار میدهد و به نوعی حق و باطل را تشخیص میدهند. اگر کسی به اینجا نرسیده و این فرقان را ندارد، باید شک کند که واقعاً تقوا دارد یا نه؛ چون انحراف اصلیای که بشر نه فقط در همهٔ ادیان، بلکه در همهچیز، دچارش میشود این است که همهچیز را به ظواهر تقلیل میدهد، به جاهایی که راحت است.
رعایت ظاهر اعمال کار خیلی سادهای است؛ خیلی سادهتر از اینکه بخواهید آن عمل را به معنای واقعی کلمه انجام دهید. اینکه بعضی اعمال ظاهری را انجام ندهید و بعضی اعمال ظاهری را انجام دهید، تقریباً از هر کسی برمیآید؛ مثلاً اگر تصمیم بگیرد سر وقت نماز بخواند. اتفاقاً واژهٔ قشنگی هم برایش ساختهایم: میگوییم «نماز خواندن»؛ چون کاری که میکنیم واقعاً اقامهٔ صلات به آن معنایی که در قرآن هست نیست. خوشبختانه در زبان فارسی کلمهٔ «اقامهٔ صلات» را به کار نمیبریم و معادلش را هم نمیگوییم؛ میگوییم «نماز را میخوانیم». یا مثلاً «دعا خواندن». اصطلاح خیلی بامزهای است، مخصوصاً «دعا خواندن»؛ چون دعا کردن یعنی چیزی خواستن، ولی خیلیها واقعاً دعا را «میخوانند». بعضیها عربی بلد نیستند و دعایی را که در کتابی نوشته شده و اسمش دعاست از روی کتاب میخوانند. بعضیها که سواد ندارند، دعا را مثلاً به گردن خودشان میبندند. کلاً سیرِ از محتوا خالیشدن چیزها آخرش به اینجا میرسد که دعا را به کسی میدهند و او آن را به خودش میبندد. خیلی بامزه است، خیلی کار جالبی است. چیزی که به خودشان میبندند اسمش دعاست؛ یعنی توهینی بزرگتر از این نمیشود که کسی به خودش بکند. آیهٔ قرآن و چیزهایی برای چشمزخم و از این قبیل را به چیزی میبندند؛ میگویند مثلاً به شاخ گاو میبندند.
خلاصه، نکتهای که اینجا دربارهٔ متقین وجود دارد این است که متقین آدمهای برجستهایاند که هم ویژگیهای شناختی خاصی دارند و به نوعی از عموم مردم جدا شدهاند، انگار چیزهایی میبینند که دیگران نمیبینند و چیزهایی احساس میکنند که دیگران احساس نمیکنند؛ این معنای «یؤمنون بالغیب» است: انگار با چیزهای پنهان رابطهای پیدا کردهاند. و هم اعمالی انجام میدهند: نتیجهٔ تقوا و از اوصاف متقین این است که اینها اهل اقامهٔ صلاتاند. اقامهٔ صلات را قبلاً توضیح دادهام: یعنی ساعاتی از روز را به توجه مطلق به خدا اختصاص دادن، که بهطور طبیعی معمولاً با حالت عبودیت و پرستش همراه است؛ یعنی انگار همهچیز را فراموش کردن و در آن لحظهها فقط و فقط خدا را در نظر داشتن؛ چون مفهوم صلات از لغت و از متن همینجا برمیآید. و اینکه از چیزهایی که به اصطلاح رزقشان است انفاق میکنند.
میخواهم به دلیل خاصی دربارهٔ انفاق کمی مفصل صحبت کنم، ولی به این آیه توجه کنید و کمی دقت کنید. غیر از آن سه بخش نخست، که مثلاً اقامهٔ صلات معنایش عمیقتر از چیزی است که معمولاً به آن «نماز خواندن» میگوییم، یا اینکه انفاق معنایش چیست، به این آیه دقت کنید که متقین کسانیاند که «والذین یؤمنون بما انزل الیک و ما انزل من قبلک و بالاخره هم یوقنون». واقعاً در زندگی افرادی که اکنون بهعنوان آدم باتقوا میشناسید، «ما انزل من قبلک» چقدر نقشی بازی میکند؟ در قرآن مدام این تذکر نسبت به تورات و انجیل و چیزهایی که پیش از قرآن بوده وجود دارد، ولی به نظر میآید این تذکر از زندگی آدمهایی که بهعنوان مسلمان زندگی میکنند کاملاً پاک شده است؛ با این توصیف که آنچه اکنون تورات و انجیل مینامیم تحریفشده است، کلاً دیگر تحریفشده است، و کسی سراغ آن چیزهایی که پیشتر آمده نمیرود. نمیدانم این آیه را به هر حال چطور میشود فهمید، که از صفات متقین این است که به «انزل الیک و ما انزل من قبلک» توجه دارند.
نمیخواهم روی این تأکید زیادی کنم، ولی فکر میکنم در قرآن خیلی تأکید میشود که در تورات و انجیل هدایت بوده است؛ و میتوانم دلایل خیلی روشنی بیاورم، که اکنون نمیخواهم بیاورم، بر اینکه آن مقدار تحریفی که دستکم بعضیها به آن معتقدند اصلاً با قرآن سازگار نیست.
انفاق و اقامه صلات
آنچه اینجا، و غالباً در قرآن، میبینید این است که وقتی حرف از اقامهٔ صلات است، حرف از دادن زکات یا انفاق کردن هم هست؛ مخصوصاً در سورهٔ بقره. یکی از چیزهایی که میل داشتم در جلسهٔ یکی مانده به آخری که تشکیل دادیم، و دربارهٔ سورهٔ بقره بود، به آن اشاره کنم و یادم رفت این است که به مفهوم انفاق در سورهٔ بقره کمی دقت کنید.
فکر میکنم انفاق، نسبت به همهٔ احکامی که در سورهٔ بقره دربارهٔ آنها بحث میشود، به شکل خاصی مطرح میشود. همهٔ احکام، مثلاً حج یا روزه، خیلی متمرکز مطرح میشوند؛ یعنی جایی حکم روزه را میبینید، جایی حکم حج را، که ممکن است طولانی باشد، و احکام مربوط به ازدواج را. ولی به انفاق در سورهٔ بقره کمی دقت کنید: چند بار برمیگردد و دربارهٔ انفاق صحبت میکند. انگار هر سه چهار صفحه که جلو میروید، آیهای دربارهٔ انفاق هست؛ دوباره دو سه صفحه جلوتر، یک بار دیگر دربارهٔ انفاق؛ تا اینکه به اواخر سوره میرسد که مفصل دربارهٔ انفاق صحبت میکند. از نخستین آیات سوره مفهوم انفاق همینطور مطرح است و مدام تکرار میشود، و فکر میکنم اگر کسی این سوره را بخواند، باید این احساس به او دست بدهد که انفاق در میان احکام دینی برجستگی خاصی دارد و دستکم در سورهٔ بقره به آن توجه خاصی میشود.
نمونهاش همینجاست: دقیقاً بهعنوان نخستین کار، معمولاً مهمترین کاری که به مؤمنین و متقین نسبت داده میشود اقامهٔ صلات است و طبق معمول بلافاصله بعدش حرف از انفاق است. معمولاً واژهٔ زکات به کار میرود، ولی اینجا در سورهٔ بقره بهطور مداوم از واژهٔ انفاق استفاده میشود. میل دارم دربارهٔ انفاق صحبت کنم، و اینکه چرا اهمیت دارد و چرا در این سوره به آن اهمیت زیادی داده میشود. اکنون هم قصد داشتم این کار را بکنم، ولی میخواهم آن را به تأخیر بیندازم تا دستکم کلیات این سه دسته را تا آخر بگویم. نخستین نکتهای که میخواهم بگویم این است که آنچه اینجا دربارهٔ متقین میبینیم، تا حدی با توصیف عمومی، یعنی تصوری که از آدم باتقوا داریم، فرق میکند.
