او میگوید دربارهٔ سه موضوع از جلسات قبل سوءتفاهمهایی هست که باید برطرف شود؛ نخست موضعش دربارهٔ تحریف قرآن. بعد به توجیه تخریب معبد برای یهودیها میرسد، از آنجا به نگاه دینی به تاریخ مسلمانها و به موفقیتهای قوم یهود، و میگوید بحث بعدی دربارهٔ سورهای از قرآن خواهد بود. در پایان از این حرف میزند که چرا یک یهودی نمیتواند از عقاید خودش دست بردارد.
موضع او دربارهٔ تحریف قرآن
او میگوید برداشت بعضیها از حرفهایش دربارهٔ تحریف قرآن شاید با آنچه گفته تطبیق نمیکند. نکتهٔ اصلیاش این بود که استدلالهای عقلیای که معمولاً میآورند تا ثابت کنند قرآن نمیتواند تحریف شده باشد درست نیستند؛ ممکن است استدلال بهتری وجود داشته باشد، ولی تا حالا استدلالی نشنیده که واقعاً قانعش کند. نظر شخصیاش مطلقاً این نیست که قرآن تحریف شده است؛ میزان اختلال در انتقال قرآن را در حد همان قرائتهای هفتگانه میداند.
این تصور بر دلایل تاریخی و متنی استوار است، نه عقلی، و او میگوید بهتر است مسلمانها دنبال همین دلایل بروند: قرآن در زمان عثمان با دقت بسیار زیاد جمعآوری شد، و اگر این را بپذیرید اختلاف قرائتها معمولاً به رسمالخطی مربوط میشود که نقطه و اعراب نداشت. تقریباً هیچجا اختلاف مهمی در قرائتها نمیبیند، هرچند بعضی از آنها تغییراتی در معنا پدید میآورند.
او میگوید دلایل عقلی برای محفوظماندن قرآن، یا استناد به آیهای از خود قرآن، «دلایلی خوابآورند»؛ جلوی مسلمانها را از تحقیق دربارهٔ اسناد میگیرند. کسانی که مسلمان نیستند مداوم دربارهٔ اسناد قرآن تحقیق میکنند، و چون استناد به آیه را نمیپذیرند، مسلمانها اگر میخواهند از کتاب خودشان دفاع کنند باید با همان ابزار کار کنند.
نمونهٔ دلیل متنی او انحرافهای گرامری قرآن است: اسناد تاریخی روشن نشان میدهد مسلمانهای صدر اسلام آنها را میدیدند و نمیفهمیدند، ولی عیناً ثبت کردند و جرئت نکردند جایی را که غلط واضح به نظر میآید درست کنند. تا نسخهٔ جدیدی پیدا نکنید نمیتوانید ادعا کنید چیز دیگری بوده است؛ دربارهٔ رباعیات منسوب به خیام میشود گفت اسناد کافی نیست، ولی نه دربارهٔ شاهنامه.
انسجام و سبک قرآن؛ المیزان
او میگوید نشاندادن انسجام یک سوره حرفزدن از کم و زیاد شدن چیزها را سختتر میکند. احساس بعضی غربیها که قرآن متن موثقی نیست و به نظرشان «دستوپاریخته» میآید، شاید استدلال حساب نشود، ولی نشاندادن انسجام آن را برطرف میکند. به نظر او یکی از اصلیترین دلایل، دستکم برای عدم اضافهشدن چیزی به قرآن، سبک بهشدت خاص آن است که در هیچ متن عربی همزمان با قرآن دیده نمیشود.
او میگوید چنین مطالعاتی را مسلمانها باید انجام میدادند و ندادند؛ فکر میکند دلیلش این است که همان استدلالهای عقلی برایشان کافی بود. به نظر او آن استدلالها کفایت نمیکنند، از جمله چون اگر درست باشند قرائتهای هفتگانه هم نباید وجود داشته باشد؛ اینکه میگویند هر هفت قرائت درست است آدم را میخنداند، هرچند شاید چیز خیلی سطح بالایی است و ما نمیفهمیم.
دربارهٔ المیزان میگوید نقلقولش عیناً در آن نبود، ولی نتیجهاش، یعنی تعارض بعضی احکام شرعی کنونی با احکام قرآن، قابلگرفتن بود. روایتی که در المیزان نقل شده صراحت دارد که حرامها فقط همانهایی است که در قرآن آمده؛ فقط در یک نکته اشتباه میکرد: فکر میکرد علامه طباطبایی نتیجه میگیرد پرهیز از آن چیزها بیپایه است، در حالی که علامه مطلقاً نمیخواهد این نتیجه را بگیرد.
