این جلسه جمعبندی نهایی بحث یهودیت است. او نخست روش کارش را یادآوری میکند و عقاید یهودیها را مرور میکند، سپس میپرسد قرآن در کجا آنها را تأیید میکند و در کجا نه: اسماعیل و اسحاق، تحریف تورات و ظهور مسیح. بعد از میثاق، سرزمین مقدس و پلورالیسم قرآنی میگوید و در پایان به نقد جامعهٔ دینی یهود، تکامل دین، فواید درگیری فکری با اهل کتاب و پرسش قوم برگزیده میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
جمعبندی نهایی بحث یهودیت
کاری که در مورد یهودیت کردم، یا سعی کردم بکنم، شبیه همان کاری بود که سعی کردم در مورد مسیحیت انجام بدهم: اولاً تا جای ممکن، در همین زمان محدودی که داریم، فضای ذهنی یک آدم یهودی را بفهمیم؛ اینکه چگونه به دنیا و به مسائل دینی نگاه میکند. در مورد مسیحیت سعی کردم فضای ذهنی مسیحیها را توصیف کنم تا جای ممکن به آن نزدیک شویم؛ ذهنیتی که شاید حتی بیش از ذهنیت یهودیها از مسلمانها دور باشد. در مورد یهودیها هم سعی کردم بگویم کلاً چگونه به مسئلهٔ دین و دنیا و نقش خودشان در دنیا نگاه میکنند، نسبت به چه جزئیاتی در شریعت خودشان چه احساسی دارند، و اصلاً دینشان چه عناصری دارد: ایمان یهودی چه عناصری دارد و شریعتشان چه عناصری.
این وظیفهای بود که در جلسات اول سعی کردم انجام بدهم. بعد، مشابه بحثهای مسیحیت، سعی کردم به این سمت بروم که اگر قرآن را مبنا قرار بدهید، ادعاهای یهودیها کجایش درست است و کجایش غلط؛ چگونه میشود با آنها استدلال کرد و نشان داد که بخشی از حرفهایشان درست نیست، و الی آخر. یعنی نوعی یهودیتشناسی با مبنا قرار دادن قرآن.
در بحث مسیحیت، فکر میکنم شاید عمدهترین قسمت بحثها این بود که اگر به قرآن معتقد باشید، با توجه به اینکه قرآن صراحت دارد که مصلوبشدن مسیح را نمیپذیرد، آیا امکان دارد صلیب همچنان به یک معنایی مقدس باشد؟ یا اینکه آیا مسیحشناسی قرآن به مسیحشناسی مسیحیها نزدیک است یا خیلی از آن دور است؟ سعی کردم بگویم اگر قرآن را ملاک قرار بدهید، تا چه حد میتوانیم با مسیحیها موافق باشیم و کجا اصلاً نمیتوانیم موافق باشیم. در مورد یهودیت هم در جلسات قبل چنین تلاشی کردم تا حدودی روشن شود که ادعاها علیه یهودیت در کجای قرآن آمده است و چه قسمتهایی از حرفهای یهودیها کاملاً یا تا حدودی قابل پذیرش است.
چند بار، هم در بحثهای مسیحیت و هم در بحثهای یهودیت، گفتم که شخصاً از نوع برخورد مسلمانها با این دو دین خیلی احساس نارضایتی میکنم؛ با وجود اینکه در قرآن اینها به رسمیت شناخته شدهاند و محترماند، و وقتی قرآن را میخوانید، بخش قابل ملاحظهای از آن بحث با اهل کتاب است: توجه به اهل کتاب، به تاریخشان و به ادعاهایشان، چه آنها که درستاند و چه آنها که غلطاند. به هر حال قسمتی از قرآن اختصاص دارد به اینکه بنیاسرائیل را بشناسیم، تاریخشان را بدانیم و ادعاهای درست و غلطشان را بشنویم؛ در مورد مسیحیت هم همینطور. ولی به نظر میرسد مسلمانها در طول تاریخ اصلاً خیلی علاقهمند نشدهاند که یهودیت و مسیحیت را بشناسند و با آنها وارد بحث شوند. نه اینکه اصلاً وارد نشده باشند؛ ولی دستکم نه با این موضع که قرآن را ملاک قرار بدهند.
قرآن ادعا میکند که آمده تا دربارهٔ اختلافاتی که وجود دارد داوری کند. انگار شما میتوانید قرآن را ملاک قرار بدهید و بگویید این حرف درست است و آن حرف غلط؛ اصلاً میتوانید حق و باطل را تشخیص بدهید. من واقعاً متن مشخصی سراغ ندارم که کسی این کار را کرده باشد؛ یعنی مثلاً یک مسیحشناسی یا یک یهودیتشناسی مبتنی بر قرآن درست کرده باشد. من هم ادعا نمیکنم این کار را انجام دادهام؛ دستکم مثل این است که کاری شروع شده باشد و چیزهایی با چنین نیتی گفتهام.
حالا میخواهم در این جلسه بحثهایی را که کردم، ادعاهایی را که یهودیها میکنند و قضاوتی را که از طریق قرآن میتوانیم دربارهٔ آنها بکنیم جمعبندی کنم و این بحثها را به پایان برسانم. اگر یادتان باشد، از جلسات اول تأکید زیادی کردم که یهودیت، برخلاف اسلام و تا حدودی برخلاف مسیحیت، دینی است که خیلی زیاد مبتنی بر تاریخ است.
ایمان تاریخی یهود
یعنی ایمان یهودی در واقع ایمان به وقوع یک واقعهٔ تاریخی خاص است. یهودیت تاریخ خودش را از ابراهیم شروع میکند و از عهدی که بین خداوند و ابراهیم بسته شد، مبنی بر اینکه سرزمین مقدس به ابراهیم و فرزندانش تعلق دارد و در ازای آن، ابراهیم و فرزندانش قوم خداوند در کرهٔ زمین قرار داده شوند. بنابراین ماجرا به حضرت ابراهیم برمیگردد. تورات داستان را اینگونه پیش میبرد که حضرت ابراهیم صاحب فرزندی به اسم اسماعیل و بعداً اسحاق میشود، و نسل حضرت ابراهیم که قوم برگزیدهاند، در نسل اسحاق قرار میگیرد، از طریق حضرت یعقوب که لقب اسرائیل را دارد؛ بنیاسرائیل از طریق حضرت یعقوب فرزندان ابراهیماند.
نکتهٔ مهم تاریخ یهودیت به واقعهٔ ظهور حضرت موسی برمیگردد: حرکتدادن بنیاسرائیل از سرزمین مصر به سمت کوه سینا، و عهدی که پای کوه سینا بین خداوند و قوم بنیاسرائیل بسته میشود. این اساس ایمان یهودیت و مبدأ و آغاز آن است. این واقعه، واقعهٔ تاریخی عظیمی است: خداوند به نوعی در یک قوم تجلی کرده است، طوری که پیش از آن در هیچ قوم دیگری اینگونه تجلی نکرده بود و بعداً هم تجلی نکرد. میثاقی که آنجا بسته میشود، از نظر یهودیها اساسش رعایت شریعت و فرمانهای آن و کلاً مراقبت از تورات بهعنوان کتاب مقدسشان است.
از این به بعد قوم یهود قوم برگزیدهٔ خداست. هر قدر هم که بخواهید به این مسئله رنگ نژادپرستی بدهید یا ندهید، قوم یهود برای خودش فضیلت قائل است: از این نظر که قوم برگزیدهٔ خداوند است، از این نظر که فرزندان ابراهیماند، و از این نظر که واقعاً فضیلتهایی به معنای بالفعل هم دارند؛ فضیلتهایی که بهنوعی باعث برگزیدهشدنشان شده است.
اعتقاد یهودیها دربارهٔ دین خودشان تا حد زیادی به تقدس تورات و سنت یهودی برمیگردد. کتاب مقدسشان را مقدس میدانند، مخصوصاً پنج فصل اولش را که تورات است. تورات را عین کلام خدا میدانند و معتقدند وقتی تورات را میخوانند، به خدا نزدیک میشوند و هدایت میشوند. همینطور سنت یهودی، که مثلاً در کتاب تلمود منعکس شده، از نظر یهودیها مقدس است و اساس شریعتشان را از تلمود میگیرند. اساسیترین نکته در یهودیت اهمیت زیاد دادن به شریعت است. شریعت پیچیدهای دارند و خودشان را موظف به اطاعت از آن میدانند و این را عهدی میدانند که در کوه سینا با آنها بسته شده است.
شخصیتی که برای قوم خودشان قائلاند این است که حضور قوم برگزیده در جهان باعث نشر فرهنگ توحیدی و نوعی اخلاق انسانی شده است. یهودیها به خودشان و دین خودشان اینگونه نگاه میکنند که منشأ تحولات مهم در تاریخ و فرهنگ بشر است؛ یعنی حضورشان در کرهٔ زمین و فرهنگی که همراهشان بود، در تکامل فرهنگ بشر بهطور کلی تأثیر زیادی داشت. اینها دیدگاههای یهودیها دربارهٔ شکلگیری دین خودشان و اهمیت قوم یهود است. نهایتاً، طبق وعدهٔ انبیا، در انتظار ظهور مسیحاند و الان در دورانی به سر میبرند که هنوز در اورشلیم مستقر نشدهاند. یکی از مهمترین مسائل قوم یهود هم بازگشت به سرزمین مقدس است: جزء دینشان است که آن سرزمین به این قوم تعلق دارد، و اگر از آنجا رانده میشوند، حتماً گناهانی انجام دادهاند که رانده شدهاند؛ مثل تبعید بابلی.
تأیید تعالیم مشترک
الان احساس آنهایی که قبول دارند بازگشت به اسرائیل و تشکیل دولت اسرائیل بعد از جنگ جهانی دوم درست بوده، این است که مثل بازگشت از بابل، ما تصفیه شدیم و لایق این شدیم که به صهیون برگردیم. بین یهودیها در بازگشت به صهیون اختلافی نیست؛ اختلاف سر این است که آیا قبل از ظهور مسیح میتوانند برگردند یا نه، و اینکه آیا این بازگشت، بازگشتی دینی بوده یا نه؛ وگرنه کلاً جزء دین یهود است که باید به آن سرزمین برگردند و آن سرزمین به آنها تعلق دارد.
معارف توحیدی و مانند آن در قوم یهود، و اعتقادشان به معاد، بین ما و یهودیها مشترک است. وقتی مثلاً دربارهٔ مسیحیت بحث میکنید، واقعاً باید دربارهٔ توحید به آن معنایی که مسیحیها میفهمند بحث کنید، چون تفاوت عمدهای با مسلمانها دارد؛ بالاخره تثلیث جزء عقاید مسیحیهاست. ولی ما در زمینهٔ توحید، نبوت و معاد اختلاف اساسی با یهودیها نداریم. اگر دربارهٔ معاد مشکلاتی در اعتقادات یهودیت وجود داشته، مربوط به تاریخ است؛ الان همهٔ یهودیها به معاد و رستاخیز معتقدند. البته اختلافهای جزئی هست که خیلی دربارهٔ آنها بحث نکردم و نمیخواهم واردشان شوم؛ مثلاً اینکه آیا همهٔ انسانها محشور میشوند یا نه. بعضی از یهودیها در این مسئله شک و شبههای دارند، در حالی که حرف مسلمانها این است که هر انسانی بعد از مرگ دوباره زنده میشود و بسته به اینکه در این دنیا آدم خوبی بوده یا بد، سرنوشت متفاوتی پیدا میکند.
این خلاصهای از عقاید یهودیها و نوع نگاهشان به دنیا و دین خودشان بود. حالا میخواهم بر پایهٔ بحثهایی که کردیم، کمی دربارهٔ آنچه قرآن به ما الهام میکند، یعنی اینکه به یهودیت چگونه نگاه کنیم، بحث کنم و به یک جمعبندی برسم.
نکتهٔ اساسی این است که واقعاً وقتی قرآن میخوانید، بخش عمدهٔ تعالیم یهودیت تأیید میشود. ما با یهودیها در مسائل تاریخیای که نقل میکنند تقریباً اختلافی نداریم. معتقدیم یهودیت از زمان ابراهیم شروع شد، معتقدیم بین خداوند و ابراهیم عهد بسته شد، و به هویت ارض مقدس که به بنیاسرائیل وعده داده شده بود معتقدیم. ممکن است عدهای از مسلمانها فقط سر مسئلهٔ جانشینی اسحاق و اسماعیل اختلاف داشته باشند، که الان دربارهٔ آن بحث میکنم، و سر اینکه آیا ارض مقدس به فرزندان اسماعیل هم تعلق دارد یا نه. ولی اساس ساختار نقل تاریخیای که در تورات هست، در قرآن هم عیناً هست: آغازشدن از ابراهیم و دو فرزندش، اسماعیل و اسحاق؛ اینکه حضرت موسی از طرف خداوند برای نجات بنیاسرائیل میآید و بنیاسرائیل را پای کوه طور میبرد؛ آنجا واقعهٔ عظیمی اتفاق میافتد و میثاقی بین بنیاسرائیل و خداوند بسته میشود؛ برای رفتن به ارض مقدس حرکت میکنند؛ ۴۰ سال، به دلیل تمردی که از ورود به ارض مقدس میکنند، در بیابان آواره میشوند؛ و نهایتاً وارد ارض مقدس میشوند و آنجا مستقر میشوند. اینها همه عیناً در تورات هست و در قرآن هم هست.