نتایج تقوا و تفاوت با تصور عمومی
انگار داریم نتایج تقوا را میبینیم، اینکه تقوا آدم را به کجا میرساند؛ و کسی که به این جاها نرسد یا به این سمتها حرکت نکند، مطمئناً نمیتواند ادعا کند که واقعاً متقی بوده است. در ادامه، چیزی که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که این تقسیمبندی بیش از هر چیز تقسیمبندیای بر اساس شناخت است. دربارهٔ متقین، مفهوم شناختی در جای اول قرار گرفته است؛ و دربارهٔ دو نوع دیگر هم انگار اصولاً بیشتر مشکلات شناختی این آدمها مطرح میشود. باز نمیخواهم خیلی وارد جزئیات شوم، ولی دربارهٔ کفار، تنها چیزی که میبینید انگار اشاره به مشکلات شناختی است؛ اصلاً به نظر میرسد مفهوم کفر مفهومی شناختی است. توصیف کسانی که کافرند این است: «خَتَمَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰٓ أَبْصَٰرِهِمْ غِشَٰوَةٌۭ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ» (بقره، ۷).
تنها توصیفی که اینجا مشخصاً دربارهٔ کفار، یعنی آن دستهٔ دوم، ارائه میشود این است که قلب و گوش و چشمشان انگار از کار افتاده است؛ و خداوند باز طبق معمول، طبق دستور زبان قرآنی، این از کار افتادنشان را به خودش نسبت میدهد، همانطور که همهچیز را به خودش نسبت میدهد. اینها چون دیگر گوششان نمیشنود، چشمشان هم نمیبیند و قلبشان هم کار نمیکند، به اینجا رسیدهاند که اگر انذارشان هم بدهید، اکثراً واکنشی نشان نمیدهند؛ مثل اینکه کلاً قوای شناختیشان به نوعی تعطیل شده است. این تعبیرها را بارها در قرآن دربارهٔ کفار میبینید، مثلاً با این عبارت معروف: «صُمٌّۢ بُكْمٌ عُمْىٌۭ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ» (بقره، ۱۸)؛ یا مثلاً «اولئک کالانعام»: از نظر شناختی آنقدر سقوط کردهاند که به حالتی نزدیک به چهارپایان رسیدهاند. و نهایتاً وضعیت پیچیدهتر، وضعیت کسانی است که دربارهٔ آنها گفته میشود «الذین فی قلوبهم مرض».
قبلاً هم این را گفتهام و اکنون دوباره تکرار میکنم: این تقسیمبندی واقعاً تقسیمبندی سادهای نیست که بخواهم با عبارتی خیلی مختصر بگویم دقیقاً یعنی این؛ ولی سادهترین راه برای نزدیکشدن به اینکه این تقسیمبندی چه میگوید این است که اساس این تقسیمبندی این است که حقایقی در این عالم هست که همهکس نمیبیند. افراد خاصی از نظر شناختی به جایی میرسند که موفق میشوند حقایق را ببینند، و آدمهایی هم هستند که به اینجا نمیرسند و نمیبینند. این را دقیقاً با دستور زبان خودمان و با زبان خودمان گفتم؛ در واقع ترجمه است. قرآن برعکسش را میگوید: آنهایی که به جایی نمیرسند که ببینند، کاری انجام دادهاند، نه آنهایی که به جایی میرسند؛ آنها هستند که «موفق شدهاند» که نبینند، یعنی کارهایی کردهاند که بعداً بلایش سرشان آمده است. روال طبیعی رشد انسان این است که به جایی برسد که حقایق را ببیند. ایدهٔ کلی دینی در قرآن مشخصاً این است که تقوا و ایمان و مانند اینها وضعیت خیلی طبیعی بشر است، و آنچه غیرطبیعی است این است که بعضی از آدمها در اثر ارتکاب گناه از این مسیر طبیعی زندگی بشر خارج میشوند.
اتفاقی که اینجا افتاده این است که، مثلاً، آدمهایی که کافرند کارهایی کردهاند که نتیجهاش این شده است که قوای شناختیشان تعطیل شده است. در زبان خودمان تعبیرهایی از این دست داریم که اگر تقوا داشته باشید، مثلاً میگویید چشمی معنوی باز میکنید: «این دهان بسته دهان باز شد که خورنده لقمههای راز شد». تعبیر قرآن برعکس این است: آنها کارهایی میکنند که چشمشان کور میشود؛ منظور چشم به معنای واقعی کلمه است، نه همان چشمی که برای دیدن محسوسات است؛ چشمی که خیلی چیزهای دیگر را هم میتواند ببیند. قلب هم همینطور. طبیعیاش این است، و عدهای هستند که چشم خودشان را کور کردهاند. طبق توصیفهایی که در قرآن هست، قلب بعضیشان مهر شده، شنوایی بعضیشان از کار افتاده و چشمشان هم در پوششی قرار گرفته است؛ اینها زحمت کشیدهاند و بلایی سر خودشان آوردهاند که از حالت طبیعی خارج شدهاند. وضعیت مؤمنین از نظر شناختی وضعیت طبیعی است.
سادهترین راه برای ورود به بحث این است: حقایقی هست که بعضیها میبینند و بعضیها نمیبینند. آنهایی که نمیبینند دو دستهاند. عدهای معتقدند اصلاً چنین حقایقی وجود ندارد؛ ندیدن خودشان را میپذیرند و قبول دارند که به نوعی اصلاً به وجود چنین حقایقی اعتقاد ندارند؛ حتی به زبان هم حاضر نیستند بگویند چیزی هست. ولی گروه دیگری هستند که حقایق را نمیبینند ولی ادعا میکنند که میبینند. یعنی این سه دسته، خلاصه، از اینجا میآید که آدمها به دو دستهاند: آنهایی که میبینند و آنهایی که نمیبینند؛ و از میان آنهایی که نمیبینند، عدهای میگویند نمیبینند و اعتقاد هم ندارند، و عدهای هم نمیبینند ولی به نوعی ادعای دیدن دارند.
دو دسته بینا و نابینا
اینها ادعای ایمان دارند؛ و این طبیعی است. مثلاً کور مادرزاد، اگر تعداد کورها زیاد باشد، جا دارد شک کند که اصلاً رنگ چیزی است که وجود دارد یا نه. میبینید؟ بنابراین وقتی کسی چیزی را نمیبیند و اصلاً به آن برخورد نکرده است، فهمیدن اینکه چیزی وجود دارد که من نمیفهمم خودش سخت است؛ راحت نیست قبول کنید چیزی هست که با آن هیچ رابطهای ندارید. اگر تعدادشان زیاد باشد، بهطور طبیعی اتفاقی که میافتد این است که منکر میشوند که چیزی غیر از آنچه خودشان میبینند وجود دارد. به هر حال، این راه سادهای برای فهمیدن این است که دربارهٔ چه بحث میکنیم.