معبد و توجیه دینی تاریخ
او میگوید دوباره تأکید کرده که توجیه تخریب معبد در سال ۷۰ میلادی برای یهودیها سخت است: با توجه به فرهنگ یهودی و تورات باید توضیح بدهند چه گناه بزرگی کردند. این استدلال میتواند از نوع جدل باشد، حتی از جانب کسی که خدا را قبول ندارد؛ تورات روایتی دینی از تاریخ است که خوبی را با اتفاق خوب و بدی را با اتفاق بد میسنجد، پس در منطق خود تورات باید توجیه داشته باشد.
او شخصاً مدافع این است که تاریخ توجیه دینی دارد. شاید مشکل روایت تورات این است که اتفاق خوب را بیش از اندازه سیاسی و مربوط به قدرت میداند؛ و جوابی که خودشان دادهاند، نفرتی بیدلیل در درون مردم، مثل شوخی است و با توجیهات خود تورات سازگار نیست.
به گفتهٔ او وقتی توجیهات یهودیها را ناسازگار میگفت حاضران لبخند رضایت داشتند، ولی به محض اینکه «نوبت سوزنی» به خودشان رسید ۸۰ سؤال برایشان پیش آمد. مسلمانها هم باید به این فکر کنند که اوج و حضیض تاریخی خودشان چگونه پدید آمده؛ باید بپذیرند که منحرف شدند، و با عملیات انتحاری یا ساختوپاخت با بعضی از قدرتهای اینور و آنور نمیتوانند بلند شوند. به گفتهٔ او یهودیها پس از تبعید بابلی توبه کردند و شروع به نوشتن تورات کردند، و مسلمانها هم باید در درون خودشان تحولات دینی پدید آورند.
نگاه دینی به فروپاشی تمدن مسلمین
او میگوید همین نگاه به تاریخ در قرآن هم هست: ایمان و پیروزی، سستی و شکست، مثل پیروزی عدهٔ قلیل در داستان داوود و جالوت؛ فقط گرایش تورات به خوب و بد کمی مادیتر و قرآن کمی معنویتر است. به گفتهٔ او مسئله فقط از دست دادن قدرت نظامی نیست؛ فرهنگ اسلامی هم از هر نظر در حالت قهقرا قرار گرفته، در حالی که سه چهار قرن پس از پیغمبر اوج تمدن اسلامی بود.
او میگوید قضاوت دربارهٔ وقایع تاریخی با دید الهی کار سادهای نیست و قاطعانه گفتن اینکه مثلاً حملهٔ مغول نتیجهٔ فلان کار مسلمانهاست خطرناک و ممکن است غلط باشد. با این حال پیشرفت اولیهٔ مسلمانها را نتیجهٔ طبیعی نبوت جدید میداند، مثل شیئی که هل بدهید و با وجود اصطکاک تا جایی میرود؛ اصطکاکها از روز پس از وفات پیامبر شروع شد. فکر میکند مسلمانها آنقدر منحرف شدند که وقتش بود زمین بخورند و حملهٔ مغول را چیزی تصادفی نمیداند، ولی نمیخواهد دربارهٔ وقایع خاص اظهارنظرهای عجیب بکند.
او میگوید شاید بزرگترین تحول تاریخ بشر پس از ظهور پیغمبر کشف سرزمین تقریباً خالی و پربرکتی مثل آمریکا باشد، که مثل هدیهای الهی بود؛ آمریکا میتوانست نصیب مسلمانها شود، ولی آنقدر خواب بودند که نفهمیدند. به نظر او دستکم سه دین مشروع وجود دارد، یهودیت و مسیحیت و اسلام، و خداوند اگر حمایت کند بر اساس محتوا حمایت میکند، نه بر اساس اسم مسلمان یا شیعه.
او میگوید ایرانیها خود را شیعهٔ امامان میخوانند ولی رفتار و اخلاقشان با آن نمیخواند، پس نباید خیلی منتظر امدادهای الهی بود. تا آنجا که به یاد دارد، صحنهای از جنگی صلیبی را از کتابی نقل میکند که اسمش یادش نیست: لشکر قوی مسلمان در برابر لشکر کوچک مسیحی که نوجوانان سفیدپوش بدون سلاح در صفش ایستادهاند تا کشته شوند؛ فکر نمیکند در چنین واقعهای خداوند چون اسمشان مسلمان است طرف آنها باشد.
یهودیان، اسرائیل و ادعای امداد الهی
او میگوید یهودیها میتوانند بازگشتشان را نتیجهٔ امداد الهی بدانند، ولی این بهنوعی مغالطه است که هر کس جنگی را برد بگوید «خدا طرف من بوده است»؛ انتظار دارد خداوند به قومی الهی کمک کند، اما پیروزی لزوماً نشانهٔ امداد الهی نیست. سعی کرده در بحث یهودیت وارد سیاست اسرائیل نشود، چون آن را خیلی مسئلهای دینی نمیداند.
