این جلسه جمعبندی نهایی بحث یهودیت است. او نخست روش کارش را یادآوری میکند و عقاید یهودیها را مرور میکند، سپس میپرسد قرآن در کجا آنها را تأیید میکند و در کجا نه: اسماعیل و اسحاق، تحریف تورات و ظهور مسیح. بعد از میثاق، سرزمین مقدس و پلورالیسم قرآنی میگوید و در پایان به نقد جامعهٔ دینی یهود، تکامل دین، فواید درگیری فکری با اهل کتاب و پرسش قوم برگزیده میرسد.
روش بحث و ایمان تاریخی یهود
او کار خود دربارهٔ یهودیت را شبیه مسیحیت میداند: نخست فهم فضای ذهنی یک آدم یهودی، و بعد این پرسش که اگر قرآن را مبنا قرار بدهید ادعاهای یهودیها کجا درست است و کجا غلط، یعنی نوعی یهودیتشناسی با مبنا قرار دادن قرآن. از نوع برخورد مسلمانها با این دو دین احساس نارضایتی میکند: در قرآن اینها به رسمیت شناخته شدهاند و بخش قابل ملاحظهای از آن بحث با اهل کتاب است، ولی به نظر میرسد مسلمانها در طول تاریخ علاقهمند نشدهاند یهودیت و مسیحیت را بشناسند، دستکم نه با این موضع که قرآن را ملاک قرار بدهند. متن مشخصی سراغ ندارد که یهودیتشناسی مبتنی بر قرآن درست کرده باشد و ادعا نمیکند خودش این کار را کرده؛ میگوید دستکم مثل این است که کاری شروع شده باشد.
یهودیت دینی است که زیاد مبتنی بر تاریخ است و ایمان یهودی ایمان به وقوع یک واقعهٔ تاریخی خاص است. تاریخ آن از ابراهیم و عهد او با خداوند شروع میشود و مبدأ ایمان، عهدی است که پای کوه سینا بین خداوند و بنیاسرائیل بسته شد؛ از آن به بعد قوم یهود قوم برگزیدهٔ خداست. تورات را عین کلام خدا میدانند، تلمود را هم مقدس میدانند و شریعت را عهد کوه سینا؛ حضور قوم برگزیده را باعث نشر فرهنگ توحیدی میدانند و در انتظار ظهور مسیحاند. بازگشت به سرزمین مقدس هم جزء دینشان است.
دربارهٔ بازگشت به صهیون بین یهودیها اختلافی نیست؛ اختلاف سر این است که آیا پیش از ظهور مسیح میتوانند برگردند و آیا این بازگشت دینی بوده یا نه. به گفتهٔ او در توحید، نبوت و معاد اختلاف اساسی با یهودیها نیست و الان همهٔ یهودیها به معاد معتقدند؛ اختلافهای جزئی هست، مثلاً اینکه آیا همهٔ انسانها محشور میشوند.
تأیید قرآن و اختلاف بر سر اسماعیل
نکتهٔ اساسی این است که وقتی قرآن میخوانید بخش عمدهٔ تعالیم یهودیت تأیید میشود. در مسائل تاریخی تقریباً اختلافی نیست و ساختار نقل تاریخی تورات، از ابراهیم و دو فرزندش تا موسی، میثاق پای کوه طور، آوارهشدن ۴۰ ساله در بیابان و ورود به ارض مقدس، در قرآن هم هست. نجات بنیاسرائیل به دست موسی و شکافتهشدن دریا هم تأیید میشود؛ در جزئیات کوچک ممکن است اختلاف دیده شود، ولی اصل ماجرا هست.
نخستین اختلاف دربارهٔ شأن اسماعیل است. او خیلی دربارهٔ این بحث نکرده و میگوید باید نشان میداد اعتقاد فعلی یهودیها دربارهٔ اسماعیل و اسحاق، بنا به خود تورات، خیلی سازگار نیست: در تورات ساره از ابراهیم میخواهد او را دور کند و ابراهیم هاجر و اسماعیل را در بیابانی میگذارد و برمیگردد، و میپرسد این چقدر با شخصیت یک پیغمبر سازگار است. اینکه آن را امتحان بدانیم به نظر او نوشتن سناریویی تازه است. در قرآن مسئلهٔ رقابت خانوادگی نیست: ابراهیم به امر خداوند اسماعیل را با هاجر به جایی میآورد که کعبه بنا میشود، قرار است از هر دو فرزند نسلی از انبیا بیاید و از هر دو تجلیل شده است.