تورات در طول تاریخ باز وقایعی را نقل میکند که خیلیهایش در قرآن نیست؛ ولی مثلاً، همانطور که در تورات نقل میشود، تبعید بابلی و بازگشت مجددشان هر دو ارادهٔ خداوند بوده است. هر دو به این نسبت داده میشود که گناهانی مرتکب شده بودند و بتپرست شده بودند و مجازات شدند و به بابل تبعید شدند؛ و از آن طرف، بهگونهای که خودشان فکر میکنند، به دلیل تسبیح و اهمیتی که در تبعید به تورات دادند، خداوند دوباره آنها را به ارض مقدس برگرداند، و الی آخر. همهٔ اینها، یعنی ساختار کلی اعتقادات یهودیت دربارهٔ تاریخشان، در قرآن آمده است.
اولین اختلاف دربارهٔ شأن اسماعیل است. من خیلی دربارهٔ این مسئله بحث نکردم، ولی واقعاً جا داشت؛ مثلاً امروز که داشتم میآمدم، به نظرم آمد که چنین بحثی جا داشت انجام شود. ولی قصد ندارم کارهایی را که به تعویق افتاده و انجام ندادهام امروز انجام بدهم.
اسماعیل و اسحاق در تورات
فقط اشاره میکنم که چه کار باید میکردم. کاری که باید انجام میدادم این بود که سعی کنم نشان بدهم همین الان که تورات را میخوانید، اعتقاد فعلی یهودیها دربارهٔ مسئلهٔ اسماعیل و اسحاق، بنا به خود تورات، خیلی با آن سازگار نیست؛ و اینکه با تصور کلی ما هم کلاً اعتقاد معقولی نیست.
آنچه در تورات میخوانید تقریباً این است که ابراهیم بچهدار نمیشود؛ بعد به پیشنهاد همسرش با کنیز همسر خودش، هاجر، ازدواج میکند و از او صاحب فرزندی میشود که اسماعیل است. بعداً بهطور معجزهآسایی از خود ساره فرزندی به دنیا میآید که اسحاق است. همهٔ اینها در قرآن هست، جز اینکه اسم هاجر در قرآن نیست و اینکه پیشنهاد ازدواج از طریق همسر خود ابراهیم بوده، در قرآن نیامده است. به هر حال این حرفها تناقضی هم با آنچه در قرآن میبینیم ندارد.
بعد یک دفعه در تورات اینطور میخوانید که گویی نوعی ناسازگاری بین اسماعیل و اسحاق وجود دارد، و ساره از ابراهیم میخواهد که او را دور کند. ابراهیم هاجر و اسماعیل را برمیدارد، میبرد در بیابانی میگذارد و برمیگردد. واقعاً شما، بهعنوان کسی که ابراهیم را انسان مقدسی میدانید، چه یهودی باشید چه مسلمان، کل این ماجرا چقدر برایتان قابل باور است؟
در پاسخ این احتمال مطرح شد که این هم امتحانی برای همه، هم برای هاجر و هم برای ابراهیم، بوده که اینطور اتفاق افتاده است. آنچه من بر آن تأکید میکنم این است که در این روایت اختلافات خانوادگی پیش آمده و رقابت بین این دو فرزند پیش آمده است؛ و این امتحاندانستن در واقع نوشتن سناریویی تازه است. پرسش من این است: آنچه در تورات میخوانید این است که ابراهیم مثل آدمی است که دو پسر دارد و زنش، که زن اول اوست، نسبت به زن دومش و فرزند زن دومش احساس خوبی ندارد و از ابراهیم میخواهد که او را دور کند. این چقدر با شخصیت یک پیغمبر سازگار است؟
و بعد هم، اگر واقعاً در تورات این تصمیم اینطور گرفته شده، حالت امتحان الهی ندارد؛ و این دستکم خیلی عادلانه نیست. میتوانست چند گوسفند به آنها بدهد، آنها را در شهری مستقر کند و گاهی هم برود سر بزند؛ مثلاً به ساره بگوید دارم به سینما میروم و بعد برود به زن و بچهاش سر بزند. کلاً آنچه در تورات میبینید، از نظر سازگاری با فضای ذهنی دینی و انسانی، خیلی جالب نیست. مثل خیلی چیزهای دیگری که در تورات دربارهٔ انبیا میبینید، مثلاً ماجرای یعقوب، فکر نمیکنم این ماجرا خیلی طبیعی باشد.
ممکن است یک یهودی بگوید ما دربارهٔ انبیا اینطور فکر نمیکنیم که آدمهای خیلی مقدسی بودهاند. ولی واقعیت این است که در عین حال که این چیزها در تورات هست، ابراهیم را شخصیت برجستهای میدانند و الگو میدانند؛ بنابراین باید این را برای خودشان هم حل کنند.
کاری که من دارم میکنم این است که قرآن هم همهٔ تاریخ یهود و همهٔ عقاید را یک بار دیگر بیان میکند. کاری که باید انجام بدهید این است که آنچه یهودیها الان دربارهٔ دین خودشان میگویند را با آنچه قرآن دربارهٔ دینشان و وقایعی که اتفاق افتاده میگوید کنار هم بگذارید و ببینید کدام معقولتر است و کدام با شواهد بیشتر جور درمیآید.
در قرآن ماجرا را اینطور میبینید که اصلاً نه مسئلهٔ اختلافی هست و نه هیچ چیز دیگر. دو فرزند وجود دارد و قرآن اینطور نقل میکند که قرار است از هر دو فرزند نسلی از انبیا و ادیانی به وجود بیاید. کاری که حضرت ابراهیم انجام میدهد این است که اسماعیل را همراه با هاجر به جایی میآورد که خداوند به او نشان میدهد. در صحرا، آنجا بنای کعبه را میگذارند و اسماعیل و هاجر، گویی با نیت مراقبت از کعبه، آنجا در کنار کعبه هستند. قومی آنجا از اسماعیل تشکیل میشود که اعراب خودشان را از نسل او میدانند، و در آن سمت هم شجرهٔ طیبهٔ دیگری از طریق اسحاق تشکیل میشود که بنیاسرائیلاند و انبیایی در میانشان ظهور میکنند.
سناریوی قرآن دقیقاً این است: این کار به امر خداوند انجام میشود. اصلاً مسئلهٔ رقابت خانوادگی نیست. اصلاً مسئله این نیست که مثلاً اسماعیل پسر خوبی نیست و اسحاق پسر خوبی است؛ هر دو انسانهای مقدس و قابل احترامی هستند. واقعاً در قرآن از هر دو تجلیل شده است، مخصوصاً از اسماعیل؛ و اتفاقی که دارد میافتد اتفاقی کاملاً معنوی است. اختلاف دیگری هم هست که نمیخواهم روی آن تأکید کنم: مسئلهٔ ذبح، و اینکه ذبح دربارهٔ کدامیک از این دو فرزند است.
ذبح و اختلاف روایت
دستکم در بحثی که الان میخواهم بکنم، خیلی مهم نیست که ذبح دربارهٔ کدامیک بوده است. در تورات دربارهٔ اسحاق است و در قرآن این ماجرا پای خانهٔ کعبه برای اسماعیل پیش میآید. به نظر من از همینجا روشن است که مدلی که قرآن ارائه میکند، یعنی روایتی که از داستان ابراهیم و اسحاق و اسماعیل میدهد، روایت معنویتر و بهتری است.
از یک طرف بعداً در تورات اشارههایی میبینید به اینکه نسل ابراهیم نسل مهمی است، ولی الان نمیبینید یهودیها به این قسمت از تورات خیلی اهمیت بدهند. دربارهٔ اسماعیل هم هنوز این آیه به صراحت در تورات وجود دارد که گفته میشود از تو نسل بزرگی ظهور میکند؛ چیزی که کلاً مغفول است. یعنی در اعتقادات یهودیها گویی فقط از اسحاق است که قرار است نسل ابراهیم باقی بماند، ولی در تورات عیناً نقل شده که اینطور نیست؛ یعنی وعده داده میشود که از اسماعیل نسل مهمی در کرهٔ زمین شکل میگیرد. بنابراین، همانطور که متن تورات میگوید و قرآن صراحت دارد، از ابراهیم دو نسل باقی میماند و انبیا در هر دو نسل ظهور میکنند. پس این ماجرای اختلافی ریشهای است که به اصل ماجرا از طرف ابراهیم برمیگردد.
بقیهٔ ماجراها، یعنی نحوهٔ رفتن بنیاسرائیل به مصر، اسارت بنیاسرائیل، و نجات بنیاسرائیل به دست موسی همراه با معجزات و شکافتهشدن دریا، همه در قرآن تأیید میشود. یعنی همهٔ ایمان یهودی به تاریخش در قرآن کاملاً مورد تأیید است. البته در جزئیات کوچکی، مثلاً از نظر اینکه وقایع کجا اتفاق افتاده، ممکن است اختلافهای جزئی دیده شود، ولی اصل ماجرا هست. ظهور خداوند و میثاقی که پای کوه طور با بنیاسرائیل بسته میشود، همه در قرآن هست. به اهمیت فوقالعادهٔ تورات بارها در قرآن اشاره شده است.
اهمیت تورات در قرآن
ارزشی که یهودیها، بهعنوان جزئی از ایمانشان، برای تورات قائلاند، بهشدت در قرآن تأیید میشود. تورات کتاب بسیار مهمی است. بهطور مداوم در قرآن میبینید که تورات منشأ هدایت و نور بوده است. اختلاف سر چیست؟ اختلاف سر این است که آیا تورات عیناً حفظ شده یا نه. قرآن بارها و بارها تأکید میکند که تحریفهایی در تورات اتفاق افتاده است، و این اختلاف جدیای است که بین یهودیها و مسلمانها وجود دارد. قرآن تورات موجود را ناقص و تحریفشده میداند: بخشهایی از آن وجود ندارد و ارائه نمیشود، و بخشهایی از آن تحریف شده است.
حالا دارم سعی میکنم بگویم در جایی که اختلاف وجود دارد، کدام ادعا معقولتر است و با اسناد و مدارک بیشتر جور درمیآید. در مسئلهٔ تحریفشدهبودن یا اصیلبودن تورات، واقعاً تنها مدعیان، عدهای از یهودیها هستند که همچنان ادعا میکنند تورات عین کلام خداست؛ نه حتی همهٔ یهودیها. یعنی اینقدر شواهد، شواهد آکادمیک، علیه اصیلبودن و دستنخوردهبودن تورات وجود دارد که حتی در میان خود یهودیها هم درصد خیلی قابل ملاحظهای از این ادعا دست برداشتهاند.
بنابراین قطعاً اینجا حرف قرآن به کرسی مینشیند؛ این ادعایش دربارهٔ تورات درست است که تورات عین آنچه به حضرت موسی نازل شده بود و در بین یهودیها وجود داشت نیست، بلکه در طول تاریخ تغییر کرده است. این نقطهٔ قوت نگاه قرآن به تاریخ بنیاسرائیل است: اگر در زمان نزول قرآن نمیتوانستید اسناد و مدارک آکادمیک کاملی جمع کنید که این را نشان بدهد، الان این ادعا در فضای فرهنگی فعلی دنیا ادعایی کاملاً مورد قبول است.
مسیح و اختلاف عمده
اختلاف عمدهٔ دیگر در نگاه قرآن به مسئلهٔ یهود این است: یهود قومی برگزیده از نسل ابراهیم است که، همانطور که خود یهودیها معتقد بودند و هستند، برگزیده شد و تاریخی هزارساله داشت در جهت اینکه پیامبر بزرگ دیگری به نام مسیح بیاید. اختلاف خیلی خیلی عمدهٔ نگاه قرآن با یهودیت، به معنای فعلیای که وجود دارد، این است که قرآن تأیید میکند که مسیح ظهور کرده و مسیح همان عیسی بن مریم بود که یهودیها نپذیرفتندش.
من مفصل دربارهٔ این بحث کردم که چرا نپذیرفتند. حرف من این است که اولاً یهودیها با استناد به نشانههایی که در تورات ذکر شده، نمیپذیرند که عیسی بن مریم مسیح بوده است؛ و خود این نوع استدلال مبتنی بر این است که تحریفنشدهبودن تورات را بپذیرید، که قابل پذیرش نیست. از طرف دیگر، در جلسهای سعی کردم توضیح بدهم که هرچند ما تورات را عین کلام خدا نمیدانیم، مسئلهٔ عمده به نظر من درک غلط از نشانههای ظهور مسیح و واقعیت مسیح است؛ یعنی حتی اگر همین متن فعلی تورات را مبنا بگذارید، استدلالهای یهودیها بر اساس این متن، برای رد اینکه عیسی بن مریم مسیح بوده، استدلالهای خوب و درستی نیست.
زیرا همهچیز را به نوعی کلمهبهکلمه معنی میکنند؛ یعنی هیچ وجه نمادینی در پیشگوییهای انبیا قائل نمیشوند. در حالی که من سعی کردم بگویم پیشگوییها اصولاً در فضایی نمادین اتفاق میافتند؛ فرق نمیکند در تورات باشد یا جای دیگر. نوستراداموس پیشگویی کند یا انبیا، آنچه به آن ملاحم میگوییم، نوعی بار نمادین دارد، زیرا چیزی میان رؤیادیدن و دیدن واقعیت است. در حالتی که آدم گویی چیزی از آینده را میبیند و بیان میکند، معمولاً در تمام این نوع پیشگوییها و ملاحم میبینید که فضای نمادین وجود دارد.