و آن این است که این گروه سوم، که گروه پیچیدهتریاند، آدمهاییاند که به مراتبی که باید برسند، یعنی به رشد شناختیای که باید برسند، نرسیدهاند، ولی فکر میکنند رسیدهاند؛ بلکه فکر میکنند وضعشان از همه بهتر است و کاملاً احساس میکنند که ایمان دارند و هیچ مشکلی هم ندارند. ظاهراً، به هر حال، به نظر میرسد اوضاع اینطور است. این یک نکته: این سه دسته را اینجا بیش از هر چیز در این حال میبینید که دربارهٔ مسائل شناختیشان بحث میشود. مخصوصاً نمیخواهم وارد جزئیات آیات شوم. توصیف کفار که بدیهی است همهاش شناختی است. در توصیف «الذین فی قلوبهم مرض»، دو تمثیل آخر را نگاه کنید که فضای ذهنی و فضای درونی این آدمها را نشان میدهد: تمام مشکل این است که نوری نیست که راه بروند. میخواهند ببینند ولی نور ندارند؛ میخواهند راه بروند ولی راه را پیدا نمیکنند. آنچه در آن تمثیلها هست وضعیتی کمی بههمریخته و طوفانی در درونشان است که نور در آن ثابت نمیماند: چیزهایی را میبینند ولی خوب نمیبینند؛ چون مثلاً اگر بخواهند از چیزهایی که میفهمند استفاده کنند، دوباره سر جای خودشان برمیگردند.
بدیهیترین جنبهٔ شناختی دربارهٔ این دستهٔ سوم این است که اصلاً اسمشان «الذین فی قلوبهم مرض» است؛ و قلب در قرآن ابزار اصلی فهمیدن است، ابزار اصلی فهم. هر وقت در قرآن از قلب صحبت میشود، قلب چیزی است که انسانها با آن درک میکنند، نه مرکز عاطفه، آنطور که مثلاً در ادبیات ما از دل صحبت میکنند. پس از خودِ اسمشان، «الذین فی قلوبهم مرض» یعنی آدمهایی که در قوای شناختیشان مرضی پیدا شده است؛ و تمام ماجرا این است که خوب بفهمیم ماهیت این مرض چیست، چرا ایجاد میشود و چگونه ممکن است خوب شود. این نکتهٔ اول بود، که فکر میکنم نکتهٔ مهمی است: بیشترین چیزی که اینجا باید بر آن تأکید کنید مسائل شناختی است.
نکتهٔ دوم اشتباهی است که اکثراً، دستکم بار اولی که این آیات را میخوانند، ممکن است دچارش شوند: «الذین فی قلوبهم مرض» را با گروهی که اصطلاحاً به آن منافقین گفته میشود اشتباه میگیرند؛ بعضیها رسماً میگویند این توصیف منافقین است. نکتهٔ اصلی من در اینکه اینها منافقین نیستند این است: ممکن است مجموعهٔ آدمهایی که منافقاند اصلاً با مجموعهٔ آدمهایی که «الذین فی قلوبهم مرض» هستند مساوی باشد؛ شاید در جامعهای منافقین دقیقاً همهشان از همین نوع باشند. ولی نکتهٔ اساسی این است که به «الذین فی قلوبهم مرض» بر اساس نوعی بحث روانشناختی نگاه میشود و منافق ماهیتی اجتماعی دارد. یعنی وقتی از منافقین صحبت میکنید، دربارهٔ گروهی در یک جامعه بحث میکنید؛ در حالی که اینجا حرفی از حرکتهای اجتماعی این آدمها نیست و شما دارید به روانشناسی اینها نگاه میکنید. اصولاً منافقین دقیقاً مساوی «الذین فی قلوبهم مرض» نیستند.
چرا؟ چون منافق میتواند از نظر این تقسیمبندی کاملاً جزو کفار باشد، ولی تصمیم بگیرد که خودش را مؤمن جا بزند. اما «الذین فی قلوبهم مرض» آدمهایی نیستند که خودشان را مؤمن جا زده باشند؛ به نوعی ادعای ایمان دارند و به نوعی فکر میکنند که خیلی هم مؤمناند؛ مثلاً جایی ادعایشان را میبینید. جمعیت منافقین ممکن است به نوعی وسیعتر باشد. از سوی دیگر، بهعنوان مثالی خیلی ساده، آدمی میتواند در تنهایی کامل، در کلبهای بالای کوه، زندگی کند و جزو «الذین فی قلوبهم مرض» باشد، ولی نمیتواند جزو منافقین باشد. بالای کوه چه کار کند؟ چطور میخواهد جزو منافقین باشد؟
تفاوت منافق والذین فی قلوبهم مرض
باید به نوعی در جامعهای قرار بگیرد و مثلاً عضو حزب کسانی شود که دچار نفاقاند. بنابراین نکتهٔ اساسی این است که اینجا اصولاً نگاه به مسائل روانی انسان است، در حالی که وقتی قرآن از واژهٔ منافق استفاده میکند، از جمعیتی حرف میزند که در جامعه کاری انجام میدهند. مفهوم «الذین فی قلوبهم مرض» بر مفهوم نفاق منطبق نیست، هرچند اوصاف مشترک زیادی دارند و عموم منافقین معمولاً از این دستهاند.
این دو نکته بود: یکی اینکه اساس این تقسیمبندی بیشتر شناختی است؛ نکتهٔ دوم اینکه اینجا بحث کاملاً روانشناسانه، و روانکاوانه، است و دربارهٔ وضعیت یک انسان صحبت میکنیم، نه یک جمعیت. برای من شخصاً خیلی مطبوع و جالب است که نخستین موضوعی که در قرآن مطرح شده است نوعی بحث روانشناسی و روانکاوی است؛ یعنی همین پیچیدگیهای عجیب و غریبی که ممکن است در ذهنیت آدمها پدید بیاید، مثل یک بیماری روانی، نخستین موضوعی است که در قرآن تحلیل میشود. نکتهٔ مهمتر اینکه این بیماری روانیِ شناختهشده و ثبتشدهای نیست؛ یعنی کتابی نمیبینید که در آن دربارهٔ این نوع بیماری قلبی چیزی نوشته شده باشد. بنابراین فکر میکنم موضوع خیلی جالبی است که خودِ همین مفهوم را، با استفاده از همین مطالبی که اینجا نوشته شده است، بیشتر تحلیل کنیم.
بگذارید آیهها را یکییکی بخوانیم. دقیقاً یکی دو جا هست که به نظر میآید اینها خیلی شبیه منافقیناند. مثلاً شاید این یکی بیشتر مورد استناد قرار میگیرد که در میانهٔ توصیف اینها میگوید: «و اذا لقوا الذین آمنوا قالوا آمنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزئون». یعنی به نظر میرسد اینها آدمهاییاند که شیاطینی دارند، و این شیاطین را معمولاً اینطور ترجمه میکنند که آدمهاییاند که مثلاً سرکردهٔ همین منافقیناند: اینها وقتی به مؤمنین میرسند، میگویند ما ایمان داریم، و آنجا که میروند، میگویند ما ایمان نداریم، داریم استهزا میکنیم. یا مثلاً این آیه که «یخادعون الله والذین آمنوا و ما یخدعون الا انفسهم و ما یشعرون» به نوعی نشان میدهد که در کار اینها خدعهای هست، و بنابراین به نظر میرسد آگاهیهایی در آنها وجود دارد.