دربارهٔ ذبح، در تورات پای اسحاق در میان است و در قرآن اسماعیل؛ به نظر او دستکم در بحثی که میخواهد بکند این مهم نیست، ولی از همینجا روشن است که روایت قرآن معنویتر و بهتر است. در تورات آیهای صریح هست که از اسماعیل نسل بزرگی ظهور میکند، اما این در اعتقاد یهودیها مغفول است؛ به گفتهٔ او همانطور که متن تورات میگوید و قرآن صراحت دارد، از ابراهیم دو نسل باقی میماند و انبیا در هر دو ظهور میکنند.
تحریف تورات و ظهور مسیح
قرآن ارزشی را که یهودیها برای تورات قائلاند تأیید میکند و آن را منشأ هدایت و نور میداند؛ اختلاف سر این است که آیا تورات عیناً حفظ شده یا نه، و قرآن بارها از تحریف میگوید. به گفتهٔ او شواهد آکادمیک علیه دستنخوردهبودن تورات آنقدر زیاد است که حتی درصد قابل ملاحظهای از یهودیها از این ادعا دست برداشتهاند؛ پس اینجا حرف قرآن به کرسی مینشیند.
اختلاف عمدهٔ دیگر ظهور مسیح است: قرآن تأیید میکند که مسیح ظهور کرده و همان عیسی بن مریم بود که یهودیها نپذیرفتندش. به گفتهٔ او یهودیها به نشانههای تورات استناد میکنند و این نوع استدلال مبتنی بر پذیرفتن تحریفنشدهبودن تورات است؛ ولی حتی با همین متن، استدلالهای یهودیها خوب نیست، چون همهچیز را کلمهبهکلمه معنی میکنند و برای پیشگوییها وجه نمادین قائل نمیشوند. اگر فضای نمادین را جدی بگیرند، پادشاهی خداوند میتواند معنایی معنوی، یعنی ملکوت، داشته باشد و به نظر او وعدههایی که در تورات میبینید تا حد زیادی با ظهور عیسی سازگار است.
او از تاریخ هم دلیل میآورد. یهودیها تا زمان مسیح تاریخی پیوسته با انبیا و مصلحان داشتند و در آن دوران به نظر میرسد قومی پیشرو بودند؛ ۴۰ سال بعد از عروج مسیح یهودیت از هم پاشید و معبد تخریب شد. دو تئوری هست: این قوم تا ظهور مسیح برگزیده بود، یا چون مسیح ظهور کرده رسالت خاصی ندارد؛ به نظر او واقعیت با دومی سازگارتر است، چون پس از آن، حتی اگر خیلی با مسامحه نگاه کنیم، از نظر فرهنگی کار خاصی نکردهاند و تحت تأثیر ادیان دیگر بودهاند، مثلاً عرفان یهودی قرون وسطی تحت تأثیر عرفان اسلامی است. پیامبری ظهور نکرده و تورات بسته شده است.
اوج انتظار مسیح چند دهه پیش و پس از عیسی بود و الان انتظار مسیح در رقابت با انتظار برگشت به ارض مقدس تقریباً به صفر رسیده است. قرآن حکم میکند که مسیح ظهور کرده و به گفتهٔ او شواهد تاریخی هم این را تأیید میکند. چون اعتقادات یهود بر وقایع تاریخی استوار است، آوردن شواهد تاریخی علیه آنها را طبیعی میداند و فکر میکند این بحث بیش از بحث عقلی یا بحث دربارهٔ متون اثر دارد.
نگاه دینی به تاریخ و سورهٔ روم
در پاسخ به سؤالی که با ایمیل پرسیده شده، میگوید بین حرفش دربارهٔ سورهٔ روم و این بحث ارتباط زیادی نمیبیند. قرآن همیشه وقایع تاریخی را به خداوند نسبت میدهد؛ آنچه ما منکرش هستیم این است که همیشه جماعتی مؤمن همهٔ جنگها را ببرند، و قرآن در آل عمران شکست احد را با تزلزل درونی مؤمنان تحلیل میکند. اینکه یهودیها ارض مقدس را از دست دادند مثل باختن در مسابقهٔ فوتبال نیست و مسئله فقط قدرت سیاسی نیست؛ مسئله زایش فرهنگی است.
همین را دربارهٔ مسلمانها هم میگوید: در سه چهار قرن اول پیشرو فرهنگ دنیا بودند، با تساهل و تسامح، کتابخانههای بزرگ و مناظرهٔ علمی، و در علم و پزشکی پیشگام شدند، ولی از قرن دهم هجری به این سو دستکم درجا زدهاند و مشکلی از درون برایشان پیش آمده.
به گفتهٔ او سورهٔ روم میگوید در جزئیات انتظار نداشته باشید همهچیز به میل ما شود، چون همهچیز و تاریخ دست خداست. او خودش میگوید هرچه واقعهای عمق معنوی بیشتری داشته باشد، مثل فروپاشی کل تمدن اسلامی، بیشتر باید برایش تحلیل دینی ارائه کرد. یهودیها پیشتاز نگاه دینی به تاریخ بودهاند، پس میشود تاریخ پس از عیسی را به آنها نشان داد و خودشان را قاضی کرد. اختلاف عمده در نگاه نظری قرآن دربارهٔ یهودیت این است که یهودیت دین پیش از مسیح است که بعد از مسیح باید تغییر شکل میداد و آنچه مانده بخشی از یهودیهاست که ظهور مسیح را نپذیرفتند.
میثاق و سرزمین مقدس
به نظر او تفاوت واضحی بین محتوای میثاق از نظر قرآن و یهودیت هست: قرآن تأکید میکند که جزء این عهد ظهور پیامبران دیگر و پذیرفتن آنها بود، اما یهودیها عهد را به رعایت شریعت، مثلاً ۱۰ فرمان، تقلیل میدهند، هرچند قبول دارند اگر مسیح ظهور کند پیروی از او هم جزء میثاق است. قرآن به همین دلیل یهودیها را عهدشکن میداند، ولی آنها قبول ندارند عهدشکنی کرده باشند چون قبول ندارند مسیح ظهور کرده است.
او میپرسد دین یهود از نظر قرآن مشروع است یا نه، و میگوید به صراحت جواب مثبت است: یهودیبودن حرام نیست و اهل کتاب محترم است. با این حال مسلمانها موظفاند حقایق دینی را برای آنها تشریح و تبلیغ کنند.
دربارهٔ سرزمین مقدس میگوید ابهام دارد و نمیخواهد جواب بدهد. کوروش، به نقل تورات، از طرف خداوند یهودیها را به ارض مقدس برگرداند، ولی کسانی که ادعای مسلمانی داشتند سرزمین مقدس را اشغال کردند و تا جای ممکن معبد را صاف کردند. یک نگاه این است که این نتیجهٔ گناه خودشان است، و نگاه دیگر اینکه مسلمانها باید تلاش کنند یهودیها شریعتشان را انجام بدهند؛ او جوابی ندارد، ولی میگوید مسلمانها هیچکدام را عمل نکردند و کارهایی کردند که تحریککننده بود.
نکتهٔ اساسیای که همیشه تأکید میکند این است که شیعیان از دفاع از کارهای تاریخ اسلام معافاند: اشغال ارض مقدس زمان خلیفهٔ دوم بود و بناهایی را که جای معبد ساختند بیشتر خلفای اموی ساختند. پس آزادی هست که این سؤالها بررسی شود و شاید معلوم شود این کار مخالف منویات قرآن بوده است.
پلورالیسم قرآنی، اعجاز و خدای سخنگو
در قرآن به وضوح نوعی پلورالیسم هست: اسلام، مسیحیت و یهودیت در کنار هم زندگی کنند و در عین حال دربارهٔ اختلافات تبلیغ کنند. این با پلورالیسم پستمدرن، که میگوید حقیقت واحدی نیست و هر کس حقیقت خودش را دارد، فرق میکند و به نظر او با تفکر دینی مغایر است؛ مثلاً توحید و معاد را حتماً باید تشخیص داد، وگرنه مجازات است. او میگوید پلورالیسم قرآنی را دربارهٔ اعتقاد به خدا و معاد، و دربارهٔ انبیا یا دین سرخپوستی نمیپذیرند و فقط دربارهٔ اختلافات ادیان ابراهیمی میپذیرند. مبنای آن عدم وضوح برخی حقایق است، نه نبودن حقیقت: اختلافات این سه دین از نوع بدیهیات نیست؛ پس یهودیها محترماند و با تبلیغات نمیشود همهٔ آنها را مسلمان کرد.
اگر قرآن این مبنا را گذاشته، به نظر او دربارهٔ تکلیف مسلمانها در سرزمین مقدس ابهام پیش میآید؛ این را روشن نمیگوید و فقط میگوید گاهی احساسش این است که رفتار مسلمانها با معبد زیادهروی بود، و میپرسد اگر بهاییها مکه را اشغال کنند و کعبه را تخریب کنند چه احساسی دارید. میگوید معبد پیشتر تخریب شده بود و خودشان مقصر بودند و «واقعاً کمی مرددم»، ولی فکر میکند مسلمانها در طول تاریخ احکام قرآن دربارهٔ اهل کتاب را رعایت نکردند.
او انتظار ندارد یهودی قرآن را بخواند و به معجزهبودنش پی ببرد، و از مردم مسلمان هم انتظار ندارد بهراحتی چنین کنند، مگر اینکه از نظر معنوی واقعاً پیشرفت کرده باشند. تحدی قرآن این است که چیزی مشابهش بیاورید؛ ۱۰ سال، ۵۰ سال میگذرد و معلوم میشود متنی که برای رقابت آورده شده چگونه متنی است، نه اینکه هر کس بخواند و بفهمد معجزه است. به نظر او راه طبیعی مسلمانشدن اعتقاد به قرآن بهعنوان معجزهٔ پیامبر است، هرچند فکر میکند برای شروع دینداری کافی است اسلام را در رقابت با ادیان دیگر برتر بدانید و اکثریت همینطور مسلمان میشوند؛ ولی معتقد است مسلمان واقعی باید تا حدی اعجاز قرآن را درک کرده باشد.
او میگوید تصور خدایی که با بشر ارتباط برقرار نمیکند کمی از تصور عمومی دور است. با فرض اینکه کسی درکش از خدا شامل تکلم او باشد، میگوید آدمها خدا را فقط واجبالوجود درک نمیکنند؛ برای ابراهیم بدیهی است که خداوند غذا و شفا میدهد و حرفش را گوش میدهد. پس به نظر او مبنای اعتقاد به وحی میتواند کاملاً عقلی و فطری باشد.
نقد جامعهٔ دینی، تکامل دین و امتها
او عقاید یهودیها و عقاید قرآن دربارهٔ یهودیت را مثل دو تئوری بیان کرد و میگوید در جاهای اختلاف حرف قرآن یا به کرسی نشسته یا معقولتر به نظر میرسد. نکتهٔ دیگر اینکه قرآن از وضعیت جامعهٔ یهود، نه عقیدهٔ یهود، برای نشاندادن انحرافهای یک جامعهٔ دینی استفاده میکند و مسلمانها هم در معرض این خطرند؛ او خیلی واردش نشد چون انتقاد به جامعهٔ فعلی ممکن است سیاسی تلقی شود، ولی میگوید هیچکدام از چیزهایی که آنجا گفته میشود نیست که در جامعهٔ ما نباشد، فقط ممکن است کم و زیاد باشد. توصیه میکند هنگام خواندن قرآن ببینید به چه چیزهایی ایراد گرفته میشود و تطبیق بدهید.
به نظر او مشکل اصلی یهودیها در این اختلافات این است که تصوری از تکامل دین ندارند. قرآن صراحتاً میگوید دین طی فرایندی به کمال رسیده، نه فقط شریعت بلکه عقاید هم؛ مثلاً تأکید بر معاد و اعتقاد به شیطان در تورات یا نیست یا کمرنگ است. یهودیها حس میکنند شریعت جاودانه است و نمیتوانند درک کنند خداوند ادیان دیگری با شریعت متفاوت فرستاده باشد. به نظر او قرآن تأکید میکند اختلاف شریعت یهود و اسلام نتیجهٔ تحریف نیست، و در سورهٔ مائده خداوند میخواست سه دین باشد.