اگر یهودیها این فضای نمادین را قدری جدی بگیرند، همین الان هم تورات تناقضی با مسئلهٔ ظهور مسیح ندارد. نشانههایی که دنبالش میگردند، مثلاً نشان اینکه پادشاهی خداوند در زمین مستقر میشود، را یهودیها به این معنا میگیرند که پادشاهی قرار است بیاید و مثل بقیهٔ پادشاهها بجنگد و دشمنها را مغلوب کند؛ در حالی که از نظر دین، دشمنهای واقعی شیاطیناند و پادشاهی هم میتواند معنایی معنوی داشته باشد: همان ظهور به معنایی که مسیحیها میگیرند، یعنی ظهور ملکوت. در واژهٔ ملکوت هم از طرف دیگر معنای ملک و پادشاهی هست. بنابراین فکر میکنم وعدههایی که در تورات میبینید، اگر قدری تحتاللفظی معنا نکنید، تا حد زیادی با ظهور عیسی بن مریم و ظهور مسیح سازگار است.
این نقطهٔ اساسی اختلاف مسلمانها و مسیحیها با یهودیهاست: اختلاف سر اینکه حضرت مسیح ظهور کرده یا نکرده است. من غیر از اینکه سعی کردم شواهد یهودیها را بر اینکه حضرت مسیح نمیتوانسته عیسی بن مریم باشد تضعیف کنم، حرفهای دیگری هم در حاشیهاش زدم: اینکه کلاً بیایید به تاریخ یهودیت نگاه کنید و ببینید کدامیک از این دو تئوری واقعاً قابل باورتر است.
واقعیت تاریخی یهود این است که اینها از زمان حضرت موسی بهطور مداوم تاریخ پیوستهای داشتند؛ بهطور مداوم انبیایی ظهور میکردند و مصلحانی میانشان بودند و این جریان ادامه داشت. در وسط این جریان یک دوران فترت، یعنی تبعید بابلی، دارند که چون بتپرست شده بودند، گویی مجازات شدند و به بابل رفتند و دوباره برگشتند. حالا آدمی به اسم عیسی بن مریم ظهور کرد و ادعای مسیحبودن کرد و یهودیها نپذیرفتند. حالا تاریخ یهودیت را از این به بعد نگاه کنید: ۴۰ سال بعد از عروج مسیح، یا به قول یهودیها مصلوبشدن عیسی بن مریم، چون به قول آنها حق نداریم عنوان مسیح را دربارهٔ او به کار ببریم، یهودیت کلاً از هم پاشید؛ از ارض مقدس رانده شد، معبد تخریب شد و تا قرنها همینطور در دنیا سرگردان بودند.
در دوران نخست به نظر میرسد قوم یهود از نظر دینی قومی پیشرو در دنیاست: توحید را دارد، ادعای توحید دارد، شریعت دارد؛ و به نظر میرسد اگر به تاریخ آن دوران نگاه کنید، واقعاً الهیترین افرادی که میبینید، کسانی که به نوعی خداپرستاند و از این شریعت پیروی میکنند، یهودیها هستند. حالا تاریخ را از ظهور عیسی بن مریم به این سو نگاه کنید. یهودیها میتوانند ادعا کنند که دیندارترین آدمهای دنیا هستند و الان توحید را در دنیا برپا نگه داشتهاند؛ مثلاً تأکید مسلمانها روی توحید کمتر از یهودیهاست. میخواهم بگویم یک تئوری میگوید این قوم تا زمان ظهور مسیح برگزیده بود؛ و خود یهودیها هم همین اعتقاد را داشتند.
افول فرهنگی یهود پس از پراکندگی
یعنی برگزیده شدهاند و در دنیا هستند تا مسیح ظهور کند. تئوری دیگر میگوید چون مسیح ظهور کرده، قوم یهود دیگر رسالت خاصی در دنیا ندارد. واقعیت را هم که نگاه میکنید، با این تئوری سازگارتر است: یهودیت الان کاری در دنیا انجام نمیدهد. اگر کار منفی هم به آنها نسبت ندهید، کار مثبتی که بگویید، مثلاً اینکه از نظر دینی شاخصاند یا عقاید توحیدیای دارند که دیگران ندارند، واقعاً دیگر اینطور نیست.
یعنی وقتی به دنیا نگاه میکنید، در آن دوران میتوانستید رسالت قوم یهود را احساس کنید؛ اینکه قوم خاصی در دنیا هستند و کاری میکنند که دیگران نمیکنند. ولی واقعاً بعد از ظهور عیسی بن مریم، روزبهروز میبینید که نقش یهودیها در تاریخ، اگر منفی نشده باشد، و حتی اگر خیلی با مسامحه به آنها نگاه کنیم، دیگر از نظر فرهنگی کار خاصی نکردهاند و نمیکنند. برعکس، اتفاقاً میبینید در این دوران، یهود از نظر فرهنگی چقدر تحت تأثیر ادیان دیگر قرار گرفته است. مثلاً اگر به عرفان یهودی قرون وسطی نگاه کنید، میبینید تحت تأثیر عرفان اسلامی است. پیشروبودن یهود در فرهنگ دینی دنیا به وضوح کمرنگ شده است، اگر نگوییم دیگر هیچ چیز از آن باقی نمانده.
در عوض، قوم یهود به نظر میرسد در ظهور سرمایهداری، یا مثلاً در کار رسانهای، پیشرو است؛ نه در ترویج توحید و معارف دین. میخواهم بگویم اصلاً سندیت تورات و مانند آن را کنار بگذارید. توجیهی که یهودیها برای برگزیدهبودن خودشان دارند، یعنی اینکه چرا برگزیده شدهاند و در دنیا چه کار میکنند، از ظهور عیسی بن مریم به این سو دیگر وجود ندارد. یعنی یک یهودی بهراحتی نمیتواند توجیه کند که الان به چه معنایی قوم برگزیدهٔ خدا در دنیاست.
بعد میبینید در این قوم دیگر پیامبری ظهور نکرده، مصلحانی نیستند و تورات متوقف شده؛ یعنی جمع شده و بسته شده است. کلاً گویی ماجرای یهودیت از آن زمان به این سو واقعاً تمام شده است. خودشان هم چیزی ندارند؛ آنچه ادامه پیدا کرده، مثلاً فقهشان است. ولی کتاب مقدسشان کتابی است که دیگر بسته شده است. شواهد این بستهشدن پروندهٔ یهودیت را میتوانید در دنیا ببینید؛ چه از نظر رسالتی که دارند و چه از نظر پویاییای که در دوران نخست درون خود قوم یهود وجود داشت. واقعاً اینها دیگر وجود ندارد: چیزی به کتاب اضافه نمیشود، انبیایی ظهور نمیکنند، مدتها گذشته است و هنوز قرار است مسیح بیاید.
نکتهٔ خیلی مهم این است: اگر تاریخ قوم یهود را بررسی کنید، انتظار دارید همینطور که تاریخ میگذرد و مسیح نمیآید، حالت انتظارشان بیشتر شده باشد یا کمتر؟ اگر تاریخ قوم یهود را بررسی کنید، فکر میکنم واقعاً خود یهودیها هم نتوانند انکار کنند که اوج انتظار مسیح در اسرائیل، سالهای پیش از ظهور عیسی بن مریم بود؛ یعنی چند دهه پیش و پس از ظهور عیسی بن مریم اوج حالت انتظار در مردم یهودی بود. الان مردم یهودی اصلاً منتظر مسیح هم نیستند.
انتظار مسیح و ارض مقدس
یعنی اگر مثلاً با آنها معاشرت کنید، میبینید این حالت که هر روز به فکر این باشند که مسیح ظهور کند یا نکند، دیگر از بین رفته است. در حالی که در زمان ظهور عیسی بن مریم، به دلیل پیشگوییهای انبیا و وجود رگهای از حرفهایی که دربارهٔ حضرت مسیح زده میشد، اعتقاد به ظهور یک منجی واقعاً در اوج بود و تا چند دهه بعد از آن هم ادامه پیدا کرد. نمیخواهم بگویم پیش از ظهور عیسی بن مریم بوده و بعد یک دفعه فروکش کرده است؛ تا چند دهه بعد از حضرت مسیح هم همچنان این حالت انتظار شدید بنیاسرائیل برای ظهور منجی را میبینید. ولی هرچه گذشته، به نظر میرسد این انتظار کمرنگ شده است؛ طوری که الان در یهودیها، در رقابت با انتظار برای برگشت به ارض مقدس، انتظار مسیح تقریباً به صفر رسیده است.
یعنی آنچه جامعهٔ یهود الان در انتظارش است، مسئلهٔ برگشت به ارض مقدس و بازسازی معبد و مانند اینهاست. مخصوصاً بعد از اینکه به طریقی برگشتهاند، حالت انتظار ظهور مسیح دیگر خیلی هم نمیتواند معنی داشته باشد؛ چون در ذهنشان قرار بود این دو همارز و همزمان اتفاق بیفتد.
بنابراین اختلاف خیلی عمدهٔ نگاه قرآن، غیر از مسئلهٔ تحریفشدن یا نشدن تورات، مسئلهٔ ظهور مسیح است. قرآن کاملاً حکم میکند که مسیح، به همان معنایی که منتظرش بودند، ظهور کرده است؛ و من سعی کردم بگویم شواهد تاریخی هم این را تأیید میکند. ملکوت خداوند، یعنی واقعاً پادشاهی خداوند، بعد از ظهور عیسی بن مریم در دنیا مستقر شده است: بتپرستی از بین رفته و یهودیت دیگر دین خاصی نیست. همهٔ اینها، یعنی اتفاقی که پس از ظهور عیسی بن مریم افتاد، اینکه وقتی یهودیها او را نپذیرفتند، معبدشان تخریب شد، از آنجا رانده شدند و قومی آواره شدند، شواهد تاریخی است.
من حق دارم شواهد تاریخی بیاورم، زیرا داریم با یهودیها بحث میکنیم. وقتی همهٔ اعتقادات یهود بر اساس وقایع تاریخی است، و یهود بهنوعی دینی است که اساساً تاریخ را تفسیر میکند، یعنی وقایع تاریخی را در تورات نقل میکند و نسبتشان را با خداوند ارائه میکند، طبیعی است که ما هم در مقابلشان وقایع تاریخی را بهعنوان شواهدی علیه اعتقاداتشان بیاوریم. فکر میکنم این نوع بحث با یهودیها اثر بیشتری دارد تا مثلاً بحث عقلی یا بحث دربارهٔ متون.
بگذارید اینجا پرانتزی باز کنم. سؤالی با ایمیل از من شده است که الان بهانهٔ جوابدادن به آن را دارم. در جلسهای تصدیق کرده بودم که مسلمانها هم باید به همین شکل به افتوخیزهایی که در تاریخ اسلام بوده نگاه کنند؛ از من پرسیدهاند که در بحثی که دربارهٔ سورهٔ روم داشتم، گویی این را انکار کردهام. ظاهراً چنین برداشتی از آن بحث وجود داشت که مثلاً نباید انتظار داشته باشیم خداوند همیشه از مؤمنان حمایت کند؛ و اینکه دربارهٔ پیروزی روم یا ایران، سورهٔ روم به نوعی میگوید اینقدر به این چیزها توجه نکنید، بلکه حکومت خداوند در جهان همیشه برقرار است؛ گاهی اینها پیروز میشوند و گاهی آنها.
سوره روم و نگاه به تاریخ
فکر نمیکنم ارتباط خیلی زیادی بین حرفی که آنجا زدم و این بحث وجود داشته باشد. قرآن هم به صراحت همیشه وقایع تاریخی را به نوعی به خداوند نسبت میدهد. فقط آنچه ما منکرش هستیم این است که همیشه اینطور باشد که مثلاً جماعتی مؤمن جایی تشکیل شوند و انتظار داشته باشند که همهٔ جنگها را ببرند و همهٔ وقایع به میلشان اتفاق بیفتد. عوامل دیگری هم غیر از اینکه قومی تا حدی مؤمن باشد یا نه، در کار است؛ کما اینکه مثلاً قرآن در همین سورهٔ آل عمران تحلیلی ایمانی از شکست مؤمنان در جنگ احد ارائه کرده است و بحثش همین است که شما به دلیل تزلزل درونیای که داشتید شکست خوردید.
نکتهٔ مهم این است: یک بار حرف از این میزنید که چرا در یک ورزش شکست خوردید، یا مثلاً در جنگی که همینطور بین دو کشور هممرز درگرفته، چرا آنهایی که این طرف بودند بردند یا نبردند. یک بار هم از مسائل کلی تاریخ بحث میکنید. افتوخیزی مثل اینکه یهودیها ارض مقدس را از دست دادند، دیگر مثل باختن در مسابقهٔ فوتبال نیست که بگویید به خدا ربط ندارد، یا نتیجهٔ رفتارهای مؤمنانه یا مشرکانه نیست. همینطور افتوخیزی که در کل تاریخ اسلام میبینید: مسلمانها تا دو سه قرن بعد از پیغمبر همینطور در حال اوجگرفتناند و بعد کلاً از آن درخشش تمدن اسلامی کاسته میشود.
مسئله فقط باختن جنگ نیست. ممکن است قومی، قوم مؤمنی باشد ولی از نظر سیاسی دنیا دستش نباشد؛ این که مسئلهای نیست. مسئله این است که آیا از نظر فرهنگی زایش دارند یا ندارند. میبینید چیزهای دیگری غیر از قدرت سیاسی وجود دارد. مسئلهٔ مسلمانها این نیست که قدرت سیاسیشان را در دنیا از دست دادهاند؛ زایش فرهنگیشان را هم از دست دادهاند. مثلاً از قرن دهم هجری به این سو چه میبینید؟ مسلمانها چه کار کردهاند؟ چه فرهنگی ساختهاند؟ هر عرفان و فلسفهای که میبینید قدیمیتر است؛ یعنی مربوط به همان قرون اولیه است. در این سه چهار قرن، پنج قرن اخیر، اگر نگوییم در حال نزول بودهاند، دستکم در حال درجا زدن بودهاند. اتفاق خاصی در فرهنگ اسلامی نیفتاده و مسلمانها نقشی در تمدن جهان بازی نکردهاند؛ بگویید چه کار کردهاند.
مسلمانها در سه چهار قرن اول، به معنای واقعی کلمه و با اختلاف زیاد، پیشرو فرهنگ در دنیا هستند. فرهنگ تساهل و تسامح که الان غربیها مدعیاش هستند و مسلمانها جزو مخالفان سرسختش حساب میشوند، و عملاً هم بهنوعی هستند، اگر قرون اول تاریخ تمدن اسلام را نگاه کنید، اصلاً این حرفها در دنیا وجود نداشت؛ مسلمانها این حرفها را در دنیا به وجود آوردند. اینکه جامعههایی تشکیل شود که مسلمانها در آن حاکماند، مسیحیها و یهودیها حقوق خودشان را دارند و در کنار هم به خوبی زندگی میکنند؛ حتی یک یهودی ممکن است به دلیل شایستگی به مناصب عالی دولتی برسد. اینکه کتابخانههای بزرگ درست شود و به اقوام مختلف و صاحبان اختلافنظرها بگویند بیایند یک جا بنشینند و با هم بحث و مناظرهٔ علمی داشته باشند. این حالت آزاداندیشی را بهشدت در قرنهای اول تمدن اسلامی میبینید.
این پیشروبودن مسلمانها، که گویی فضای جدید و فرهنگ جدیدی به وجود آوردند و در علم، به معنای علم تجربی و عملی، و در پزشکی پیشگام شدند، همه را میبینید: دنیا، نه از نظر سیاسی بلکه از نظر فرهنگی، دست مسلمانهاست. ممکن است کسی بگوید مهم نیست که قدرت سیاسی اسلام در قرنهای گذشته کم شد و بعد از حملهٔ مغول سیطرهٔ مسلمانها در دنیا از بین رفت. مسئله این است که آن درخشش فرهنگی را هم از دست دادند. دیگر نمیتوانم بگویم این اتفاق همینطوری افتاد. مشکلی از درون برای مسلمانها پیش آمده که این اتفاقها برایشان میافتد؛ یعنی دیگر واقعاً نمایندهٔ توحید نیستند، گویی نمایندهٔ دین خدا نیستند؛ بهنوعی دارند از مقامی که به آن رسیده بودند عزل میشوند.
کارهای بد میکنند. لازم نیست اینها را به صورت نظری به شما بگویم؛ به وضعیت کشورهای اسلامی قبل از حملهٔ مغول نگاه کنید و ببینید در قدرت سیاسی مسلمانها در دنیا چه چیز اسلامی وجود دارد. حتی حکمرانها شریعت را هم رعایت نمیکنند؛ هزار جور فساد در حکومت و در جامعهٔ اسلامی وجود دارد. فقط اسم مسلمان مانده است. اگر اینطور است، یهودیها هم هنوز اسم یهودیت برایشان مانده است. این اسم مهم نیست؛ مهم همان است که به چیزی که بر آن عهد بستید عمل کنید، و وقتی عمل نکردید، اینطور مجازات میشوید.
به هر حال نگاه دینی به تاریخ وجود دارد؛ آنچه در سورهٔ روم هست این است که به جزئیات و جاهایی که مهم نیست اینقدر اینطور نگاه نکنیم که همهچیز باید به میل ما بشود. البته به هر حال خدا به مؤمنان، اگر مؤمن باشند، وعدهٔ پیروزی میدهد، و بارها در قرآن به صراحت میگوید که مثلاً در جنگها ما شما را کمک کردیم، با ملائکه کمکتان کردیم. یعنی خداوند بهنوعی وارد کارزار هم شده است؛ همانطور که در تاریخ یهود این ادعا وجود دارد که خداوند مستقیماً برای نابودی دشمنان، در موقع جنگ حتی بلای آسمانی نازل میکرده است.
به هر حال، اگر موضوع سورهٔ روم ارتباطی با این مسئلهای که گفتم داشته باشد، این است که در جزئیات انتظار نداشته باشید چیزهایی که فکر میکنید به نفعتان است حتماً اتفاق بیفتد. موضوع سورهٔ روم این است که همهچیز دست خداست و تاریخ هم دست خداست. همان اولش هم همین را میگوید که روم شکست خوردند ولی پیروز خواهند شد، و: فِى بِضْعِ سِنِينَ ۗ لِلَّهِ ٱلْأَمْرُ مِن قَبْلُ وَمِنۢ بَعْدُ ۚ وَيَوْمَئِذٍۢ يَفْرَحُ ٱلْمُؤْمِنُونَ. همهچیز دست خداست؛ فقط آن ظاهرنگریها را باید کنار بگذاریم. مسئلهٔ افول تمدن اسلامی یا مثلاً سقوط اورشلیم مسئلهای ظاهری نیست؛ مسئلهٔ خیلی عمیقی است.
یعنی هرچه مسئله معنویتر باشد، مثلاً واقعهای سیاسی که اتفاق میافتد عمق معنوی بیشتری داشته باشد، بیشتر باید برایش تحلیل دینی انجام بدهید. وگرنه در یک مسئلهٔ ساده، مثلاً مناقشهٔ مرزی میان یک کشور اسلامی و یک کشور مسیحی، اگر مسیحیها بیایند یک دهکدهٔ اسلامی را تصرف کنند، خیلی لازم نیست اینجا بگویم چرا خداوند این بلا را سر مسلمانها آورد که این قطعه زمین از دستشان گرفته شد. ولی اگر کل تمدن اسلامی دچار فروپاشی شود، حتماً باید تعبیری دینی برایش ارائه کنیم.
به هر حال یهودیها پیشتاز نگاه دینی به تاریخ بودهاند و اصلاً ویژگی تورات همین است. این ویژگی در قرآن هم وجود دارد، نه به آن پررنگی که در تورات هست. مهم این است که تاریخ بعد از ظهور عیسی بن مریم را به یهودیها نشان بدهید و خودشان را قاضی کنند که بیشتر به نظر میرسد مسیح ظهور کرده یا بیشتر به نظر میرسد ظهور نکرده است. واقعاً به نظر میرسد شواهد تاریخی، با همان نگاهی که تورات به تاریخ دارد، نشان میدهد که در آن سالها اتفاق خیلی مهمی افتاده است.
بنابراین اینجا اختلاف عمدهای در نگاه نظری قرآن دربارهٔ یهودیت وجود دارد: یهودیت دینِ پیش از مسیح است که بعد از مسیح باید تغییر شکل میداد، و آنچه بهعنوان یهودیت باقی مانده، بخشی از یهودیها هستند که ظهور مسیح را نپذیرفتند.
اما دربارهٔ سرزمین مقدس، بگذارید همینجا نکتهای را بگویم. فکر میکنم تفاوت واضحی بین محتوای میثاق از نظر قرآن و از نظر یهودیت وجود دارد و شاید خیلی از این اختلافها به همینجا برمیگردد. قرآن صراحتاً وقتی از میثاق و عهد بنیاسرائیل حرف میزند، تأکید میکند که جزء این عهد این بوده که پیامبران دیگری ظهور میکنند و شما باید آنها را بپذیرید.
میثاق در نگاه قرآن
مسئله فقط این نبوده است. یهودیها بهنوعی عهد را به این تقلیل میدهند که به ما شریعتی داده شده و قرار است آن را عمل کنیم؛ مثلاً ۱۰ فرمان را رعایت کنیم، حرمت شنبه را، که جزء ۱۰ فرمان است، نگه داریم و بعضی از احکام شریعت را که ادامهٔ ۱۰ فرماناند عمل کنیم؛ و این عهد و میثاق ما با خداست. اگر از آنها بپرسید، قبول دارند که اگر انبیایی ظهور کنند، مثلاً اگر مسیح ظهور کند، پیروی از او هم جزء میثاق است؛ نمیتوانند بگویند نیست.
یهودیت فعلی هم نمیگوید نبوت در زمان موسی قطع شده است. اعتقادشان دربارهٔ تورات شبیه اعتقاد مسلمانها دربارهٔ قرآن نیست که چیزی آنجا تمام شده باشد؛ بلکه سلسلهٔ انبیا تازه از آنجا شروع شد. یهودیها این را قبول دارند که پیش از موسی انبیایی بودند و بعد از موسی هم انبیایی ظهور کردند و مصلحانی ظهور کردند؛ و پیروی از حرف کسانی که از طرف خداوند میآیند، مخصوصاً از مسیح که پیامبر بزرگ خداست، قطعاً جزء میثاق است.
قرآن روی این جنبهٔ میثاق تأکید میکند و یهودیها خیلی روی آن تأکید نمیکنند. یهودیها قبول ندارند که الان عهدشکنی کردهاند، چون قبول ندارند که مسیح ظهور کرده است. یعنی قرآن یهودیها را به همین دلیل عهدشکن میداند: تا وقتی در حال انکار مسیحاند، واقعاً میثاق را نگه نداشتهاند.
میخواهم سؤالی ایجاد کنم، نه اینکه جواب بدهم: تکلیف سرزمین مقدس این وسط چیست؟ بالاخره چون عهدشکنی کردهاند، باید در حال تبعید بمانند یا نه؟ البته موضوع اسرائیل را کنار بگذارید. دیدگاه قرآن دربارهٔ سرزمین مقدس چیست؟ آیا مثلاً مسلمانها باید کمک کنند که یهودیها، به شرط رعایت شریعت، برگردند و در آن معبد شریعت خودشان را رعایت کنند یا نه؟ یا مثلاً مسلمانها باید حداکثر تخریب را آنجا انجام بدهند تا یهودیها کلاً ادب شوند؟
به نظر من سؤال عمدهای وجود دارد: آیا دین یهود از نظر قرآن دین مشروعی است یا نه، ولو اینکه حضرت مسیح ظهور کرده است؟ به صراحت در قرآن میبینید که جواب مثبت است. یعنی الان مشروع است که کسی به یک معنایی یهودی باشد، و مسلمانها باید یهودیها را محترم بدانند. قرار نیست مثلاً یهودیت را در دنیا ملغی اعلام کنیم و بگوییم چون ما میگوییم مسیح ظهور کرده، یهودیبودن الان دیگر حرام است. یهودیبودن حرام نیست؛ همانطور که مسیحیبودن و کلاً اهل کتاب محترم است. قرار است زندگی خودشان را بکنند و آداب خودشان را انجام بدهند.
با این حال مسلمانها موظفاند حقایق دینیای را که میفهمند برای آنها تشریح کنند و تبلیغ کنند. مسلمانها موظف به تبلیغاند؛ هرچند در طول تاریخ زیاد این کار را نکردهاند، ولی موظف بودهاند و قرآن به صراحت این وظیفه را بر عهدهٔ مسلمانها گذاشته است.
ابهامی که در ذهنم هست، و دارم بیانش میکنم، این است. آنطور که یهودیها در تورات نقل میکنند، کوروش از طرف خداوند آمد؛ حرف از این است که کوروش بندهٔ خدا بود و مأمور بود که یهودیها را از دست بابلیها نجات بدهد و دوباره به ارض مقدس برگرداند. کار کوروش در تاریخ واقعاً عجیب است و جزو مسلمات تاریخ است که کوروش این کار را انجام داده است؛ یعنی به بابل حمله کرده و بعد یهودیها را دوباره برده، آنجا اسکان داده و به آنها کمکهای مالی بلاعوض هم کرده که معبد را بازسازی کنند.
وظیفه مسلمانان درباره معبد
این ماجرای کوروش در تاریخ اتفاق افتاده است. حالا واقعاً این ابهام برایم وجود دارد که آیا وظیفهٔ مسلمانها این بود که شرایط انجام شریعت را برای یهودیها فراهم کنند، یا اینکه آن را از بین ببرند؟ مسلمانها از بین بردند؛ یعنی استراتژی مسلمانها، نه اسلام، این بود: کسانی که ادعای مسلمانی داشتند سرزمین مقدس را اشغال کردند و تا جای ممکن معبد را صاف کردند و به جایش چیزهای دیگری ساختند. کمی ابهام دارم که آیا این عملی اسلامی بوده یا نه. مثلاً آیا بهتر نبود مسلمانها مثل کوروش عمل کنند و به یهودیها اجازهٔ انجام اعمال دینی را بدهند؟
میگویم ابهام دارم، زیرا یهودیها به قتل، یا اقدام به قتل مسیح، هم متهماند؛ از آن سرزمین به دلیل آن گناه بزرگی که کردند رانده شدند. اینکه حالا حقشان هست که به آنجا برگردند یا نه، برای من مبهم است. نمیخواهم به این سؤال جوابی بدهم. به نظر من اینجا چیز مبهمی وجود دارد: آیا آن معبد باید بازسازی شود؟ یهودیها الان نمیتوانند بهطور کامل به شریعت خودشان عمل کنند.
یک نگاه این است که این نتیجهٔ کار خودشان است: اینقدر در طول تاریخ بدرفتاری کردند و آن جرم بزرگ را مرتکب شدند که خواستند مسیح را بکشند. دچار این مشکل شدند که معبدشان از بین رفت، و هنوز هم از گناهان خودشان توبه نکردهاند و نپذیرفتهاند که گناهی انجام دادهاند؛ پس برای چه دوباره به آنجا برگردند و عبادت کنند؟ این یک نگاه است.
نگاه دیگر این است که چون اسلام، وقتی قرآن نازل میشود و ظهور میکند، یهودیت را به رسمیت میشناسد و محترم میداند، مسلمانها باید در جهت احترام به یهودیها تلاش کنند که اینها، اگر مسلمان نمیشوند، دستکم بتوانند شریعت خودشان را به خوبی انجام بدهند و فرایض دینیشان را به جا بیاورند. من جوابی برای این سؤال ندارم و واقعاً این ابهام برای خودم وجود دارد که کدامیک از این دو استراتژی برای مسلمانها درست بوده است.
به هر حال مسلمانها بهطور وحشتناکی هیچکدام از این استراتژیها را عمل نکردند؛ بلکه برعکس، در طول تاریخ اقداماتی مثل تخریب معبد و ساختن چیزهای دیگر به جای معبد کردند که حالت تحریککننده داشت. فکر میکنم این کارها دیگر خیلی کارهای خوبی نبودند.
معافیت شیعه از دفاع تاریخی
نکتهٔ اساسیای که همیشه وقتی اینجور بحثهای تاریخی پیش میآید روی آن تأکید میکنم این است که شیعیان از دفاع از کارهایی که در طول تاریخ اسلام انجام شده معافاند. اشغال ارض مقدس در زمان خلیفهٔ دوم بوده است، و این بناهایی را هم که مسلمانها جای معبد ساختند بیشتر خلفای اموی ساختند. بنابراین ما معمولاً در اعمالی که خلفا انجام دادند چیز مقدسی نمیبینیم. اگر مثلاً روزی به این نتیجه برسید که این کارها صددرصد شیطانی بوده است، برای سنیها مشکل پیش میآید؛ آنها بهنوعی موظفاند دستکم از خلفای راشدین کاملاً دفاع کنند. ولی رفتارهایی که بعد از پیغمبر انجام شده، مثلاً اشغال بعضی از سرزمینها، واقعاً از دیدگاه شیعه ربطی به تاریخ اسلام ندارد.
بنابراین ما آزادی داریم که این سؤالها را بررسی کنیم، و ممکن است به این نتیجه برسیم که این کار کاملاً غلط و مثلاً مخالف منویات قرآن بوده است. یعنی قرآن وقتی نازل شد، نه اینکه یهود بخشیده شده باشد، ولی به رسمیت شناخته شد. در جلسات اخیر حرفهایی زدم و فکر میکنم به این نکتهای که میخواهم بگویم اشاره کردم؛ حالا میخواهم بهنوعی آن را تثبیت کنم.
در قرآن به وضوح نوعی پلورالیسم میبینید: اعتقاد به چندگانگی دین در کرهٔ زمین؛ یعنی اعتقاد به اینکه قرار است اسلام، مسیحیت و یهودیت، مخصوصاً این سه دین، در کنار هم زندگی کنند. ادیان دیگری هم هستند که قرآن آنها را به رسمیت میشناسد. قرار نیست اینها به جان هم بیفتند و همدیگر را حذف کنند؛ قرار است بین خودشان روابط خوبی هم داشته باشند و در توحید و مشترکاتشان شریک باشند، و در عین حال دربارهٔ اختلافات هم تبلیغ کنند؛ مثلاً مسلمانها سعی کنند به یهودیها بفهمانند که دارند اشتباه میکنند، و الی آخر. ولی بنا بر همزیستی مسالمتآمیز گذاشته شده است.
این پلورالیسم با پلورالیسمی که الان بعضیها حرفش را میزنند، یعنی اینکه حقیقت چندتاست، فرق میکند. یک بار به پلورالیسم معتقدید به این معنا که اصلاً یک حقیقت وجود ندارد و هر کسی حقیقت خودش را دارد. حرفهای پستمدرنی که الان زده میشود اینطور است: مبنای پلورالیسم این است که اصلاً حقیقت واحدی وجود ندارد و حق و باطل به معنای سنتیاش وجود ندارد؛ بلکه هر کسی، بنا به ویژگیهای روانی خودش، چیزی از دنیا میفهمد و اینها قابل بحث و تفاهم هم نیست. بنابراین نباید به عقاید دیگران خیلی ایراد بگیرید و نباید کسی را برای عقیدهاش اذیت کنید، چون مثلاً آن حقیقتِ آن آدم است و شما هم حقیقت خودتان را دارید. به نظر من اینجور نگاهکردن اصلاً با تفکر دینی مغایرت دارد.
تفکر دینی این است که حقیقتی وجود دارد و ما سعی میکنیم کشفش کنیم. تفکر دینی میگوید انسانها فطرت مشترکی دارند و بر اساس آن فطرت مشترک میتوانند به حقایق واحدی هم برسند. اساس تفکر دینی این است که اگر اصلاً به مقدار اساسی از آن حقیقت دست پیدا نکنید، در آن دنیا بلایی سرتان میآید. یعنی اگر کسی بگوید حقیقتِ من توحید نبود و من نفهمیدم، این قابل قبول نیست. توحید و معاد و چیزهای اصولی را حتماً باید در این دنیا تشخیص بدهید که جزء حقایقاند، وگرنه مجازات میشوید. بنابراین این نوع نگاه پستمدرن به حقیقت ذاتاً با نگاه دینی مغایر است.
ولی مبنای پلورالیسم به معنای قرآنیاش این است که میگویید یک حقیقت واحد وجود دارد و میخواهیم کشفش کنیم؛ این را میپذیرید، ولی در کنارش اذعان دارید که کشف این حقیقت، و همهٔ جزئیاتش، برای همهٔ آدمها میسر نیست. یعنی مبنای پلورالیسم دینی در قرآن این است که یهودیها از این جهت محترماند که نمیتوانید برای یهودیها استدلالهای بدیهی بیاورید که مثلاً عیسی بن مریم مسیح بوده است. نکته این است که یهودیها محترماند، مسیحیها محترماند و مسلمانها هم همینطور. باید به همدیگر احترام بگذارند، زیرا اختلافات این سه دین از نوع بدیهیات نیست.
یعنی اصلاً اینطور نیست که مثلاً بگویید یک مسیحی به وضوح کوتاهی میکند، یا چون گناهکار است نمیفهمد که اسلام دین حق است. در بحثی که دربارهٔ سورهٔ آل عمران داشتم، سعی کردم این را دربارهٔ آدمی که در محیط مسیحی به دنیا میآید توضیح بدهم. اگر از نظر معنوی از حدی بالاتر برسید، به وضوح میفهمید که مثلاً قرآن کتاب خداست؛ ولی عموم مردم از نظر شناختی به جایی نمیرسند که بتوانند دربارهٔ این ادیان قضاوت قاطعی داشته باشند. بنابراین یک آدم معمولی و متوسط یهودی واقعاً تشخیص نمیدهد که مثلاً مسیحیت درست میگوید یا نه، و مسیح ظهور کرده یا نه.
دقت کنید: برای آدمی که از نظر شناختی در حد متوسط است و خیلی صادقانه هم برخورد میکند، وقتی زیر بمباران تبلیغاتی به دنیا میآید، خیلی سخت است که بتواند خودش را از تبلیغاتی که از بچگی شنیده رها کند. در دنیای مسیحی، وقتی از بچگی چیزهایی علیه اسلام و پیغمبر اسلام به یک آدم مسیحی گفتهاند، سدی برایش وجود دارد که بیاید واقعاً بپذیرد که همهٔ حرفهایی که پدر و مادرش و مدرسه به او گفتند دروغ بود و اسلام مثلاً چیز دیگری است.
معنای این پلورالیسم این است که از عموم مردم چه انتظار معقولی داشته باشیم که درک کنند چه حق است و چه باطل. ما این را دربارهٔ چیزی مثل اعتقاد به وجود خدا و معاد نمیپذیریم، دربارهٔ انبیا یا مثلاً دین سرخپوستی هم نمیپذیریم، ولی دربارهٔ اختلافات میان ادیان ابراهیمی میپذیریم. اینجا وضوح در حدی نیست که بگویید اگر کسی یهودی ماند، اصلاً از نظر شناختی صادق نیست، یا کلکی در کارش است، یا اینقدر گناه کرده که حق را نمیفهمد؛ اینگونه نیست.
مبنای این پلورالیسم دینی عدم وضوح برخی از حقایق است، نه اینکه حقیقت وجود ندارد. از نظر قرآن حقیقت واضح است: قرآن کتاب خداست، تاریخ انبیا هم اینگونه بوده و بهترین دین هم، مثلاً، دینی است که پیغمبر ما آورده. ولی در عین حال میپذیرد که آنها هم دین خودشان را داشته باشند. مطمئناً هم با تبلیغات نمیتوانیم همهٔ یهودیها و همهٔ مسیحیها را مسلمان کنیم، زیرا شواهد خیلی واضحی نداریم که با آنها بتوانیم بهراحتی در ذهنشان نفوذ کنیم.
حالا اگر قرآن این مبنا را گذاشته است، به نظر من واقعاً این ابهام به وجود میآید که تکلیف مسلمانها دربارهٔ سرزمین مقدس چه بوده و چه هست. در عین حال این را بهعنوان مسئلهای که برایم روشن است نمیگویم؛ فقط میگویم گاهی احساسم این است که رفتاری که مسلمانها بعد از اشغال سرزمین مقدس با معبد یهودیها کردند، دستکم زیادهروی بود.
یک لحظه خودتان را جای یهودیها بگذارید و بپذیرید که یهودی به یک معنایی حق دارد یهودی باشد؛ به این معنا که حقیقت دربارهٔ یهودیبودن و مسیحیبودن آنقدر روشن نیست که بخواهید کسی را از هستی ساقط بدانید، چون نفهمیده که مسیح ظهور کرده یا نه. شما، بهعنوان مسلمان، اگر جمعیتی، مثلاً بهاییها، یک دفعه در دنیا قدرت بگیرند و بیایند مکه را اشغال کنند، کعبه را تخریب کنند و به جایش برای خودشان عبادتگاهی بسازند، چه احساسی به شما دست میدهد؟ مطمئنم احساس خوبی به شما دست نمیدهد.
کاری که مسلمانها با معبد یهودیها کردند، کمی اینطور است. البته معبد پیشتر تخریب شده بود و واقعاً آنها هم در اثر اشتباهاتی که کرده بودند آن بلا سرشان آمده بود؛ ولی نمیدانم، واقعاً کمی مرددم. کلاً فکر میکنم مسلمانها در طول تاریخ احکام قرآن دربارهٔ اهل کتاب را رعایت نکردند. یعنی قرار نبوده به سرزمینهای اهل کتاب حمله کنیم، بجنگیم و مثلاً با خونریزی آنها را مسلمان کنیم. این برنامهها در قرآن و در زمان پیغمبر نبوده است. این اتفاقهایی که افتاده، به هر حال چنین مشکلاتی هم پیش آورده است. در سرزمین مقدس هم خیلی به نظر نمیرسد به تکالیفمان عمل کرده باشیم.
اینجا این پرسش مطرح شد که آیا گفتم یک آدم معمولی نمیتواند متوجه شود که قرآن کتاب خداست. بله؛ یعنی من انتظار ندارم یک یهودی بیاید قرآن را بخواند و مثلاً به معجزهبودنش پی ببرد؛ کما اینکه به نظر نمیرسد از مسلمانها هم خیلی چنین انتظاری برود؛ خیلیها میخوانند و نمیفهمند. واقعیت این است. تحدی قرآن این است که شما چیزی مشابهش بیاورید، و معلوم میشود که نمیتوانید بیاورید؛ و این مسابقه انجام نمیشود. معجزهبودن قرآن این نیست که قرآن را بخوانید و یک دفعه، مثل توصیفی که قرآن از مثلاً مسیحیهای خیلی مؤمن میکند، بفهمید که این حق است؛ قرآن میگوید اینها میآیند، قرآن را میشنوند، گریه میکنند و میفهمند که این حق است.
تحدی و معجزه قرآن
این آدمها از این سطح خیلی بالاترند؛ چنین شناختی پیدا میکنند که کلام حق را بشنوند و بفهمند که این کلام خداست. اما از مردم مسلمان هم اینقدر انتظار ندارم که مثلاً بهراحتی بیایند قرآن را بخوانند و بفهمند که این کلام خداست، مگر اینکه از نظر معنوی واقعاً پیشرفت کرده باشند. اگر به شریعت عمل کنید و زندگی معنوی خوبی داشته باشید، روزی به اینجا میرسید که قرآن را میخوانید و برایتان بدیهی است که کلام خداست.
منظورم این است که از تودهٔ مردم نمیشود این انتظار را داشت؛ ولی از تودهٔ مردم میشود این انتظار را داشت که به تحدیای که قرآن کرده عمل کنند. حرف قرآن دربارهٔ معجزهبودنش این است که بیایید سورهای مشابه قرآن بیاورید؛ بعد در ملأ عام مردم میفهمند که این سوره به خوبی سورهٔ قرآن نیست. ممکن است در آن لحظه قضاوتها مبهم باشد؛ ۱۰ سال، ۵۰ سال میگذرد و معلوم میشود متنی که برای رقابت آورده شده چگونه متنی است. اصلاً فکر کنید اگر کسی در زمان پیامبر میخواست چیزی مشابه سورهٔ یوسف بیاورد، خدا میداند احتمالاً چه چیز مزخرفی مینوشت؛ اینکه کجایش برایش جالبتر میآمد و سعی میکرد جایی از آن را رمانتیکتر کند.
یعنی اگر کسی چیزی مشابه سورهٔ یوسف بنویسد، قطعاً بوی آن تاریخ، نگارش خودش، جامعهٔ خودش و علایق شخصی آن آدم را میگیرد. ممکن است آدمهایی که آنجا هستند بلافاصله نفهمند که این متن جالبی نیست؛ ولی ۵ سال دیگر همه به وضوح میفهمند که متن خیلی بدی است. تحدی اینجا صورت میگیرد؛ تحدی این نیست که هر کس قرآن را بخواند بفهمد معجزه است.