بعد، آیههایی هم هست که از آن طرف ممکن است به نفع این باشد که اینها در وضعیت شناختی خاصیاند و ماجرا اینطور نیست؛ حتی ممکن است به نوعی برخلاف تصوری باشد که از منافقین وجود دارد، یعنی آدمهایی که مثلاً در صف مؤمنین نفوذ کردهاند. مثلاً این تمثیلها را چگونه توضیح میدهید؟ اساس همهٔ تمثیلها این است که اینها به نوعی میخواهند چیزی را پیدا کنند ولی نمیتوانند؛ مثلاً توان کاری را ندارند. یا مثلاً: «وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ قَالُوٓا۟ إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ» (بقره، ۱۱). کسی میتواند اینطور برداشت کند که این آدمها هم دارند دروغ میگویند؛ یعنی فکر نمیکنند که مصلحاند و میدانند که دارند فساد میکنند. ولی به نظر من اگر اینطور نگاه کنیم، تعبیر کمی عجیبی است. به نظر میرسد اینها آدمهاییاند که جاهایی احساس میکنند دارند کار درست انجام میدهند.
به هر حال، بگذارید از بحثی که مطرح شد اینطور استقبال کنم که این آدمها اوضاع پیچیدهای دارند. از این آیات بهراحتی نمیتوانید بفهمید که اینها، خلاصه، چقدر راست میگویند و چقدر دروغ میگویند. نسبت به مؤمنین متقین، که وضع روشنی دارند، و نسبت به کفار، که آنها هم وضع روشنی دارند، به نظر میرسد وضع اینها برای خودشان هم روشن نیست؛ آن تمثیلها همین را به ذهن آدم متبادر میکند. درونشان هم مثلاً همهاش رعد و برق است: گاهی نور هست، گاهی نیست؛ نوعی وضع عدم ثبات و پیچیدگی خاصی در کار این آدمها هست. تصورم این است که عبارت «الذین فی قلوبهم مرض»، که شاید مهمترین اسمی است که برای اینها گذاشته شده، از این حرف میزند که اینها مبتلا به مرضیاند، آدمهایی مبتلا به مرضی شناختی؛ همانطور که آن تمثیلها هم همین را بیان میکنند.
آدمی که منافق باشد، به این معنا که کافر است، خیلی خوب میداند چه میخواهد و چه کار میخواهد بکند. مثلاً حرفی که معمولاً در تاریخ دربارهٔ آدمی مثل سرکردهٔ منافقین در مدینه، عبدالله بن ابی، زده میشود: آدمی بود که دنبال جاه و مقام بود؛ دید که یکدفعه پیغمبر را آوردند و مؤمنین زیاد شدند، و میخواست پست خودش را حفظ کند. ناچار شهادتهایی را گفت، ولی اصلاً هیچ اعتقادی به مسائل دینی نداشت.
مثال عبدالله بن ابی
یا مخصوصاً مشرکین مکه که بعد از اینکه پیغمبر آنجا را فتح کرد، همهشان مثلاً ایمان آوردند، در حالی که همهشان منتظر فرصت بودند که به نوعی همهٔ کارها را خراب کنند و همچنان در درون خودشان به همان دین آبا و اجدادیشان علاقه داشتند.
دربارهٔ دروغگفتن، باید به این واژه در قرآن اشاره کنم. مثلاً گفته میشود «و ما کانوا یکذبون»؛ آیا این «یکذبون» یعنی دروغگفتن به معنایی که ما اکنون میگوییم، یا کذب گفتن؟ این دو خیلی با هم فرق دارند. ممکن است من فکر کنم که دارم راست میگویم ولی حرفم درست نباشد؛ عبارتی که میگویم کاذب است، و بنابراین از این جهت، به حساب قرآن، جزو «یکذبون» حساب میشوم. «یکذبون» این نیست که کسی اراده کند و حقیقت را بداند و دروغ بگوید؛ ما وقتی میگوییم دروغگفتن، منظورمان این است؛ در حالی که «یکذبون» شامل کذب به هر معنایی میشود: آدمی که حرف کاذبی میزند جزو کسانی است که «یکذبون»، جزو کسانی که کذب در کارشان هست.
به هر حال، اینجا مجموعهای از آیات دربارهٔ این آدمها وجود دارد و در آنها نوعی نوسان هست؛ شاید همین که این آدمها در درون خودشان انگار تلاطمی دارند. به نوعی میل به ایمان دارند و به نوعی باز به چیزهای دیگری هم میل دارند. اینکه اینجا «شیاطینهم» آمده است، به نظر من تعبیرکردن این شیاطین به آدمهایی که اینها با آنها ارتباط دارند، به دلایل خیلی موجهی احتیاج دارد. معنای شیاطین در قرآن روشن است. ممکن است بعضی انسانهای خاص هم پیرو شیاطین باشند، ولی اینکه به آنها شیاطین گفته شود با آیات قرآن سازگار نیست؛ یعنی کسی باید دلایل خیلی قاطعی داشته باشد که اینجا آیه را اینطور بخواند که اینها پیش کسانی میروند که آنها شیاطین اینها هستند.
بروید آیههایی را که در قرآن دربارهٔ شیطان و شیاطین آمده است بخوانید و ببینید کجا چنین عبارتهایی به کار رفته است که منظور از شیاطین بتواند، مثلاً، یک انسان باشد. انسانها ممکن است به یک معنا تحت تسخیر شیاطین باشند و با آنها ارتباط داشته باشند؛ ولی در این صورت پیرو شیاطیناند. اینجا حرف از این است که اینها خلوتی دارند که در آن خلوت شیاطین وجود دارند؛ انگار با این شیاطین خلوتی دارند که آنجا، وقتی به شیاطینشان میرسند، تابع شیاطین خودشاناند. یعنی بیشتر به نظر میرسد خبری از درون این آدمها میدهد تا از ارتباطات اجتماعیشان با آدمهای دیگر. ممکن است آدمی در زندگیام باشد که شیطانهای درون مرا فعال کند؛ یعنی وقتی پیش او قرار میگیرم، انگار شیاطین درون من بیدار میشوند؛ این بحثی جداست. به هر حال، تعبیرکردن شیاطین به آدمهای بدی که مثلاً سرکردهٔ منافقیناند تعبیری است که به توجیه قوی احتیاج دارد؛ یعنی با ظاهر آیهای که در قرآن هست نمیخواند.
اسم اینها «الذین فی قلوبهم مرض» است و دقیقاً به قلبشان اشاره میکند. در آیهٔ بالا حرف از این است که عدهای هستند که «ختم الله علی قلوبهم»، که دیگر نمیفهمند؛ ولی اینها آدمهاییاند که انگار هنوز اعلام نشده است که قلبشان مهر شده و کارش تمام است؛ قلبشان مریض است، و بنابراین در ادراکشان مشکل دارند. این عنوانی را که برای اینها انتخاب شده است، به اضافهٔ آن تمثیلهای بسیار روشنی که در انتهای این آیات هست، دلیلی میگیرم بر اینکه اینها اصولاً اعم از آناند که با آدمهای دیگری در ارتباط باشند، مثلاً آن حالتهای منافقین را داشته باشند، یا حتی وقتی دروغ میگویند، قصد آگاهانهٔ دروغگفتن داشته باشند یا نداشته باشند.
به نظر میرسد وضع مشترکی که همهٔ این آدمها دارند، و این عنوان به آن اشاره میکند و آن تمثیلها هم دربارهٔ آن است، این است که این آدمها این مشکلات شناختی را دارند: حقایق را نمیبینند، به نوعی در دیدن حقیقت نوسان دارند و انگار میان ایمان و کفر مدام در حال نوساناند. گاهی جرقههایی از حقیقت به ذهنشان میزند و چیزهایی را میبینند، و باز دوباره وضعیتی پیش میآید که در تاریکی قرار میگیرند. به هر حال مشکل اساسیشان این است، نه اینکه مثلاً آدمهای توطئهگری باشند که آمدهاند مردم را فریب بدهند.
نمیدانم؛ این دلایلی که میآورم، این دو سه دلیل، از نظر من دلایلی قاطعاند بر اینکه اینجا بحث شناختی و روانشناسانه است و دربارهٔ درون این آدمها بحث میشود. دربارهٔ ربطدادن این موضوع به مسئلهٔ منافقین، که در قرآن واژهٔ جداگانهای دارد، یعنی آن نوع آدمهایی که مثلاً به دلایلی چون پست و مقام یا هر چیز دیگری خدعهای از این شکل به کار میبرند که میآیند و خودشان را مؤمن جا میزنند، میخواهم بگویم که فرق وجود دارد.
بُعد شناختی و روانشناختی مرض
شما به آیهٔ خدعه اشاره کردید؛ همین آیه که میگوید «یخادعون الله والذین آمنوا». احساستان این است که چون اینجا حرف از این است که اینها دربارهٔ خداوند و دربارهٔ «الذین آمنوا» خدعه به کار میبرند، پس به نوعی قصد دارند که این کار را انجام دهند؛ یعنی خدعه را فعلی ارادی میگیرید و اینطور ترجمه میکنید که آدمی میخواهد فریب بدهد، و میخواهید بگویید معنای خدعه این است. خب، اولاً «یخادعون الله»: اینها میخواهند خدا را فریب بدهند، «و ما یخدعون الا انفسهم». اجازه بدهید؛ میخواهم بگویم شما به واژهٔ خدعه معنای خاصی میدهید که اصلاً با آیه هماهنگی ندارد. اگر منظور از خدعه این باشد که آدمی برای فریب دیگران عملی انجام بدهد، آدم اصلاً نمیتواند به آن معنا خدا را فریب بدهد؛ نمیتواند اراده کند که خدا را فریب بدهد و نمیتواند اراده کند که خودش را فریب بدهد.
اگر فعل خدعه را طوری ترجمه کنید که آدم بتواند خودش را گول بزند، ما هم این اصطلاح را به کار میبریم: آدمها خودشان را گول میزنند. ولی خودشان را گول زدن معنایش این نیست که مینشینند فکر میکنند و با ارادهٔ خودشان است. خندهدار است اگر کسی واقعاً بخواهد خودش را گول بزند، یعنی تصمیم بگیرد که خودش را گول بزند. بنابراین اگر فعل خدعه را میشود دربارهٔ خودِ آدم به کار برد، این فعل در قرآن مفهومی کمی غیرارادیتر از آنچه شما میخواهید دارد؛ یعنی در همین آیه؛ بقیهٔ قرآن را نگاه نکنید. پس به همان معنایی که آدمها خودشان را گول میزنند، آدم میتواند دیگران را هم اینطور گول بزند. یعنی آنچه از واژهٔ خدعه میفهمید باعث میشود احساس کنید که اینها بهطور ارادی فریبهایی به کار میبرند و به این ترتیب شبیه منافقین میشوند. منافقین آدمهاییاند که معمولاً در میانشان، دستکم، ممکن است آدمهایی باشند که رسماً آمدهاند و میخواهند مردم را فریب بدهند.
نمونهاش آیهای در قرآن است که دربارهٔ یهودیها یا مسیحیهاست؛ خیلی حضور ذهن ندارم؛ دربارهٔ اهل کتاب است. گفته میشود اینها به پیروان خودشان میگویند صبح بروید و بگویید ما ایمان آوردیم و بعد غروب بگویید ما ایمان نداریم، تا به نوعی ایمان مؤمنین را سست کنند؛ یعنی اول خوشحال شوند که یکی از اهل کتاب وارد جمعشان شده است، و بعد شما چیزهایی آماده کنید و بگویید نه، اینجا اشکال دارد، آنجا اشکال دارد؛ وارد جمع آنها شوید، اشکالات را مطرح کنید و بیرون بیایید، تا به نوعی ایمانشان تضعیف شود. این خدعه است، به آن معنایی که ما معمولاً خدعه را به کار میبریم، یعنی نقشه کشیدن و کاری انجام دادن. به این معنا آدم نمیتواند خودش را گول بزند، و خدا را هم نمیتواند گول بزند. بنابراین خدعه در این آیه حتی چیزی کمی ظریفتر از واژهٔ «گول زدن» در فارسی است.
خب، «یخادعون الله» را چگونه تعبیر میکنید؟ وقتی غیرارادی باشد، اینطور است: فرض کنید هر طور که از حقیقت فرار کنید، مثل اینکه فاصله میاندازید و شکافی ایجاد میکنید. هر طور که از حقیقت فرار کنند، چیزی مثل خدعهکردن با خداست: اینکه چیزی را که میفهمم، به نوعی طور دیگری تعبیر کنم؛ نه ارادی و نه از روی دلایلی؛ یعنی ممکن است کاملاً ناخودآگاه این کار را بکنند؛ ولی به هر حال فعل خدعه را به کار بردهاند؛ و به همان دلیل من میتوانم خودم را گول بزنم. من جواب این سؤال را نمیدانم و نمیخواهم بگویم که دقیقاً گفتم معنای آیه چیست. میخواهم بگویم اشکالی که شما مطرح میکنید از اینجا میآید که از واژهٔ خدعه تعبیری در ذهنتان هست که حتماً خودآگاهی و اراده در آن هست؛ و به نظر من همین آیه بهوضوح نشان میدهد که منظور از خدعه چیزی است که اینقدر آگاهانه و هشیارانه و همراه با خودآگاهی نیست. کاملاً ممکن است این خدعه در لایههای پنهان وجود خودِ این آدم شکل بگیرد، طوری که از خودش هم مخفی است، و آیه دقیقاً همین را میگوید. اینها نهایتاً دارند خودشان را گول میزنند، وقتی حقایقی را نمیپذیرند و چیزی را طور دیگری جلوه میدهند.
الان این ماجرا از داستان یوسف یادم آمد: وقتی برادرها میآیند و میگویند یوسف را گرگ خورده است، حضرت یعقوب به آنها میگوید: «بل سولت لکم انفسکم امراً». آنها دارند کاملاً به دروغ میگویند؛ میدانند که چنین نشده است و میدانند با او چه کار کردهاند.
خودفریبی و داستان یوسف
بار دوم هم که میآیند، این بار نمیدانند که دارند دروغ میگویند؛ دروغ به آن معنایی که ما میگوییم نمیگویند. میگویند که آن برادر دزدی کرده است. ببینید، اینجا به نوعی دارند خودشان را گول میزنند؛ چون اگر دوست نداشتند که آن برادر دزدی کرده باشد، واضح است که آن برادر دزدی نمیکند. هر کسی که او را دیده باشد، باید بفهمد که این آدم دزدی نمیکند؛ باید جزو بدیهیات باشد که آدمی با چنین صفات و ویژگیهایی محال است دزدی کند. اینها به حقیقت پی نمیبرند، چون دوست دارند این تهمت را به برادرشان بزنند. اینکه این کار در لایههای ناخودآگاه ذهن شما انجام شده باشد یا واقعاً نشسته باشید و توطئه کرده باشید و این کار را کرده باشید، فرق نمیکند؛ برای خدا هیچ فرق نمیکند که این خدعه را در چه مرحلهای انجام دادهاید، و اینکه خودتان را هم گول زدهاید و خودتان هم نفهمیدهاید چه کار کردهاید یا نه.
آیهای در قرآن هست که خدا میگوید چیزی را که میگویید، چه به زبان بیاورید و چه به زبان نیاورید، فرق نمیکند. چیزهایی که درون آدم هست و ممکن است به زبان نیامده باشد هم حساب میشود؛ خداوند سخنهای درونی ما را هم حساب میکند، چه در دلم بگویم و چه به زبان بگویم. لایههایی وجود دارد؛ اینها کلاً موضوعِ خدعهای کلیترند.
من میگویم مسیر رشد طبیعی انسان این است که همانطور که چشم بچه اول خیلی خوب نمیبیند و شکلها را تشخیص نمیدهد و بهطور طبیعی رشد میکند و چشمش میبیند، همینطور اگر طبیعی رشد کند، باید به ادراکات معنوی خاصی هم برسد؛ ولی انسان از جایی به بعد متوقف میشود، به دلیل کارهایی که انجام میدهد و آموزشهای بدی که میبیند. در قرآن برعکس است: آدمها به سمتی میروند که چشم و گوششان باز شود، همانطور که چشم آدم از بچگی رشد میکند؛ و کسانی هم هستند که کارهایی میکنند که اینطور نمیشود.
دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» ماجرا این است که آدمها در وضعیتی قرار میگیرند که هدایت را درک میکنند و بعد ضلالت را انتخاب میکنند. دیدی ممکن است برایشان شیرینتر باشد. به هر حال، در لحظههایی از زندگیشان انتخابهایی میکنند و به سمتی میروند که منجر میشود به اینکه قوای شناختیشان هم تعطیل شود. مثلاً در قرآن با تأکید زیادی این مفهوم هست که در درون آدمها، حتی اگر کسی از بیرون چیزی نگوید، فرق میان هدایت و ضلالت، فرق میان خوبی و بدی، میان تقوا و فجور، الهام شده است: «فالحمها فجورها و تقواها». یعنی ما این چیزها را در درون خودمان درک میکنیم. آدمهایی که به آن راه میروند، به اصطلاح قرآن کسانیاند که به خودشان ظلم میکنند: مرتکب گناه میشوند، کاری را که میدانند نباید بکنند میکنند، یا برعکس، و کمکم به سمتی میروند که نهایتاً از مسیر رشدشان خارج میشوند. ممکن است عوامل بیرونی هم خیلی به این کمک کند؛ مثلاً در فرهنگی زندگی میکنند که فرهنگی الگوپذیرنده است.
یکی از حاضران: میخواهم استدلالی بکنم. مثلاً آیهٔ ۷۶ را نگاه کنید، و این آیه را: «وَإِذَا لَقُوا۟ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا۟ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمْ قَالُوٓا۟ إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ» (بقره، ۱۴). شباهتشان در «خلوا» است، «خلوا الی شیاطینهم»: آنها که به خودشان میرسند، یعنی هر جا که دو نفر به همدیگر برسند، حرف دیگری میزنند.
آیه اذا خلوا الی شیاطینهم
نه، نه. آن آیه دربارهٔ اهل کتاب است؛ میگوید وقتی به همدیگر میرسند، میگویند «لا تحدثونهم بما فتح الله علیکم». البته من نمیگویم منافقین وجود ندارند. آدمهایی وجود دارند که همانطورند که در این آیه هست: اینها دروغ میگویند؛ اصلاً ایمان ندارند و میآیند، و میدانند که دارند دروغ میگویند. حرف من این است که اینجا بحثی کلیتر است. توضیح خیلی سادهترم این بود: اگر «الذین فی قلوبهم مرض» همان منافقیناند، اگر آنچه شما میگویید درست است، پس این اسم دیگر برای چیست؟ من میگویم اینجا دربارهٔ پدیدهای بحث میکنیم که قرآن واژهٔ جدیدی برای آن به کار میبرد، و این آدمها در میان مسلمانها هستند. بگذارید دلیل مشخصی بیاورم. نه، نمیخواهم بگویم منافقی در کار نیست؛ به نظر میرسد در میان مسلمانها منافقین حضور دارند.
بنابراین به این آیه دقت کنید که میگوید هر سال یکی دو بار اینها را آزمایش میکنیم که ایمان بیاورند. دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض»، این تمثیلها را هم نگاه کنید: اینها به نوعی میل به دیدن دارند؛ برخلاف آن آدمی که در آیهای که شما میخوانید هست، که اصلاً جزو اهل کتاب است و کاملاً دارد خدعه، به معنای کامل کلمه، انجام میدهد. یعنی ممکن است وقتی مؤمن را میبیند و میفهمد اینها اکثریت پیدا کردهاند، این را به آنها بگوید، در حالی که در همان لحظه هم میداند دارد دروغ میگوید و ایمانی ندارد؛ بعد هم با همدیگر خلوت میکنند و میگویند چیزهایی را که میدانید به اینها نگویید که علیه شما استفاده کنند. آنچه شما در واقع با آن آیه ثابت میکنید این است که اوصاف اینها با اوصاف منافقین شباهتهایی دارد؛ و من میخواهم بگویم اینجا دربارهٔ وضعیت روانیِ کمی کلیتری بحث میکنیم.
یعنی آدمهایی وجود دارند که کاملاً جزو مؤمنیناند، علاقهمند هم هستند و به آن معنا هیچ دروغی هم نمیگویند، ولی جزو این گروهاند: کسانیاند که چشمشان به حقایق باز نشده است. به هر حال اینها از لحاظ روانی وضعیت کمی پیچیدهتری دارند. آدمهایی که شما دربارهٔ آنها صحبت میکنید آدمهای خیلی سادهایاند؛ تکلیفشان با خودشان مشخص است و خودشان میدانند چه کارهاند. ولی به نظر میرسد اینها واقعاً خودشان نمیدانند چه کارهاند. توصیفی که نخستین بار در قرآن دربارهٔ اینها گفته میشود این است که دچار خدعه و نفس خودشاناند؛ یعنی دقیقاً خودشان هم نمیدانند که چه کار دارند میکنند و کجا راست میگویند؛ اصلاً راست چیست و دروغ چیست.
وقتی این آیات را میخوانم، تصورم این است که این آدمها وقتی میگویند «انما نحن مصلحون»، حرف کاذبی میزنند، ولی نه اینکه دروغ بگویند؛ یعنی میدانند که دارند فساد میکنند، ولی احساسشان نسبت به خودشان این است که آدمهای مصلحیاند. واقعاً احساسشان نسبت به خودشان این است که به شکل خاصی ایمان دارند و ایمانشان از مردم هم برتر است. وقتی به آنها میگوییم «آمنوا کما آمن الناس»، «قالوا أنؤمن کما آمن السفهاء»: دیگران را سفیه میبینند و خودشان را به نوعی بالاتر از دیگران میبینند. البته میتوانید بگویید اینها منافقاند و همینها هم دارند دروغ میگویند، یعنی دارند تظاهر میکنند؛ ولی نمیدانم؛ به نظر من اینجا ماجرا کمی پیچیدهتر است.
مجدداً تأکید میکنم که عنوان جدیدی بر این آدمها گذاشته شده است که اصلاً بار اجتماعی ندارد. شما اصولاً اینجا هیچچیز اجتماعی نمیبینید، مگر اینکه بخواهید آن شیاطین را آدم ترجمه کنید. اگر آن شیاطین را آدم ترجمه نکنید، یک نفر به تنهایی هم میتواند جزو «الذین فی قلوبهم مرض» باشد و شیاطین را هم داشته باشد. تمثیلهایی هم که در آخرش هست اصلاً با چنین برداشتی سازگار نیست. حرف من این است که اینها در درون خودشان در مجموعهای سایهروشن قرار دارند؛ آدمی که منافق است تکلیفش با خودش روشن است و به یک معنا در روشناییای زندگی میکند؛ دستکم میداند کی دارد راست میگوید و کی دارد دروغ میگوید. اوضاع اینها کمی با این فرق دارد.
یکی از حاضران: این را اینجا کمی واضحتر کنید. مثلاً میگوید «الله یستهزئ بهم»؛ از استهزا چه منظوری دارید و آیه را چگونه باید ادامه داد؟
دربارهٔ آن استهزا، خب، منافق هم که استهزا نمیکند. نمیدانم؛ فکر میکنم حتی اگر اینجا منافق ترجمه کنید، آیه خیلی روشن نمیشود. بهاضافه اینکه آن مفهومی که شما از استهزا دارید، که مفهوم خیلی سادهای مثل تمسخرکردن است، بعداً وقتی به خداوند نسبت داده شود، برایتان مشکل ایجاد میکند. من بحث را دستکم آغاز کردهام و وارد جزئیات نشدهام، ولی فکر میکنم اتفاقاً بد نبود که این بحث در آخر پیش آمد. تصورم این است که این آیهها کمی دقت بیشتری لازم دارند؛ و چون دیدهام که خیلیها، در تفاسیر و جاهای دیگر، این گروه را همان منافقین میگیرند، فکر میکنم این برداشت خیلی درستی نیست. هرچند همه این کار را نمیکنند، دقیقاً به این دلیل که آیهها با منافقگرفتن اینها خیلی هماهنگی ندارند؛ به هر حال قاطعانه نمیگویند که اینها همان منافقیناند، ولی خیلی وقتها در ترجمهٔ شیاطین، اینها را کسانی میدانند که با دوستانشان، مثلاً با سرکردههای خودشان، خلوت میکنند.
این موضوع از این جهت برایم مهم است که فکر میکنم این اوصاف همان اوصافی است که بعداً دربارهٔ بنیاسرائیل میآید؛ و بنیاسرائیل منافق نیستند. بنیاسرائیل آدمهاییاند که به نوعی ایمان آوردهاند؛ اگر از آنها بپرسی، میگویند ایمان آوردهاند و دروغ هم نمیگویند؛ ولی واقعاً ایمان نیاوردهاند؛ یعنی نمیدانند که واقعاً ایمان نیاوردهاند. دنبال پیامبرشان هم راه افتادند و گاهی هم ممکن است کارهای خیلی خوبی بکنند؛ ولی آدمهاییاند که به نوعی مذهبی شدهاند، اما به معنای واقعی کلمه به حقایق دین نرسیدهاند. «الذین فی قلوبهم مرض» چنین تیپ آدمهاییاند که به هر حال وضعیتشان کمی پیچیدهتر از چیزی است که ما بهعنوان منافقین در نظر داریم. از این هم میتوانم بهعنوان دلیلی استفاده کنم: مناسبت این مقدمه با سوره باید ذهن آدم را به اینجا ببرد که تیپی که دارد توصیف میشود همان چیزی است که در بنیاسرائیل هست. در این سوره بعداً دیگر از منافقین چیزی نمیشنوید. به هر حال این اسمی است که برای این آدمها گذاشته شده است.
جایی در قرآن توصیفی از «الذین فی قلوبهم مرض» هست: به زنان پیامبر میگوید وقتی میخواهید حرف بزنید، «لا تخضعن بالقول»؛ یعنی صدایتان را نازک نکنید، برای اینکه «الذین فی قلوبهم مرض» طمع میکنند. به نظر نمیآید منظور اینجا منافقین باشد؛ ممکن است منافقین اصلاً توجهی نداشته باشند. این مثال اجتماعی نیست. همهٔ توصیفهایی که در قرآن از این مرض آمده است، دربارهٔ روانشناسی آدمهاست، نه وضعیت اجتماعیشان.
مرز مشخصی میان این آدمها و، مثلاً، متقین و کفار وجود ندارد. انتظار نداشته باشید که تقسیمبندیای دربارهٔ انسانها ارائه بدهیم که دقیقاً هر آدمی را در آن جا بدهید و بگویید «این جزو متقین است». همهٔ آدمها به نوعی در حال سیر و تغییر وضعیتاند: بعضیها به مرز تقوا رسیدهاند، نزدیک شدهاند؛ بعضیها ممکن است بیشتر به مرز کفر نزدیک باشند. چنین حرفی درست نیست.
پرسشی هست دربارهٔ اینکه وقتی در قرآن میخوانید خدا مرضشان را زیاد کرد، معنایش چیست. یادم هست کسی یک بار این را، خیلی وقت پیش، در جلسهای که نمیدانم چندم بود، پرسیده بود؛ یک بار هم آقای اسکری در کلاس همین را از من پرسید. جایی توضیح دادم که معنایش این است که خدا به نوعی اینها را مریض میکند؛ خدا همیشه همهچیز را به خودش نسبت میدهد. آنچه شما، اگر با زبان قرآن آشنا شده باشید، باید از این آیه بفهمید دربارهٔ این مرض است. ما این جمله را در زبان خودمان اینطور میگوییم: این مرض طبیعتاً اینطور است که اگر ولش کنی، زیاد میشود، بدتر میشود. بعضی مرضها، مثل زخم، چیزهایی نیستند که اگر ولشان کنی زیاد شوند؛ خوب میشوند. بعضی از مرضها وقتی ولشان میکنید زیاد میشوند. ما میگوییم طبیعتِ این مرض اینطور است که اینطور میشود؛ ولی این واژهٔ طبیعت در قرآن نیست. همهٔ چیزهایی که ما میگوییم طبیعتش اینطور است، یا طبیعت، نمیدانم، اینطور کرده است، خداوند میگوید من اینطور کردم.
چیزی که از این آیه باید بفهمید این است که دربارهٔ این مرض چیز خیلی مشخصی گفته میشود: این از آن نوع مرضهایی است که زیاد میشوند. اگر مجهول بگوییم، اینطور خوب میفهمیم. این مرض از آن مرضهایی است که اگر ولشان کنید زیاد میشوند. خوب هم میشوند: باید کاری بکنید که خوب شوند؛ ولشان کنید، زیاد میشوند. این معنای این آیه است. و اینکه، نمیدانم، با این وضعیتی که دارند، به دلیل کجیای که در وجودشان هست، عذاب الیم به آنها داده میشود و مانند اینها، معنایش این است که اینها در وضعیت بدیاند؛ در وضعیت خیلی بدیاند و مستوجب عذاباند.
ولی در عین حال آدمهاییاند که احتمال خوبشدنشان هم هست؛ مریضاند. کفار مثل آدمهاییاند که تقریباً مردهاند؛ و اینها آدمهای مریضیاند که به سوی مرگ میروند و میتوانند خودشان را نجات بدهند. تهدیدهایی هم وجود دارد که اگر همینطور بمانند، وضعیتشان بدتر میشود و نهایتاً کارشان به عذاب منجر میشود. نمیدانم؛ اینکه توصیفات خوبی دربارهٔ آنها وجود ندارد، بله؛ اینها آدمهای خوبی نیستند و قرار نیست توصیفات خوبی دربارهٔ آنها بشنوید. ولی آن تمثیلها اصلاً این را نمیگویند.
جلوههایی در وجودشان هست: صاعقههایی، یعنی نوری، میبینند؛ کفار این را هم نمیبینند. اینها بهطور موقت به نوعی از آن نور بهرهای دارند و سعی میکنند راهی پیدا کنند، ولی نمیشود. مثل آدمهاییاند که کاری را که باید بکنند نکردهاند و به نوعی میخواهند تقلب کنند؛ مثل اینکه کار صاعقه این نیست که از آن استفاده کنید و راه بروید؛ صاعقه کار دیگری میکند. اینها به جای اینکه خودشان نورانی شوند، چون نورانیشدن برایشان سخت است، به جای اینکه خودشان نور داشته باشند و در سایهٔ نور خودشان حرکت کنند، میخواهند از نور صاعقه و مانند آن استفاده کنند، و خداوند نمیگذارد این کار را بکنند. اینها باید همان کاری را بکنند که متقین کردند.
امیدواریای که در این آیات هست این است که وقتی آیات تمام میشود، این آیه میآید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره، ۲۱). این امیدواری است: برای اینها راهی وجود دارد. همهٔ اینها مثل این است که به آنها بگوید: آقا، راه دیگری غیر از این نیست؛ چه بخواهید از صاعقه استفاده کنید و چه، نمیدانم، از چراغقوه، یک راه وجود دارد، و آن این است که همان کاری را بکنید که متقین کردند: عبادت کردند و به تقوا رسیدند، و اکنون هم وضعشان خوب است، دارند میروند و احتیاجی به رعد و برق و این چیزها هم ندارند؛ شما هم باید همان کار را بکنید.
بنابراین «لعلکم تتقون» به نوعی امر به کل ناس است؛ یعنی حتی شامل کفار هم میشود، منتها کفار همین را هم نمیشنوند. ولی آنهایی که به معنای واقعی کلمه مشمول این آیهاند، همین گروهاند: کسانی که به نوعی هنوز گوششان کلاً تعطیل نشده است و بنابراین ممکن است چنین چیزی را بشنوند، عمل کنند و به تقوا هم برسند. به هر حال راهی برای رسیدن به تقوا وجود دارد. برای چه کسانی؟ برای متقین که مطمئناً منظور نیست؛ و دربارهٔ کفار هم گفتم که همین را هم نمیشنوند؛ اینها هستند که برایشان راه وجود دارد. این امیدواری است.
اگر همینطور بمانند و ناامید باشند، آخرش کارشان به عذاب میکشد؛ اگر نه، بیایند و راه راست را بروند. خدا هم هیچ اجازهای به اینها نمیدهد؛ اینها به نوعی دارند تقلب میکنند: از، نمیدانم، چیزهایی استفاده میکنند و به نوعی با همهچیز بازی میکنند. به هر حال، این برداشت که آیههای مربوط به خودِ اینها امیدوارکننده نیست، درست است؛ ولی اینکه وضعیتشان کلاً و کاملاً ناامیدکننده است، درست نیست.
ماجرا را دقیقاً اینطور میشود فهمید: کسی که مثلاً یک بار آن را دیده و بعد انکارش کرده است، دیگر نمیداند؛ ولی اینها آن را میبینند، چون انکارش نکردهاند؛ هنوز میتوانند ببینند. اینکه چه شده است که اینها اینطورند، نمیخواهم اکنون دربارهاش بحث کنم؛ ولی مسئله این است که کفار در محیطی نیستند که هر چند وقت یک بار دستکم چیزهایی به آنها برسد؛ همان مقدار روشنایی ناگهانی کموبیش دیگر در زندگیشان نیست. واقعاً توصیفی که اینجا از کفار هست این است که آدمهاییاند که کلاً تعطیل شدهاند؛ وضعیت شناختیشان کلاً تعطیل است: نه قلبشان کار میکند و نه چشمشان.
نکتهٔ خیلی جالبی دربارهٔ تفاوت تعبیرهای قرآنی با تعبیرهایی که ما به کار میبریم هست. یک بار در بحثی که دربارهٔ سورهٔ نور داشتم، به اصطلاح divine hiddenness اشاره کردم، یعنی اختفای الهی، که یکی از بحثهای فلسفی الهیات غرب است: اینکه چرا خداوند مخفی است، پنهان است؛ چرا خداوند پشت پرده است؟ در قرآن دقیقاً برعکس است: آدمها پشت پردهاند. از آن طرف که نگاه کنی، اینها در پردهاند، نه اینکه خدا در پرده باشد؛ اینها هستند که غشایی دور چشمشان را گرفته است. اینها مثل آدمهاییاند که اصلاً پشت آن پردهاند؛ و جاهایی هم هست که پردهای نیست: آدمهایی آن پرده را ندارند و هیچ اختفایی هم وجود ندارد. معمولاً همهٔ تعبیرهای ما به نوعی برعکس و به نفع خودمان است؛ سعی میکنیم خودمان را تبرئه کنیم.
به هر حال، فرق واقعی وضعیت اینها با کفار این است که نورهایی در زندگیشان هست. چیزی که میخواهم بگویم این است که منافقین را هم، باز، به معنایی نادرست میفهمیم. مردم معمولاً منافق را اینطور میفهمند: آدمی که میداند ایمان ندارد و میداند که کافر است، و آمده است و ادای مؤمنین را درمیآورد. حتی منافق در قرآن به این معنا نیست. بخشی از این جمعیت «الذین فی قلوبهم مرض»، خیلیهایشان، جزو منافقیناند؛ یعنی از نظر عمل اجتماعیشان آدمهاییاند که کارشکنیهایی میکنند و مثلاً میترسند و به جنگ نمیروند. در عرف ما، و در تعبیری که از قرآن میکنند، منافق را به نوعی آدمی میدانند که دقیقاً میداند اوضاع چیست و دارد دروغ میگوید؛ ولی منافقین مجموعهای از آدمها در جامعهاند که اکثرشان از همین آدمهایی تشکیل شدهاند که به نوعی درگیر پیچیدگیاند و خودشان هم نمیدانند آخرش کجا راست میگویند و کجا دروغ. اینطور نیست که با اراده، مثلاً برای گولزدن مؤمنین، آمده باشند و تصمیم گرفته باشند که این کار را بکنند.
به هر حال، چیزی که میخواهم بگویم این است که در میان منافقین آدمهایی هستند که بنا به این دستهبندی کافرند؛ یعنی اصلاً هیچچیز در زندگیشان نیست؛ فقط دارند همینطور ادا درمیآورند، میخواهند در جمع مؤمنین خودشان را حفظ کنند و دارند دروغ میگویند؛ اگر کسی نگاهشان نکند، نماز هم نمیخوانند. این آدم جزو کفار است. مثلاً اگر کفار قریش جاسوسی به مدینه میفرستادند، او را جزو منافقین حساب میکردید، جزو «الذین فی قلوبهم مرض» حساب میکردید؛ ولی این جزو کفار است. ممکن است بیاید و در نماز هم شرکت کند؛ اتفاقاً معمولاً در اینجور شرایط ممکن است آدم زیادهروی هم بکند و مثلاً نماز شب هم بخواند و مانند اینها، ولی کاملاً کافر است؛ یعنی هیچ نوری نیست؛ هرچند ممکن است کاری که کرده باعث شود همان امیدهای کوچکی هم که وجود داشته است از بین برود.
میخواهم بگویم منافقین اینجا میتوانند شامل کفار باشند و شامل «الذین فی قلوبهم مرض» هم باشند. به هر حال، نفاق اصلاً شأنی اجتماعی است: وقتی از منافقین صحبت میشود، گروهی اجتماعیاند که کارهای خاصی میکنند؛ ولی دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» کاملاً دربارهٔ یک عادت صحبت میکنیم.