به گمان او تصور یهودیها و مسیحیها از دنیا امت واحده است، اما قرآن قرار میداند چند امت همزیستی کنند، همدیگر را ارشاد کنند و در کار خیر رقابت کنند؛ مثلاً میگوید در لبنان مسلمانهایش آدمهای معقولتریاند چون مرتب با مسیحیها و یهودیها سر و کله میزنند. از حذفها پس از انقلاب مثال میزند و میپرسد این حذفها را کجا باید متوقف کرد؛ میگوید قرآن دربارهٔ ادیان دارد میگوید همینجا متوقف کن.
به گفتهٔ او مسلمانها بیشتر حذفی برخورد کردند، هرچند خیلی جاها خوب؛ در اندلس رفتار خوبی کردند و یکی از دورانهای خوش تاریخ یهودیت در اسپانیاست. ولی اگر مسلمانها مسیحیها و یهودیها را کنار بگذارند، اختلاف شیعه و سنی قطعاً عمدهتر میشود.
درگیری فکری با اهل کتاب و پرسش برگزیدگی
او میگوید سعی کرده در درون شنونده یک مسیحی و یک یهودی بکارد تا کمی درگیر باشند، و درگیری فکری با اهل کتاب برای دین خود آدم خوب است. وقتی کسی میبیند استدلال یهودیها برای عدم تحریف کتابشان مشابه استدلالی است که برای قرآن میآورد، کمی به استدلال خودش شک میکند؛ از اشتباه یهودیها در فهم ظهور مسیح هم میشود درس گرفت تا شیعیان منتظر نشانهها را اشتباه نفهمند. به نظر او دعوت قرآن این است که ادیان کنار هم باشند و با هم بحث کنند.
او شریعت یهود را برای کسانی که دربارهٔ شریعت کار میکنند مفید میداند، مخصوصاً برای فلسفهٔ احکام؛ مثلاً حکم سنگسار برای کسی که به پدر و مادر بیاحترامی کند حس زشتی این کار را میرساند، هرچند به گفتهٔ او الان این کار را نمیکنند و قرار نیست این حکم الان اجرا شود. مسلمانها معمولاً میگویند تورات تحریف شده و کنارش میگذارند، ولی احادیث هم تحریف شده و او مطمئن است تورات از احادیث تحریفشدهتر نیست؛ شاید بخشهایی کم و زیاد شده باشد و پنج فصل اول خیلی دستنخورده است.
آخرین نکتهاش این است که مسئلهٔ قوم برگزیده جای فکر دارد: قوم یهود مأمور به تبلیغ نبودند، پس چرا هزار سال تافتهٔ جدابافته بودند؟ نمیداند آیا از نظر تاریخی امکان تبلیغ نبود. تحلیل نهایی دینی این است که اسماء الهی تجلی میکنند: ابنعربی سعی میکند سیر ظهور اسماء را نشان بدهد و او میگوید اسلام با الله، مسیحیت با رحمان و یهودیت با رحیم مناسبت دارد، و رحیم مهربانی خاص است که با برگزیدگی قوم یهود سازگار است. ولی به نظر او قسمتهای میانی هنوز جای سؤال دارد و این تحلیل نهایی جواب کافی نیست؛ این را برای این گفت که در ذهن بماند.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ توبهٔ یک قوم میگوید یهود در تبعید بابلی اقلیت شدند، به تورات و هویت خودشان بیشتر توجه کردند و آدمهای بهتری شدند، و برای همین خداوند آنها را برگرداند؛ فکر نمیکند مراسم دستهجمعی انجام داده و از ماجرای پیش از تبعید توبه کرده باشند. به گفتهٔ او لازم نیست قوم توبه را به شکل متعارف انجام بدهد: کارهای خوب و از بین رفتن فضای گناهآلود نوعی توبه حساب میشود، و در قرآن دعوت به توبهٔ جمعی هم هست. سختیهایی که میکشند باعث میشود استحقاق آزمایش دوباره پیدا کنند. اگر بپرسید مسلمانها چه باید بکنند، اول باید قبول کنند که خیلی مسلمان نیستند. تعبیر دستکم مسلمانهای تندرو، مخصوصاً اهل سنت، که علت اینکه خوار و خفیف شدیم را جهاد نکردن میدانند را رد میکند و میگوید جای اسلام بگذارید عرب؛ اسلام با کشورگشایی عزیز نمیشود و آنچه مهم است زایش فرهنگی است. افتوخیزهای تاریخی به نظر او بیشتر مسئلهٔ خوب و بد عملکردن امتهاست.
→ متنِ کاملِ این جلسه