به نظر من راه طبیعی مسلمانشدن این است که به قرآن بهعنوان معجزه، یعنی به معجزهٔ پیامبر خودتان، اعتقاد پیدا کنید؛ ولی دربارهٔ اینکه برایتان بدیهی شود، واقعاً نمیدانم. کسی که مسلمان میشود به هر حال به قرآن معتقد میشود، زیرا شریعت و همهچیز خلاصهاش در قرآن است. ولی دربارهٔ اینکه آدمی که مسلمان است واقعاً در چه حدی اعجاز قرآن را درک کرده، فکر نمیکنم شرط ضروری این باشد که واقعاً برایش بدیهی شده باشد که این کلام خداست.
مثلاً فرض کنید برای کسی بدیهی است که خدا وجود دارد، معاد وجود دارد، و اصولاً به نبوت و بهطور کلی به پذیرش وحی هم اطمینان دارد که اتفاق افتاده است. حالا بین این سه دین، اسلام به نظرش دین بهتری است؛ مثلاً با حضور قرآن و تعالیم قرآنی اینطور به نظرش میآید و اسلام را انتخاب میکند. این نوعی مسلمانشدن معمولی است. ولی مسلمانشدن واقعی به نظر من این است که معجزهٔ پیامبر را درک کنید. تا وقتی کسی مسلمان است و به اینجا نرسیده که اعجاز قرآن را حس کند، چیزی کم دارد. ولی برای شروع دینداری فکر نمیکنم لازم باشد به اینجا رسیده باشید که اعجاز قرآن را درک کنید. فکر میکنم کافی است در رقابت با سایر ادیان، اسلام را برتر بدانید؛ و فکر میکنم اکثریت همینطور مسلمان میشوند. ولی واقعاً به این اعتقاد دارم که کسی که واقعاً مسلمان است، باید بهنوعی تا حدی اعجاز قرآن را درک کرده باشد، زیرا باید معجزهٔ پیامبر را دیده و ایمان آورده باشد.
وقتی خداوند را درک میکنید، ادیان را جدا کنار بگذارید: شما اعتقاد به خدا دارید. اینکه خداوندی که به او اعتقاد پیدا کردهاید خداوندی لال است یا خداوندی که حرف میزند، ربطی به تاریخ ندارد. به نظرم تصور خدایی که با بشر ارتباط برقرار نمیکند، کمی از آن تصور عمومیای که آدمها با آن به خدا اعتقاد پیدا میکنند دور است.
خدای سخنگو در برابر خدای لال
البته من فرض کردم کسی به اینجا رسیده که درکش از خداوند شامل این است که خداوند تکلم دارد؛ یعنی این را جزو صفات او میداند. به هر حال وقتی خدا را کشف میکنید، صفاتی را هم کشف میکنید؛ فقط بهعنوان خالق نیست و چیزهای دیگری هم به نظرتان میآید. فلسفه فقط میگوید موجودی واجبالوجود هست، و با خیلی از برهانها صفات کمال را برای خدا درک نمیکنید؛ ولی فلاسفه بعداً، در مراحل بعدی، سعی میکنند از واجبالوجودبودن صفات کمال را دربیاورند. آدمها هم وقتی بهطور شهودی احساس میکنند و قانع میشوند که خدا وجود دارد، واقعاً او را فقط بهعنوان واجبالوجود درک نمیکنند؛ همراه با صفاتی درک میکنند، مثلاً اینکه مهربان است یا نیست.
فکر میکنم اینکه خداوند منشأ کلام هست یا نیست، از همین جنس است. به حالت ایمان ابراهیم نگاه کنید: برای ابراهیم بدیهی است که خداوند به او غذا میدهد و شفایش میدهد، و در عین حال برایش بدیهی است که خداوند حرفهایش را گوش میدهد و جوابش را میدهد. یعنی استدلال واجبالوجود و مانند آن ندارد؛ خدایی که ابراهیم در دنیا کشف کرده، همهٔ این صفات را هم دارد.
به هر حال معتقد نیستم که اعتقاد به اینکه وحی باید وجود داشته باشد، اعتقادی تاریخی است. درکی که کسی از خدا دارد میتواند همراه با این باشد که آیا میتواند دعا کند یا نه، میتواند ارتباطی برقرار کند یا نه، و از آن طرف آیا امکان ارتباط هست یا نیست؛ آیا خداوند هدایتکننده هست یا نیست و این باید جزء صفات خدا باشد یا نه؛ ما را همینطور خلق کرده و رها کرده، یا کاری به کارمان دارد. فکر میکنم تصور عمومی، یعنی تصور ابراهیم از خداوند، این است که خالق من هر نیازی را که دارم رفع میکند؛ برای همین است که غذاخوردن را به خدا نسبت میدهد و خوبشدن بیماریاش را به خدا نسبت میدهد. این همان حس توحیدی است: کسی مرا خلق کرده و نیازهایم را رفع میکند؛ من نیاز به هدایت دارم، نیاز به تکلم دارم و نیاز دارم که گاهی دعا کنم. بنابراین مبنای اعتقاد به وحی میتواند مبنایی کاملاً عقلی و فطری باشد.
کاری که در این مدت انجام دادم این بود که سعی کردم عقاید یهودیها و عقاید قرآن دربارهٔ یهودیت را مثل دو تئوری بیان کنم و نشان بدهم که در جاهایی که اختلاف وجود دارد، حرف قرآن یا به کرسی نشسته یا به هر حال معقولتر به نظر میرسد؛ از جمله دربارهٔ تحریف تورات، مسئلهٔ ظهور مسیح و اختلافهای دیگری که همین الان به آنها اشاره کردم. نکتهٔ دیگری هم در قرآن خیلی زیاد است که من کم به آن اشاره کردم.
توحید ابراهیمی
نقد جامعه دینی یهود
قرآن از وضعیت جامعهٔ یهود، نه دین یهود به معنای یک عقیده، بهشدت استفاده میکند تا انحرافهای یک جامعهٔ دینی را نشان بدهد و خطرهایی را که یک جامعهٔ دینی را تهدید میکند. جامعهٔ یهودیها از زمان حضرت موسی تا زمان پیغمبر به جایی رسیده بود که انواع و اقسام فسادهای ممکن در یک جامعهٔ دینی را داشت، و قرآن در بسیاری از این بحثها وضعیت یهود را نقد میکند. اساس این بحثها هم این است که اینها انحرافهای مشخصی است که در جامعهٔ دینی ممکن است پیش بیاید و مسلمانها هم در معرض این خطرند.
بنابراین آن بخشهایی از قرآن که نه به عقاید یهودیها، بلکه به جامعهٔ یهودی و انحرافهایش اختصاص دارد، باید برای مسلمانها خیلی جذاب باشد؛ چون ما هم الان، بعد از ۱۴۰۰ سال، همهٔ آن مرضها را بهنوعی در جوامع خودمان میبینیم؛ کم و زیاد، بعضی بیشتر و بعضی کمتر. بنابراین یک نوع برخورد قرآن با یهودیت، آسیبشناسی دینی، یعنی آسیبشناسی جامعهٔ دینی است؛ و در قرآن در این مورد زیاد به یهودیها اشاره میشود، نه به مسیحیها.
موضوع صحبتم این نبود و خیلی هم واردش نشدم. شاید وقت داشتم وارد چیزهایی بشوم، و واردنشدنم به این دلیل بود که الان هر انتقادی به جامعهٔ فعلی مسلمانها، به جامعهٔ خودمان، بکنید، یعنی مشابه هر کدام از چیزهایی را که آنجا هست اینجا بگویید، ممکن است مسئلهٔ سیاسی تلقی شود؛ جامعهٔ دینی ما سیاسی است. مثلاً بخش عمدهای از انتقادهای قرآن به جامعهٔ دینی یهود، انتقاد به جامعهٔ روحانیت یهود است: از مردم پول میگیرند، تحریف میکنند و مانند آن. اگر اینها را با جامعهٔ فعلیمان انطباق بدهید، کاملاً مسئلهٔ سیاسی میشود. قصد من این کارها نبود و جایی از گفتن بعضی چیزها صرفنظر کردم؛ ولی دستکم اینجا یادداشت کردم که بگویم چیزهای خوبی در این آیات هست. هرچه این آیات انتقاد به وضعیت یهود را در قرآن بیشتر بخوانید، واقعاً مطمئن باشید هیچکدام از چیزهایی که آنجا گفته میشود نیست که در جامعهٔ ما نباشد؛ فقط ممکن است کم و زیاد باشد.
روایتی از پیغمبر را که به این مربوط است تا حالا ۱۰ بار گفتهام، و من از خواندن روایت ابا دارم؛ فکر کنم بارها این را، هم بیرون کلاس و هم در کلاس، گفتهام. دلیلش هم این است که برای اینکه صادقانه و نه دلخواه برخورد کنید، اگر قرار است از روایت استفاده کنید، باید بر مجموعهٔ روایتها مسلط باشید. باید صحت و سقم روایتها را با شیوهٔ مشخصی از متنشناسی بررسی کنید، نه اینکه روایتی را که دوست دارید بخوانید. یعنی اگر شیوهای داشته باشم و آن را ثابت کنم، میگویم روایتهایی را قبول دارم که از این فیلتر بررسی متنی گذشته باشند؛ مثلاً در متون سه قرن اول یا چهار قرن اول آمده باشند و سلسلهٔ راویانشان اینطور باشد. علمی هست به اسم علم حدیث که همین کار را میکند و بر حسب اینکه روایتها چه مقدار سندیت دارند، نامهای مختلفی بر آنها میگذارند. من باید اسناد روایتها را بشناسم و ملاکی کلی گذاشته باشم و بعد مطیع ملاک کلیای باشم که گذاشتهام؛ یعنی اگر روایتی که دوست نداشتم هم یک دفعه سندش خوب درآمد، بگویم این روایت را به رسمیت میشناسم.
اکثر آدمها این کار را نمیکنند، و خودم خیلی بدم میآید از اینکه از روایتی خوشم بیاید و اصلاً ندانم سندش چیست و مدام آن را بگویم. بعد احساس گناه میکنم که به چیزی رجوع میکنم؛ چون برایم بدیهی است که درست است، میگویم، ولی واقعاً این کار خوبی نیست. الان دارم چیزی میگویم که شاید پیغمبر آن را نگفته باشد. همه همین کار را میکنند. مثلاً ناسیونالیسم واقعاً چیز مزخرفی بود که در اروپا شروع شد و موجش به ایران هم رسید؛ یک دفعه روایتی پیدا کردند: «حب الوطن من الایمان». حالا این سند دارد یا ندارد، اصلاً چه کسی گفته و از کجا درآمده؟ یک دفعه در اوج احساسات ناسیونالیستی ایران، این روایت به یکی از روایتهای اصلی تاریخ اسلام تبدیل شد: «حب الوطن من الایمان». خلاصه اینطور است. چون باز احساس گناه به من دست داد، این حرف را زدم. به هر حال میگویند چنین روایتی از پیغمبر هست.
روایت را کنار بگذارید. میتوانید اینطور استدلال کنید که اگر حرفی دربارهٔ جامعهٔ یهودی به درد مسلمانها نخورد، چرا در قرآن نقل شده است؟ نقلش بهنوعی به این معناست که ببینیم اینها دچار چه مشکلی شدند و بترسیم از اینکه دچار چنین مشکلی شویم؛ و شواهد هم نشان میدهد که شدهایم. به هر حال توصیه میکنم هر وقت قرآن میخوانید و به جاهایی رسیدید که بحثی با یهودیت، به معنای بالفعلش و نه فقط اعتقاداتشان، انجام میشود، نگاه کنید ببینید به چه چیزهایی ایراد گرفته میشود و سعی کنید تطبیق بدهید و ببینید ما هم مشکلات مشابهی داریم یا نه.
روی نکتهای تأکید کردم که میخواهم دوباره یادآوری کنم، چون به نظرم نکتهٔ خیلی مهمی است. تصور من این است که مشکل اصلی یهودیها در این اختلافات این است که تصوری از مفهوم تکامل دین ندارند. یکی از جالبترین چیزهای قرآن این است که صراحتاً از این حرف میزند که دین طی فرایندی به کمال رسیده است. در بحثی که دربارهٔ سورهٔ اسراء کردم سعی کردم بگویم که این تکامل نهتنها دربارهٔ شریعت در قرآن به وضوح و صراحت آمده، بلکه حتی دربارهٔ عقاید هم هست. یعنی همهٔ عقاید دینی، آنطور که در قرآن ارائه میشود، از روز اول ارائه نشده است.
مفهومی وجود دارد و آن این است که بشر و جامعهٔ بشر را به معنای واقعی کلمه در حال تکامل ببینید و به آن اعتقاد داشته باشید: اینکه چرا مثلاً دین حضرت نوح دین سادهتری است، یا شریعت دین حضرت موسی با شریعت اسلام فرق میکند؛ یا اعتقاداتی در قرآن بیان شده، مثلاً تأکید قرآن روی معاد و اعتقاد مسلم قرآن به وجود شیطان و ابلیس، که در تورات یا اصلاً نیست یا خیلی کمرنگ است. اینکه هر اعتقاد و هر حکمی لزوماً در ابتدا بیان نشده است، به نظر من نکتهٔ اساسی پشت همهٔ اختلافهایی است که یهودیها با ادیان پس از خودشان دارند. یهودیها اصلاً نمیتوانند درک کنند که چطور ممکن است خداوند ادیان دیگری فرستاده باشد که شریعتشان با شریعت ما فرق کند. این حس که چیز ثابتی وجود دارد؛ اینکه اگر خداوند تورات را نازل کرده، دیگر تمام شد. یعنی گویی نزول همان و خاتمیت همان.
اتفاقاً از نظر اسلام، از نظر قرآن، حتی ابراهیم کتاب داشت و نوح شریعت داشت: شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحًۭا وَٱلَّذِىٓ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِۦٓ إِبْرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓ ۖ أَنْ أَقِيمُوا۟ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا۟ فِيهِ ۚ كَبُرَ عَلَى ٱلْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ۚ ٱللَّهُ يَجْتَبِىٓ إِلَيْهِ مَن يَشَآءُ وَيَهْدِىٓ إِلَيْهِ مَن يُنِيبُ. شرع از اول وجود دارد؛ دربارهٔ حضرت ابراهیم هم کتاب وجود دارد: صحف ابراهیم و موسی. منظورم این است که پشت عقایدشان این است.
شریعت ازلی در ادیان
ممکن است بگویید یهودیها این را با صراحت بیان نمیکنند، ولی حسشان این است. اصلاً نمیتوانند درک کنند که ادیان دیگر یعنی چه؛ حتی دربارهٔ مسیح تصورشان این نیست که مسیح، که به گفتهٔ آنها هنوز نیامده، اگر ظهور کند، بیاید و شریعت را عوض کند. جاودانگی و ازلی و ابدیبودن شریعت گویی جزو عقایدشان است، ولو اینکه در اصول عقایدشان ننویسند. برای همین خیلی برایشان بعید به نظر میرسد که چطور ممکن است بعد از تورات خداوند ادیان دیگری آورده باشد که شریعتشان به وضوح، نه زمین تا آسمان ولی تا درصدی، تفاوت داشته باشد: حلال و حرام حیواناتش تفاوت داشته باشد، عبادتش تفاوت داشته باشد و خیلی چیزهای دیگر. مجازاتهای اسلامی با مجازاتهای یهودی فرق دارد؛ مراسم ازدواج و احکام زناشویی در اسلام فرق دارد. چگونه این اتفاق افتاده است؟
به نظر من قرآن به صراحت تأکید میکند که اینطور است؛ یعنی مطلقاً اینگونه نیست که اختلاف نتیجهٔ تحریف باشد، بلکه شریعت یهود با شریعت اسلام فرق میکرده است. درک اینکه این چگونه اتفاق افتاده، به نظر من نکتهٔ خیلی مهمی است. مسلمانها، نه فقط یهودیها، باید دنبال این درک باشند و سعی کنند درک کنند که چطور خداوند سه دین فرستاده است؛ و در قرآن میگوید که اصلاً از اول قرار بوده سه دین بفرستیم. آیهای در سورهٔ مائده هست که تا حالا چندین بار به آن ارجاع دادهام؛ محتوایش این است که اصلاً خداوند اینگونه میخواست که سه دین باشد. خداوند میتوانست یک امت در کرهٔ زمین داشته باشد، ولی چند امت را به وجود آورده است؛ و همانجا توضیح میدهد که نکتهای در این هست که سه امت باشد، با همدیگر اختلاف هم داشته باشند، اختلاف شریعت و اختلافهای رفتاری هم داشته باشند؛ که اشکالی ندارد، نه، خیلی هم خوب است.
فکر میکنم این نکتهٔ خیلی مهمی است. فکر میکنم در ادیان دیگر، حتی تصور مسیحیها، اینطور است که وقتی مسیح آمد، همهٔ ادیان پیش از او ملغی شد و بعدش هم دیگر دینی نمیآید. یعنی تصور یهودیها و مسیحیها از دنیا و از دین همان امت واحده است: یک امت باید وجود داشته باشد. قرآن اینگونه به مسئلهٔ امتهای دینی نگاه نمیکند. قرار است چند امت وجود داشته باشد، با همدیگر همزیستی کنند، همدیگر را ارشاد کنند و در انجام کارهای خیر با هم رقابت کنند؛ و این خوب است، اتفاق خوبی است. خوبیاش چیست و شواهد خوبیاش چیست؟
مثلاً به لبنان بروید؛ میبینید مسلمانهایش آدمهای معقولتریاند، زیرا مرتب با مسیحیها و یهودیها سر و کله میزنند. دربارهٔ دین یا عقیدهای که تنها بماند، یک بار، برخلاف عرف این جلسات، مثالی سیاسی زدم. در سیاست، این ۳۱ سال بعد از انقلاب، اولش همه علیه سلطنت و سلطنتطلبها متحد بودند. بعد که انقلاب پیروز شد، سلطنتطلبها را بهعنوان ضدانقلاب حذف کردند. بعد مسلمانها ماندند و مثلاً مارکسیستها؛ دو گروه عمده. کمی که گذشت، مارکسیستها را هم حذف کردند. تا موقعی که مارکسیستها بودند، همهٔ مذهبیها یک طرف بودند؛ ما هم که مدرسه میرفتیم، کلاً بحث، بحث مارکسیستها بود. همیشه به دوستان میگویم ما فرق بین مجاهدین خلق و حزب جمهوری اسلامی را خیلی نمیفهمیدیم؛ به هر حال مذهبی بودند و مهم این بود که مسلمان بودند.
بعد کمکم مارکسیستها حذف شدند. بعد بین خود مذهبیها اختلافهایی ایجاد شد و اینها آنها را حذف کردند. خلاصه الان به اینجا رسیده است که در خود اصولگراها، آنهایی که آنطور اصولگرا هستند با آنهایی که کمی جور دیگری اصولگرا هستند اختلاف دارند و میخواهند همدیگر را حذف کنند. به شوخی میگویم آخرش مثل شکافت اتم است: آنقدر حذف میکنند که آخر فقط دو نفر میمانند؛ همه حذف شدهاند و به خارج از کشور رفتهاند، و آن دو نفر هم به هم میگویند حرفی که زدی کمی اشکال دارد. پرسش این است که این حذفها را کجا باید متوقف کرد؟ قرآن دارد میگوید دربارهٔ ادیان همینجا متوقف کن.
مسلمانها این کار را نکردند و بیشتر حذفی برخورد کردند؛ هرچند خیلی جاها خوب برخورد کردند. ما، مخصوصاً آدمهایی که شیعه هستند، شاید کمی دچار بیرحمی نسبت به تاریخ اسلام شویم، چون همهاش تاریخ اهل تسنن است و ربطی به ما ندارد؛ بلکه ممکن است کمی بیانصافی هم بکنیم. ولی مثلاً در اندلس مسلمانها واقعاً رفتار خوبی کردند؛ یعنی خیلی نزدیک به آنچه در قرآن بود عمل کردند و سعی کردند بهنوعی جامعهای پلورالیستی داشته باشند. یکی از دورانهای خوش تاریخ یهودیت، بعد از تبعید و بیرونآمدن از اورشلیم، در اسپانیاست؛ فکر میکنم وقتی یهودیها بخواهند از خاطرهای خوب از تاریخشان یاد کنند، از اسپانیا یاد میکنند، به خاطر دورانی که با مسلمانها زندگی میکردند.
در یک جلسه جملهای خواندم که یک مسیحی نوشته است: این رفتاری که ما مسیحیها با یهودیها میکنیم در شأن سگ هم نیست. یعنی مسیحیها کلاً به دلیل این خصومت که یهودیها قاتلان مسیحاند، با یهودیها خیلی بدرفتاری میکنند؛ و خوشبختانه مسلمانها خیلی وقتها این کار را نکردند. ولی در مجموع، اگر مسلمانها مسیحیها و یهودیها را کنار بگذارند، اختلافات شیعه و سنی قطعاً عمدهتر میشود و به جان هم میافتند؛ و بعد هر کس که برد، میان خودشان هم اختلافهایی هست.
نکتهٔ خیلی مهم به نظر من همان است که در آن جلسه سعی کردم توضیح بدهم. تمام سعیای که در این جلسات مسیحیت و یهودیت دارم میکنم این است که گویی یک مسیحی و یک یهودی در درون شما بکارم تا کمی با آنها درگیر باشید.
فایده درگیری فکری با اهل کتاب
کمی درگیری فکری با اهل کتاب، حتی برای یک فرد، برای دین خودش خوب است. سعی کردم در این جلسات نشان بدهم که این درگیری فکری چه فوایدی دارد. وقتی میبینید استدلال یهودیها برای عدم تحریف کتابشان، استدلالی عقلی و مشابه همان است که شما برای قرآن میآورید، کمی به استدلال خودتان شک میکنید که کار میکند یا نه. کلاً وقتی حرفهای ادیان دیگر را میشنوید، حرفهایی که میدانید نتیجهاش غلط است، از آن شیوهٔ برخورد چیزی یاد میگیرید: اینکه آنجا اشکالی وجود دارد، و خودتان آنطور برخورد نمیکنید.
مثلاً سعی کردم از ماجرای وحشتناکی که برای یهودیها پیش آمد، یعنی اینکه ظهور مسیح را نفهمیدند، به شما بگویم که چقدر فایده دارد؛ یعنی چقدر میشود درس گرفت برای اینکه ما دچار این مشکل نشویم؛ شیعیانی که در نهایت آرزو و انتظارند دچار این مشکل نشوند که نشانهها را اشتباه بفهمند، نشانههای الکی برای خودشان تولید کنند و بعداً هم آن بلا سرشان بیاید.
کلاً اگر این اختلافات در این سطح بماند و بحثهایی باشد، در جوامعی که این ادیان کنار هم زندگی میکنند، واقعاً میانشان رقابت ایجاد میشود. مثلاً الان اگر مسیحیها را کنار مسلمانها بگذارید، جوامع مسیحی در امور خیریه خیلی فعالتر از مسلمانها هستند؛ و این برای مسلمانها شرمآور است. فکر نمیکنم هیچ حکمی در قرآن به اندازهٔ انفاق دربارهٔ آن آیه داشته باشد؛ چند صفحهٔ قرآن دعوت به انفاق و کمک به دیگران است. اکثر مسیحیها در کلیساهای محلشان یا در مؤسسهای خیریه واقعاً فعالیت میکنند؛ ولی صندوقهای قرضالحسنهٔ ما، که قرار بود از این کارها بکنند، کار دیگری میکنند. خلاصه اگر کنار آن مسیحیها باشیم، خجالت میکشیم؛ وقتی نیستند، خجالت نمیکشیم و اصلاً متوجه نیستیم که به چیزی عمل نمیکنیم.
به هر حال دعوت قرآن و دعوت اسلام این است که در این سطح خوب است این ادیان کنار همدیگر باشند؛ این جزو خواست الهی است که امت واحده وجود نداشته باشد، و در عین حال باید با همدیگر بحثهای مذهبی هم داشته باشیم. خود این بحثها، اگر مسلمانها تبلیغ کنند و با یهودیها و مسیحیها بحث کنند، حتی برای خود مسلمانها کاملاً مفید است. ما از تجدد شروع کردیم و همینطور به سمت آن جامعهٔ سنتی بسته رفتیم، و به سمت عقایدی که در جامعهٔ سنتی بسته شکل گرفتهاند و بنابراین نه استدلالی در آنها هست و نه خیلی دقتی.
حذفگرایی پس از انقلاب
اینها معمولاً عقایدی عوامپسندند. فکر کنم در طول این ۳۱ سال بهطور کاملاً یکنواخت، و نه خطی، به سمت اینجور عقاید جامعهٔ سنتی مذهبی خودمان رفتیم. اگر کمی دربارهٔ فضای اول انقلاب مطالعه کنید و آن را درک کنید، میفهمید که یکی از مؤلفههای این انقلاب اصلاً ضدیت با این عقاید سنتی بود. انقلاب همراه با نوعی نگرش کمی جدید به دین بود، نه نگرش سنتی؛ ولی الان آن مؤلفهها را دیگر نداریم. به هر حال اینها همه نتیجهٔ همان حذفهاست.
اگر بگذارید ادیان کنار همدیگر زندگی کنند، هم به عقایدشان خدمت کردهاید و هم به رفتارهایشان؛ و این جزو عقاید اسلام دربارهٔ اهل کتاب است. نکتهای را که گفتم، چون مهم بوده ولی خیلی کوتاه گفتم و گذشتم، میخواهم دوباره بگویم: اعلام نارضایتی کردم از اینکه مسلمانها هیچ وظیفهای برای خودشان قائل نیستند و کنجکاو نیستند ببینند شریعت یهود چه بوده و از کنار هم گذاشتن شریعت یهود و شریعت اسلام چیزی یاد بگیرند. مثلاً سعی کردم از اینکه در ۱۰ فرمان مسئلهٔ اهمیتدادن به همسایه هست، ولی در قرآن بیشتر مسئلهٔ اهمیتدادن به خانواده، چیزی نتیجه بگیرم؛ اینکه چرا این اتفاق افتاده، چرا آن حکم آن موقع آمده و بعد این حکم آمده است.
فلسفه احکام و اغراق توراتی
احساسم این است که یادگرفتن شریعت یهود برای کسانی که دربارهٔ شریعت کار میکنند میتواند خیلی مفید باشد، مخصوصاً در جهت فهمیدن فلسفهٔ احکام. چیزهایی آنجا حالت اغراقآمیز دارد، خیلی واضح، و بعداً اینجا تخصیص داده شده است. همین که بفهمید اصلش چه بوده که تخصیص داده شده، مفید است. مثلاً برای من شنیدن این حکم در شریعت یهود واقعاً تأثیرگذار بوده است که کسی که به مادر و پدر خودش بیاحترامی کند، حکمش سنگسار است، حکمش مرگ است. درست است که الان ما این کار را نمیکنیم و قبول دارید که قرار نیست این حکم الان در دنیا اجرا شود؛ ولی از نظر خداوند این جرم در این حد بود که روزی برای کسی که به پدر و مادر خودش توهین میکند، مثلاً فحش میدهد، حکم سنگسار دادند. وقتی این را میفهمید، حسی از میزان زشتی این کار به شما دست میدهد: مجازاتش در حد مرگ است.
به هر حال فکر میکنم مطالعهٔ شریعت یهود برای من جذاب بوده و هست و هرچه گیرم میآید میخوانم؛ و ای کاش، مخصوصاً کسانی که فقه کار میکنند، این علاقه را داشته باشند که بروند شریعت یهود را بخوانند. معمولاً مسلمانها دربارهٔ تورات و شریعت یهود در یک کلام میگویند اینها تحریف شده است و کنارش میگذارند. این را بارها در جلسه گفتهام و دوباره تکرار میکنم: احادیث هم تحریف شده است؛ دربارهٔ احادیث هم باید بروید و کلی زحمت بکشید تا اسنادشان را دربیاورید. مطمئن باشید تورات از احادیث تحریفشدهتر نیست.
بنابراین یک مسلمان میتواند تلاش کند و مثلاً بگوید اینجایش را به دلایل تاریخی و آنجایش را به دلایل محتوایی قبول ندارم؛ ولی اینگونه نیست که ۷۰ درصد تورات تحریف شده باشد؛ شاید درصدی، یعنی بخشهایی از آن، کم و زیاد شده باشد. شریعت یهود تا حدود زیادی سالم مانده است؛ یعنی تحریفات در آن زیاد نیست. آن بخش پنج فصل اول تورات خیلی دستنخورده است.
نکتهای که بهعنوان آخرین نکته میخواهم بگویم، و قبلاً به آن اشاره کردم، این است که به نظر من مسئلهای همچنان جای فکر کردن دارد. فرض کنید قبول کردهاید که نقش خداوند این بوده که در زمانهای مختلف چند دین به وجود بیاورد؛ مثلاً خوب بوده که سه دین در کرهٔ زمین وجود داشته باشد. ولی یک سؤال: این مسئلهٔ قوم برگزیده چیست؟ قوم یهود مأمور به تبلیغ هم نبودند. چرا بخشی از تاریخ دین اینگونه پیش رفته است که خداوند پای کوهی با قومی میثاقی بسته و اینها هزار سال بهنوعی تافتهٔ جدابافته باشند؟
بخشی از تاریخ ادیان ابراهیمی، بنا به نگرش قرآن از موسی تا مسیح، تاریخ یک قوم است؛ قومی که مأمور به تبلیغ نیستند و فقط مأمور به خداپرستیاند، و خداوند بهنوعی آنها را انتخاب کرده و با آنها رابطهٔ خاصی دارد. به نظرم در این سؤال چیزی برای فکر کردن وجود دارد. چرا مثلاً یهودیها نباید بروند توحید را در دنیا ترویج بدهند؟ آیا از نظر تاریخی امکان عملیاش وجود نداشت؟ مثلاً بتپرستی اینقدر قوی بود که همینکه اینها خودشان را حفظ کنند کافی بود؟ یا مثلاً مردم حرفهایشان را گوش نمیدادند؟ نمیدانم. به نظرم اینجا مسئلهای وجود دارد که درککردنش میتواند مهم باشد؛ من خیلی دربارهٔ آن بحث نکردم.
توضیح اینکه چرا اتفاقی در کل جهان افتاده، از دیدگاه دینی یعنی در تحلیل نهایی آن را به اسماء الهی برگرداندن. چرا دنیا اینطور است؟ چرا اینگونه پیش میرود و این اتفاقها میافتد؟ زیرا اسماء الهی در جهان تجلی میکنند. این تحلیل نهایی است. مشکلی که معمولاً داریم این است که از خیلی از امور درکی طبیعی داریم.
اسماء الهی و برگزیدگی
نمیتوانیم این امور را به این برگردانیم که مثلاً این واقعه با کدام اسم الهی که در این دورهٔ تاریخی ظهور کرده ارتباط دارد. ابنعربی سعی میکند با کمک قرآن و داستان پیامبران، سیر ظهور اسماء الهی را از نظر تاریخی بهنوعی نشان بدهد؛ هر پیامبری که میآید، اسمی دارد ظهور میکند. فکر کنم این تنها موردی است که در ذهنم هست که علل طبیعیاش را، یعنی اینکه چرا قومی برگزیده وجود دارد، خیلی خوب نمیفهمم؛ ولی برایم راحت است که آن را به اسماء الهی برگردانم. یعنی به نظر من معمولاً در آنچه واضح نیست، تحلیل نهایی تحلیل نسبتاً سادهای است.
سعی کردم بگویم، نمیدانم چقدر توضیح دادم، که میان این سه امت و اسماء مناسبتی وجود دارد: اسلام با الله، مسیحیت با رحمان و یهودیت با رحیم. و اینکه در بسم الله الرحمن الرحیم، که شعار اسلامی است، این سه اسم کنار همدیگر قرار میگیرند، بهنوعی با این مناسبت دارد که این سه دین هم در جهان وجود دارند. مسیح اصلاً تجلی اسم رحمان است و در آن طرف، یهودیت مثلاً تجلی اسم رحیم. آنجا شریعت قوی است و اینجا امور تکوینی. این همان دوگانگی موجود در جهان است: دوقطبیبودن مسیحیت و یهودیت را کاملاً حس میکنید؛ بُعد تکوینی در مسیحیت قوی است و بُعد تشریعی در دین موسی، و اسلام در این میان، مثل تجلی اسم الله، در میانه قرار میگیرد: جامع همهٔ اسماء.
توضیح دادم که میان الله و رحمان و رحیم این مناسبت هم وجود دارد که طبق آن قاعدهٔ کلی، اسماء به ترتیبی که ظهور میکنند ظاهر میشوند؛ یعنی به ترتیب ساختار اولیهشان، گویی اول پیامبران مربوط به اسمهای پایینتر میآیند، و سه پیامبر آخر باید تجلی رحیم و رحمان و الله باشند. این هم با آن تئوری کلی دربارهٔ ترتیب ظهور اسماء جور درمیآید.
رحیم چیست؟ رحیم تجلی آن نوع مهربانی خداوند است که مهربانی خاص است، در مقابل رحمان. تحلیل نهایی خیلی ساده است: خداوند اصلاً میخواهد با قومی ارتباط خاصی داشته باشد؛ با دینی که حالت خاصبودن در آن معنا داشته باشد. یعنی دقیقاً این حالت قوم برگزیده و ارتباط خاص خدا با قوم یهود، تجلی رحیمیت خداست؛ غیر از این هم نمیشود. رابطهای خاص است که در آن خداوند به شما مهربانی خاصی میکند که ربطی به اطرافیانتان ندارد. گویی خدا با هر کسی ارتباطی دارد، ربوبیت خاص دارد، رحیمیت دارد، و این بهنوعی در بطن معنای رحیم هست. بنابراین وضعیت برگزیدگی قوم یهود بهنوعی با این تجلی اسماء سازگار است.
ولی به نظر من قسمتهای میانیاش هنوز جای سؤال دارد؛ این تحلیل نهایی جواب کافی نیست. فکر میکنم اینکه از نظر تاریخی چرا این اتفاق افتاده، هنوز جای فکر کردن دارد. راستش غیر از این تحلیل، برای خودم خیلی بدیهی نیست که چرا هزار سال قومی وجود دارد که خداوند با آنها حرف میزند و این همه انبیا در میانشان میفرستد. یک بار تحلیلی گفتم که اینجا مسئلهٔ تکامل زبان و مانند آن وجود دارد، ولی باز همهٔ مسئله را حل نمیکند. یعنی این حالت برگزیدگی که در هزار سال برای بنیاسرائیل به وجود آمده، به نظر من هنوز جای فکر کردن دارد. این سؤال آخر را هم برای این باز نکردم که توضیحش بدهم؛ چیزی است که میخواهم در ذهنتان باشد؛ شاید کنجکاوی کنید و بیشترش را بفهمید.
اینجا پرسشی مطرح شد: توبهٔ یک قوم از یک اتفاق تاریخی که صرفاً اعتقادی نیست ولی تأثیری در نسل میگذارد، دقیقاً چیست؟ مثلاً فرض کنید مسیحی ظهور نکرده بود، ولی اتفاقی که برای بقیهٔ پیامبران بنیاسرائیل افتاده بود، یعنی کشتن پیامبران، تأثیر مهمی در نسل یهودی داشت؛ توبهٔ یهودی از این اتفاق دقیقاً چیست؟
سؤال خوبی است، ولی نمیدانم انتظار چه جوابی دارید؛ مثلاً اینکه بگویم واقعاً مراسم خاصی برای توبهٔ قومی دارید؟ به نظر من یک مورد در قرآن و تورات مشترک است: یهود گمراه شدند و مسئلهٔ تبعید بابلی پیش آمد. یهود چه کردند که برگشتند؟ مثلاً در دوران بابل اهتمام زیادی به تورات و به حفظ شریعت نشان دادند. این اتفاقاً از آن جهت بود که به آنجا رفتند و اقلیت شدند؛ اقلیتبودن این حسن را هم دارد. یهودیها وقتی اینجا با همدیگر بودند، یکجور رفتار میکردند؛ وقتی رفتند و اقلیت شدند، توجهشان به شریعت خودشان و هویت خودشان بیشتر شد. فکر نمیکنم مراسم دستهجمعی انجام داده باشند و از ماجرای پیش از تبعید بابلیشان توبه کرده باشند، ولی عملاً آدمهای بهتری شدند، و به همین دلیل خداوند آنها را دوباره به سرزمین مقدس برگرداند.
فکر میکنم وقایع تاریخی کلاً اینطور است: گاهی مجازاتهایی اتفاق میافتد و آدمها سختیهایی میکشند، و همین به جای توبهکردنشان است؛ یعنی گویی با سختیهایی که میکشند گناهشان پاک میشود. مثلاً قومی در شرایط خیلی بدی قرار میگیرد، یا در آن شرایط بد رفتارش بهطور بنیادی تغییر میکند. فکر میکنم اینها راه را باز میکنند برای اینکه دوباره مورد آزمایش قرار بگیرند. نمیشود اسمش را توبه گذاشت، ولی استحقاق این را پیدا میکنند که یک بار دیگر آزموده شوند. معمولاً اینطور است که نعمتهایی داده میشود، بعد گرفته میشود، و بعد از مدتی که سختی کشیدند، دوباره به قومی نعمت داده میشود. این افتوخیزها اینگونه است.
اگر دنبال این هستید که مسلمانها چه باید بکنند که برگردند، مسلمانها اول باید قبول کنند که خیلی مسلمان نیستند. مسلمانها این را قبول ندارند؛ همهٔ فرقههای اسلامی الان فکر میکنند عین اسلاماند و هیچ ایرادی ندارند؛ وهابیها مثلاً گویی جزو صحابهٔ پیامبرند. به نظر من کلاً ایرادهای اساسیای در تاریخ اسلام، در همان قرنهای اول، به وجود آمد که نتیجهٔ همان خلافتها و مانند آن بود؛ مثلاً دخالتهایی که خلافت در فقه اسلامی کرد. اینها برای مسلمانها مشکلاتی پیش آورد؛ مثلاً دورشدن از عقاید توحیدی، مثلاً غلوکردن. در شیعیان اینجور انحرافها را بیشتر میبینید، و سنیها هم از این چیزها کم ندارند. به هر حال مشکلاتی وجود دارد که اگر کمی تفکیک شوند، راه باز میشود.
تعبیر دستکم مسلمانهای تندرو، مخصوصاً اهل سنت، این است که علت اینکه خوار و خفیف شدیم این است که خوب جهاد نکردیم؛ تا موقعی که شمشیر دستمان بود و به حکم جهاد میزدیم، وضعمان خیلی خوب بود، و بعد شمشیر را زمین گذاشتیم؛ پس راهش این است که الان دوباره شمشیر به دست بگیریم برای عزت اسلام و مسلمین در دنیا. من واقعاً این حرفها را که میشنوم، میگویم جای اسلام بگذارید عرب. کلاً آنچه عزت داشت عرب بود و آنچه هم دنبال عزتش هستند عرب است؛ ربطی به اسلام ندارد. به نظرم موضوع اسلام در کار نبوده و در کار نیست؛ من این را تکذیب میکنم. اسلام با کشورگشایی عزیز نمیشود؛ با بزرگشدن یا کوچکشدن قلمرو چیزیاش نمیشود و به سرش نمیخورد. چیز دیگری هست، یعنی زایش فرهنگیداشتن، که مطمئناً ربطی به شمشیر ندارد؛ ولی قومی مثل عرب ممکن است با پهناورشدن سرزمینش احساس عزت کند.
دوباره این نکته مطرح شد که منظور، گناهی جمعی است که تأثیری نسلی گذاشته است. میخواهم بگویم این با بافت گناه و توبهٔ فردی کمی فرق میکند. گناهی که قومی مرتکب میشود، یعنی رفتار بدی که در قومی اتفاق میافتد، عواقبی دارد؛ و اگر رفتار خوبی در قومی اتفاق بیفتد، مثلاً نعمتهایی نازل میشود. این ایدهای کلی است که در قرآن هم هست.
توبه فردی و جمعی
لازم نیست قوم مثلاً عملیات توبه را به آن شکل متعارف انجام بدهد؛ اینکه اثر آن گناه پاک شود، کارهای خوب انجام بدهند و فضای گناهآلودی که در جامعه بوده از بین برود، نوعی توبه حساب میشود. البته در قرآن دعوت به توبهٔ جمعی هم هست؛ اینطور نیست که اصلاً معنی نداشته باشد. ولی به نظر من این افتوخیزهای تاریخی بیشتر مسئلهٔ خوب و بد عملکردن امتهاست که بالا و پایین میرود؛ و نکتهٔ مهم این است که کمی بهتر عمل کنند.