به گفتهٔ او ایدهٔ بازگشت در تمام طول تاریخ بود و فقط در قرن نوزدهم، با امکانات جدید، تحقق پیدا کرد؛ صهیونیستها از اواخر قرن نوزدهم با رؤسای کشورها ملاقات کردند، پس ماجرا ربط زیادی به جنگ جهانی دوم و هولوکاست ندارد و جنگ جهانی اول و فروپاشی عثمانی مهمتر بود. نمیخواهد جواب قاطعی بدهد که چیزی دینی نیست، ولی تشکیل دولت اسرائیل لزوماً نباید ماجرایی دینی به معنای مثبت تلقی شود.
انتخاب سورهٔ بعدی
او میگوید دربارهٔ ادامه تقریباً تصمیم گرفته که پس از یهودیت موضوع سورهٔ دیگری از قرآن باشد؛ هرچقدر بحث یهودیت را به قرآن نزدیک کرد، شخصاً خیلی به آن علاقه ندارد و وقتی دربارهٔ یک سوره حرف میزند احساس بهتری دارد. مدام سعی کرده نشان دهد مسلمانها هم مشابه حرفهای یهودیها را میزنند، مثل استدلال عقلی دربارهٔ عدم تحریف.
احساس خوبی ندارد که دربارهٔ حرفهای غلط حرف میزند، هرچند ضروری است؛ بعضی حرفهایش دربارهٔ انحرافهای جامعهٔ دینی خودشان «تاریخمصرفدار» است، در حالی که حرف دربارهٔ سورهای از قرآن چنین نیست. از کتاب Engels علیه Dühring یاد میکند و میگوید شاید Engels وقتش را تلف کرد و کاملاً ممکن است مقابله با بعضی متفکران امروز ایران هم از همین نوع باشد. کاندیدی که در ذهن دارد سورهٔ حج است، ولی تصمیم قطعی نگرفته.
چرا یهودی از ایمانش دست نمیکشد
او میگوید مشکل با اصل یهودیت نیست؛ مشکل این است که ادیان الهی بعدی را نپذیرفتند. اعتقاد یک جامعهٔ سنتی مثل یهودیها با استدلال عقلی پدید نیامده، پس با آن از بین هم نمیرود؛ یهودیبودن انتخابی منطقی نیست. ترک یهودیت یعنی به همهٔ اجداد پشت کردن: پذیرفتن حرف مسیحیها یعنی اجداد یهودی مسیح را کشتند و همهٔ علما و عرفای بزرگ یهودی پس از مسیح گمراه بودند؛ او برای این وضع «دور سنتی» را پیشنهاد کرده بود: آدمهای خوب اینها هستند و چون اینها خوباند، حرفهای ما درست است.
به گفتهٔ او قربانیدادن هم مکانیسمی برای تثبیت عقاید بوده؛ جامعهای که پای بت کسی را سر بریده نمیتواند بهراحتی بپذیرد که آن بت هیچ نیست. یهودیها کسی را پای بت نمیکشند، ولی زجر زیادی کشیدهاند، و پذیرفتن اینکه همهاش بیخود بوده برایشان بهنوعی از مردن بدتر است. او از عبارت «ناف ما را با عشق به امام حسین بریدهاند» بدش میآید: اول باید بفهمید عقیده برحق است.
بهترین اشتباه و لذت سنت
او میگوید هر سنتی، مخصوصاً وقتی غیرمنطقی است، هزینهٔ تغییر دین را بالا میبرد، مثلاً حکم ارتداد را مرگ اعلام میکند. به تعبیری تمثیلی هرچه سعی کرده یهودیِ درون خودش را قانع کند قانع نمیشود و دلیلش منطق نیست. یهودیهایی که به شریعت عمل میکنند و نورانیت آن را در پایان روز شنبه حس میکنند، پذیرفتن اینکه برنامهٔ کل یهودیت خراب است برایشان سخت است؛ این را «بهترین اشتباه» میداند، چون به یهودی نمیگوید «شریعتت کلاً شریعت مزخرفی است»، بلکه میگوید الهی است.
اگر کسی بگوید در جامعهٔ یهودی به دنیا آمده، مطمئن نیست مسیح بوده یا نه، ولی چون شریعتش را الهی میداند بدون نفی ادیان بعدی به آن عمل میکند، او فکر میکند اصولاً ایرادی ندارد؛ شاید به اندازهٔ کافی تحقیق نکرده، و معنای به رسمیت شناختن اهل کتاب در قرآن را همین میداند.
سنتها بخشی از پایداری خود را هم از لذتی میگیرند که به مردم میدهند؛ سنت مدرن اروپا و آمریکا از این نوع است و چون همهٔ درها را باز کرده به خشونت احتیاج ندارد. با این توضیحات دیگر نمیخواهد با یهودیها بحث کند و بحث با آنها را بیفایده میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه