جلسه با پرسشهایی دربارهٔ فهم متن آغاز میشود و سپس طرح پروژه را بازمیگوید: مفهومی را از متن دینی بیرون بکشیم و آن را به تعریفی فلسفی ترجمه کنیم. بعد توضیح میدهد چرا معجزه موضوع این جلسات است و زبان متن دینی با زبان فلسفه چه فرقی دارد. در پایان استاد دوم برهانی دربارهٔ باور به معجزه را بررسی میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ بازنویسیِ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
پرسش آغازین: فهم و قصد مؤلف
اینکه فهمیدن یک مجموعهٔ معنایی کشف قصد مؤلف است یا نه، چنانکه میدانید، یکی از مهمترین پرسشهایی است که در هرمنوتیک دربارهٔ آن بحث شده است؛ پرسشی که شما مطرح میکنید از همین دست است.
یکی از حاضران: این را به این دلیل پرسیدم که تفسیر قرآن را در نظر بگیرید. قرآن از طرف خداست و به اصطلاح دو مؤلفه دارد: یکی هدایت و یکی حکمت الهی؛ یعنی مثلاً خدا فرض میکند که من دستکم همهٔ جنبهها را میفهمم. ولی اگر فهم جنبههایی از متن معطوف به ابزارهایی باشد که ما امروز داریم، آیا این در واقع تفسیر آن را میگیرد؟
نه، نمیگیرد. چرا؟ دلایلی دارد و من یکی از آنها را میگویم. ابزارهایی که امروز در اختیار داریم به این کار میآیند که بتوانیم دربارهٔ متن به شکلی مورد توافق، یعنی بینالاذهانی، خوب بحث کنیم: من بیایم و به شما بگویم که این مفهوم به دلیل این نشانههای زبانشناختی، یا این قاعدهای که در نظریهٔ ادبی پدید آمده است، و مانند اینها، چنین معنایی دارد. ولی این مطلقاً به این معنا نیست که کسی ۱۰ سال پیش نمیتوانست آن نکته را بفهمد.
من از نظریهٔ ادبی استفاده میکنم؛ مثلاً میتوانم شهودهایی را که ممکن است نسبت به متن وجود داشته باشد با هم مقایسه کنم و دربارهٔ آنها بحث کنم. کار این ابزارها منسجمکردن نیست، بینالاذهانیکردن است؛ یعنی میکوشم آنچه را فهمیدهام به شما منتقل کنم. اما اینکه آیا هدایتی که به یک فرد میرسیده، در دوران قدیم کمتر قابل انتقال بوده است یا امروز، مطلب دیگری است و ربطی به حکمت خدا ندارد. متن میتوانسته کسی را ۱۰ سال پیش هم خیلی خوب هدایت کند، ولی ممکن بود آن شخص نتواند دربارهٔ آن مفاهیم خوب توضیح دهد و حتی برای خودش هم روشن کند که آنها را از کجا درآورده است؛ او متن را خوانده است.
اینکه کسی از یک نقاشی خیلی خیلی تحت تأثیر قرار بگیرد و آن را خوب بفهمد، با اینکه بتواند برای دیگران دربارهٔ آن خوب حرف بزند، فرق دارد. ما امروز میتوانیم دربارهٔ یک نقاشی خیلی خوب حرف بزنیم. چرا؟ چون کسانی که خوب میفهمیدند آنقدر کمکم حرف زدهاند که واژههایی پدید آمده است و مکتبهایی هست که من میتوانم بگویم این رنگآمیزی شبیه فلان مکتب است و از آن نتیجهای بگیرم. اما معنای اینها این نیست که کسی ۱۰ سال پیش نقاشی نمیفهمیده است. این یکی از دلایل است و چند نکتهٔ دیگر هم هست.
یکی دیگر از حاضران: پرسش من شبیه پرسش ایشان است، ولی متفاوت. نکتهای که ذهن مرا درگیر کرده این است که ما امروز چیزهایی را دربارهٔ قرآن بیان میکنیم که در قدیم بیان نمیکردند. خود قرآن موجودی پویاست. در قرآن دربارهٔ موجودهای مهم دنیا صحبت میشود، مثلاً تشبیه حضرت عیسی؛ خود قرآن هم یکی از موجودهای مهم دنیاست. ولی ما در قرآن کلماتی نداریم که با آنها چیزهایی را که دربارهٔ قرآن بیان میکنیم بگوییم؛ یا کلماتش را داریم، ولی منحرف شدهاند. آنچه ایشان میگفت در ذهن من اینگونه درآمد: چرا زبان ما پس از ۱۴۰۰ سال به جایی رسیده است که اصطلاحسازی میکنیم و دربارهٔ قرآن اینگونه بحث میکنیم؟ اینها بحثهای مهمیاند، چون در خود قرآن چنین بحثی نیست؛ البته هست: قرآن دربارهٔ خودش چیزهایی گفته است، مثل «تبیان»، و اصطلاحاتی از این دست دربارهٔ قرآن هست که برخی چیزها را دربارهٔ آن نشان میدهد. اما ما این بحثها را بهطور کامل با زبانی مدرن داریم که پیشتر وجود نداشته است.
قبول دارید که این پرسش تا اندازهای به بحثهای ما ربطی ندارد؛ حالا ممکن است ربطی داشته باشد، ولی پرسش ایشان از این روست که این بحثها فرمی مدرن دارند. اینکه ما چیز مهمی را دربارهٔ خود قرآن میگوییم که با کلمات و بیان قرآنی نیست، یعنی اینکه در دورانی مدرن زندگی میکنیم که زبان پیچیدهتری داریم و میتوانیم برخی چیزها را دربارهٔ قرآن با این زبان بیان کنیم، مثل این است که کسی ایراد بگیرد که چرا دربارهٔ بحثهایی که در قرآن از سماوات و ستارهها و مانند آنها هست، ما امروز چیزهای بیشتری میدانیم.
آیا واقعاً اینطور است؟ بله، صددرصد همینطور است. ما میدانیم که کهکشانها بسیار بزرگتر از چیزیاند که کسی در زمان قرآن، با نگاه به آسمان، تصور میکرد؛ او فکر میکرد سقفی است که چند چیز به آن چسبانده شده است.
ما چیزی میدانیم که آنها نمیدانستند؛ مشکل چیست؟ آنها هم مزایایی داشتند که ما نداریم. همینطور هم هست؛ شاید آنها بهتر باشند. آنها به دلیل کوچکبودن زبانشان مزایایی دارند، چون واژههای تهی و مانند آن در زبانشان کمتر است.
ما هم مزایای خودمان را داریم و اکنون از مزایای زبان گستردهترمان استفاده میکنیم. میخواهم بگویم این پرسش موجه و خوبی است، ولی نه در قالبی که ما اینجا دربارهاش صحبت میکنیم.
یادآوری کوتاهی بکنم که بحثی که در جلسهٔ قبل گفتم به کجا رسید، تا از آنجا ادامه دهم و کمکم به همین مفهوم برسیم: ترجمهکردن مفهوم معجزه در متون دینی خودمان به چیزی که مثلاً میتوان با زبان فلسفهٔ تحلیلی بیان کرد. در جلسهٔ قبل طرح کلی پروژهای را گفتم که انگار میخواهیم انجام دهیم.
اینکه چرا میخواهیم این کار را انجام دهیم و آیا انجامش خوب است یا نه، اینها را هم در جلسهٔ قبل گفتم. یک متن دینی داریم؛ میخواهیم اول فرایندی را طی کنیم و از آن مفهومی، مثلاً یک مفهوم دینی، بیرون بکشیم؛ بعد میخواهیم این مفهوم دینی را ترجمه کنیم، یعنی آن را به زبان فلسفه وارد کنیم و به تعریفی تبدیل کنیم که با زبان فلسفه بیان شده باشد.
در مرحلهٔ نخست باید قرائتی در داخل متن دینی صورت بگیرد، و گفتم که امروز برای این کار ابزارهای خوبی داریم که با آنها میتوانیم کار را انجام دهیم و برای دیگران بیان کنیم؛ در مرحلهٔ دوم هم یک کار فلسفی میخواهیم انجام دهیم. این دیاگرام کمک میکند روشن شود که چرا اینجا دو استاد هست.
من خودم را در بخش نخست متخصص میدانم و فکر میکنم کاری که انجام میدهیم به متخصص در این بخش نیاز دارد. اصلاً مراجعهٔ من به آقای دکتر آزادگان از این روست که فکر میکنم کسانی که حرفهای در فلسفهٔ تحلیلی کار میکنند باید در این پروژه دخالت کنند، چون خودم را در بخش دوم متخصص نمیدانم.
منظورم از متخصص کسی است که مثلاً عمرش را گذاشته و ادبیات (لیتریچر) فلسفهٔ تحلیلی را خوانده است. همین دوبخشیبودن توجیه میکند که چرا این کلاس دو استاد دارد؛ این یکی از فواید این دیاگرام است. فایدهٔ دیگرش این است که نشان میدهد من در یک دپارتمان فلسفه چه کار میکنم.
کسی این پرسش را مطرح کرده بود که اصلاً من برای چه به دانشگاه آمدهام؛ من به عنوان فیلسوف به اینجا نیامدهام. من به عنوان کسی آمدهام که در قرائت متن تخصص دارد.
برنامهٔ جلسات و مفهوم معجزه
از جلسهٔ قبل پرسشهای بسیاری مطرح است که به نظر من همهشان بجا هستند.
در راستای این پروژه، غیر از این مفهوم معجزه، کار دیگری هم باید انجام شود. اینکه چرا معجزه مفهوم مهمی است، و چرا شاید کار را با همین مفهوم شروع کردهام، چیزی است که چند دقیقهٔ دیگر میکوشم توضیح دهم؛ همان چیزی که آقای دکتر آزادگان هم در جلسهٔ قبل، در آغاز صحبتشان، کوشیدند دربارهٔ اهمیتش صحبت کنند.
من همان حرفها را میخواهم به زبان دیگری تکرار کنم. این پروژه، بالاخره، پروژهای کلی است. یکی از کارهایی که شما میتوانید انجام دهید، و امیدوارم در پیشنهادها به پیشنهادهای خوبی برسیم، این است که ببینید چه مفاهیم یا مباحث دینیِ دیگری، مطابق با متون دینی، وجود دارد که بهطور آشکاری با مفاهیم موجود در فلسفهٔ دین خیلی فاصله پیدا کرده است و خوب است دربارهاش صحبت کنیم؛ مثلاً مسئلهٔ شر، یا اصلاً خود مفهوم خدا. همهٔ اینها قابل بحثاند.
میتوانید موضوعها (تاپیکها) و مفاهیم فلسفهٔ دین را، یا دیکشنریهایی را که این واژهها را توضیح میدهند، جلوی خودتان بگذارید و در ذهنتان ببینید احساس میکنید کدامیک با آن شهود دینی که دارید، یا با شکلی که مسئله در متون دینی مطرح شده است، خیلی تفاوت دارد.
چرا این به نظر من مهم است؟ چون امید من، از همان آغاز که پیشنهاد شد این جلسات به این شکل تشکیل شود و درسی ارائه شود، این بوده و هنوز هم هست که موضوع این جلسات به مفهوم معجزه محدود نماند و دستکم روی یک مفهوم دیگر هم واقعاً کار کنیم. یعنی این جلسات این حالت را پیدا کند که انگار از جایی به بعد با هم کار تازهای را انجام میدهیم؛ هرچند همهٔ بحثهایی که من اینجا دربارهٔ معجزه میکنم، از نظر خودم، باز و قابل کار است و ممکن است کسی اصلاً تعریف دیگری به نظرش برسد که مناسبتر باشد.
نیاز به تعریف فلسفی معجزه
بنابراین خوب است این کلاس این حالت را نداشته باشد که ما چیز ثابتی آوردهایم و میخواهیم به شما ارائه کنیم. به نظر من مهمتر از تکمیلشدن بحث معجزه این است که دستکم، شاید از نیمهٔ جلسات به بعد، دربارهٔ چیز دیگری بحث کنیم: کمکم مفهوم را از متن بیرون بکشیم، بعد بکوشیم ترجمهاش کنیم و به شکلی مشارکتی جلو برویم.
دستکم میتوانید در پیشنهاد اینکه روی چه مفاهیم دیگری میشود کار کرد، سهیم باشید. نکتهای که اکنون میخواهم دربارهٔ بخشی از آن مفصل صحبت کنم این است که ریشهٔ این اختلاف چیست.
از نظر من این مسئلهای باز است. خودم میتوانم همین حالا سه چهار دلیل بگویم که چرا میان مفاهیم دینی در متون دینی و متون فلسفی در فلسفهٔ دین فاصلهٔ قابل ملاحظهای وجود دارد؛ ولی یکی را که اکنون لازم دارم دربارهاش صحبت کنم میگویم، و فکر میکنم دربارهٔ بقیه خودتان میتوانید فکر و گفتوگو کنید.
واقعاً ممکن است ایدههای جالبی داشته باشید، مثلاً از لحاظ تاریخی. به عنوان یک اشاره (کامنت) بگویم که فکر میکنم پیدایش علم جدید در فاصلهگرفتن این مفاهیم تأثیر داشته است. نمونهاش همین معجزه است که انگار از جایی به بعد، تحت تأثیر جهانبینی تازهای که از راه علم پدید آمد، روی ریل دیگری افتاده است.
فعلاً این دیاگرام را در ذهن داشته باشیم. روشن است که اینجا میخواهیم مفهومی را از متن دینی استخراج کنیم؛ مثلاً دربارهٔ معجزه ببینیم در متن دینی چه رویکردی وجود دارد، مفهومی را استخراج کنیم و بعد از این مفهوم تعریفی دربیاوریم.
پرسشی که مطرح شد آنقدر از حرفهای ما دور است که من مطلقاً به آن پاسخ نمیدهم؛ اینها را باید در حوزهٔ علمی قم بپرسید. وقتی ما میگوییم متون دینی، ممکن است منظور روایات باشد، یا متن دینی همراه با مفسرش، یعنی متنی که تفسیرش به آن پیوست شده است.
به نظر من در این بحث نهایتاً میتوانید بگویید که در آن بخش قرائت، کسانی مخالفاند؛ و ما از اول پذیرفتهایم که مخالف باشند. ما اصلاً اصراری نداریم که بگوییم این چیزها را از متن دینی درآوردهایم و قرآنی است؛ نمیخواهیم وارد این بحثها شویم.
میخواهم حرفهایی را که آقای دکتر آزادگان در جلسهٔ قبل دربارهٔ اهمیت معجزه گفتند، به زبان دیگری بگویم و توضیح دهم که چرا معجزه با موضوع اعلامشدهٔ این جلسات هم ارتباط خیلی نزدیکی دارد.
خدای دئیستی و خدای متون دینی
تا جایی که تصویر شما از خداوند تصویری به اصطلاح دئیستی باشد (این اصطلاح خیلی متداول نیست، ولی من لفظ «دئو» را به کار میبرم)، یعنی خدای شما آن خدایی باشد که جهان را خلق کرده، قوانینی هم برای آن گذاشته و خودش کنار نشسته است و جهان دارد کار میکند، این با علم جدید سازگار است. کسانی که در علم جدید کار میکنند مشکلی با این ندارند که موجودی ماوراءطبیعی وجود داشته باشد که اصلاً کاری به کار ما ندارد. تعارض کی پیش میآید؟ وقتی بخواهید «تئو» داشته باشید و تئیست شوید. تئو موجودی نیست که کنار نشسته باشد؛ میخواهد خودش را آشکار کند، از شما انتظارات اخلاقی دارد، به نوعی میتواند در زندگی شما دخالت کند، در تاریخ دخالت کرده است و میخواهد آدمها را هدایت کند. تئو موجودی فعال است؛ دئو فعالیت خودش را کرده و اکنون دیگر تماشاگر است.
آنچه به نظر من دقیقاً میان این دو تمایز ایجاد میکند این است که اگر به این دئو مفهوم میراکل را اضافه کنید، آنوقت تئو به دست میآید؛ یعنی دئویی که دخالت میکند. البته حتی کسانی که با جهانبینی علمی نگاه میکنند مشکلی ندارند با اینکه دئو حافظ قوانین باشد و دخالتش اینگونه باشد که بهطور مداوم این قوانین را حفظ میکند؛ مثلاً انرژیای لازم است تا قوانین حفظ بمانند.
خداوند دارد این کار را میکند؛ فعالیتی که با قوانینی که از اول گذاشته است هماهنگ باشد، از نظر کسانی که جهانبینی علمی دارند همچنان مشکلی ندارد، فقط شاید احساسشان این باشد که این تصوری زائد است و لازم نیست. ولی میراکل به معنای دخالت همراه با نقض قوانین و همراه با نوعی مقاصد خاص، چیزی است که به نظر میآید دیگر با علم جدید سازگار نیست و شما را وارد دیدگاههایی میکند که تئیستی است: خداوندی شخصی و فعال که کار میکند، صدای شما را میشنود و جواب میدهد، و وقتی دعا میکنید برآورده میکند.
این همان چیزی است که به نظر میآید با جهانبینی علمی تعارض پیدا میکند. این فرمول کاملاً تقریبی است؛ لازم نیست اینجا میراکل بگذاریم، و آن را به عنوان فرمول خیلی جدی نگیرید. آنچه میخواهم بگویم این است که دقیقاً همین مفهوم میراکل است که انگار میان علم و دین مشکل ایجاد میکند. یعنی خدای علمی نمیتواند با مفهومی مثل میراکل همراه شود. و میخواهم بگویم دینداران این را لازم دارند: خدایی که معجزهای انجام نمیدهد و دخالتی نمیکند، آن خدایی نیست که دینداران طبق متون دینی به آن باور دارند؛ خود متون دینی به یک معنا نتیجهٔ دخالت خداوندند. بنابراین نمیتوانید متن دینی را بخوانید و برداشتی دئیستی از آن داشته باشید. همین فرستادن پیامبران و اعتقاد به این چیزها به نوعی ظهور خداوند است: این خدایی است که میخواهد ظاهر شود، میخواهد خودش را عرضه کند، میخواهد شما را به سمت خودش بکشد و کاری در برابر انسان انجام دهد. اینجا در واقع میخواهم بگویم که معجزه انگار محل برخورد علم و دین است.
بنابراین اینکه اسم این کلاس «علم و دین» است ولی دربارهٔ معجزه بحث میکنیم، از این روست که چیز خیلی سادهای میانجی است: آنچه شما را انگار از جهانبینی علمی به جهانبینی دینی میکشد، یعنی از دئو به تئو منتقل میکند، این است که به مفهوم معجزه، به وقوع معجزات، اعتقاد داشته باشید. این هم فقط نکتهای بود که با آن هم حضور خودم را در اینجا توضیح دادم و هم به نوعی اسم درس را.
هنوز دربارهٔ مفهوم معجزه بحثی نکردهایم که ببینیم دامنهاش گشاد است یا تنگ؛ بگذارید بحث شود. ولی حقیقتش نمیدانم چطور از این حرفهای من چنین نتیجهای گرفتید.
اینکه احساس شما از این حرف این است که معجزه باید روزمره باشد، به نظر من اینطور نیست. اتفاقاً کسی میتواند بگوید معجزه فقط در تاریخ اتفاق افتاده و اکنون بساطش جمع شده است؛ باز هم با جهانبینی علمی در تعارض است، چون به هر حال جایی خداوند قوانینی را که گذاشته بود نقض کرده و بعداً برخلاف آنها عمل کرده است.
گفتم که این تقریبی است. دربارهٔ خلقت هم، دئو میتواند خالق باشد؛ مگر خالق نیست؟
دئو میتواند خلق کرده باشد، آن هم به گونهای که انسانها بر اثر فرایند تکامل پدید آیند. بگذارید آن پرسش باز را، یعنی علتهای دورشدن فلسفهٔ دین از متن دینی، به عنوان یک پرسش بنویسم.
چرا فلسفه دین به تعریف میپردازد
میخواهم به یکی از علتها اشاره کنم که فکر میکنم شاید علت اصلی باشد؛ نه فقط به این دلیل که کنجکاوی علمی داشته باشیم و بخواهیم کنجکاویمان ارضا شود که چرا این اتفاق افتاده است.
این علتها میتوانند تاریخی باشند و ریشههای خیلی متفاوتی داشته باشند. به این علت به آن اشاره میکنم که فکر میکنم علت مهمی است که درکش در همین فرایند قرائت و ترجمه تأثیر میگذارد؛ یعنی برای ما کاربردی عملی دارد تا بفهمیم این کار را چگونه باید انجام دهیم.
تفاوت این ابتدا با آن انتها در چیست؟ باید به نوعی حسی پیدا کنیم از اینکه چه چیزی را به چه چیزی تبدیل میکنیم. یک علت، شاید علتی خیلی مهم، تفاوت عمدهای است، که زیرش خط میکشم و در گیومه میگذارم، میان زبان متون دینی و زبان فلسفی.
واقعاً اینجا به ترجمه احتیاج داریم؛ انگار با دو زبان مختلف صحبت میکنیم. زبان در اینجا به معنای انگلیسی و فارسی و مانند آن نیست؛ نه اینکه مثلاً زبان متون دینی عبری باشد و بخواهیم آن را به انگلیسی ترجمه کنیم. شیوهٔ استفادهٔ متون دینی از زبان با شیوهٔ استفادهٔ فیلسوفها از زبان کاملاً متفاوت است.
برای اینکه روشن شود، باز کمی توضیح میدهم. آدم وقتی میخواهد چیزی را توضیح دهد، کمی از شاخ و برگش را کنار میگذارد؛ پس در حرفی که میزنم کمی تقریب هست.
بهطور تقریبی میتوانم اینطور بگویم که متداول است زبان را در سه سطح ببینیم: واژگان، جملهها و روایت. در هر زبان مجموعهای از واژهها دارید؛ با این واژهها میتوانید جمله بسازید و با این جملهها میتوانید روایت بسازید.
روایت یعنی عبارتهای طولانیای که چیزی را توصیف میکنند. اگر به این سه سطح زبان نگاه کنید، تمرکز فیلسوفها بهشدت روی این بخش، یعنی جمله (سنتنس)، است؛ در حالی که تمرکز متون دینی بهشدت روی واژگان و روایت است. اصلاً بیان متن دینی میخواهد بیانی از این به دست دهد که جهان چگونه است.
اینطور نیست که گزارههایی بنویسد و بعد بخواهد این گزارهها را مثلاً با هم قیاس کند و نتیجهای بگیرد. اصلاً صورت بیانی متون دینی این شکلی نیست؛ برایتان داستان تعریف میکند و با این داستانهایی که میشنوید، تصویری از جهان در ذهنتان نقش میبندد.
هم فیلسوف و هم نگارندهٔ متون دینی، که میتوانید دربارهٔ اینکه نگارندهاش کیست اختلاف نظر داشته باشید، هر دو میکوشند جهانبینیای به شما بدهند. ولی فیلسوف چه میکند؟ نه اینکه فیلسوف از واژگان استفاده نکند، یا حتی ممکن است از روایت هم استفاده کند؛ مسئله میزان تمرکز است و اینکه تمرکز روی کدام است.
فیلسوف با استفاده از تعریفهایی (دیفینیشنهایی) که برای بعضی از واژگان آورده است گزارههایی میسازد که میتوانند با هم ترکیب شوند، استدلال (آرگیومنت) بسازند و چیزی را برای شما نتیجه بدهند.
گویی آرزوی فیلسوفی مثل اسپینوزا، که کوشید این کار را انجام دهد، یا بعدها راسل و امثال او، این بوده است که چند گزاره را به عنوان اصل موضوع بگیریم، تا حد ممکن ساده و کمشمار، و بعد همهٔ گزارههای درستی را که میخواهیم، از آنها نتیجه بگیریم. یعنی دستگاهی اصل موضوعی بسازیم که جهانی را که میخواهیم توصیف کنیم و حرفهایی را که میخواهیم بزنیم، به صورت منطقی در آن بیان کنیم. چرا میگویم فیلسوف هم از واژه استفاده میکند؟ میتوانم بگویم که از روایت کمتر استفاده میکند و برای ما داستان نمیگوید، ولی از واژهها استفاده میکند؛ همهٔ جملههایش از واژه ساخته شده است. اما به یک نکته دقت کنید: واژه را هم که میخواهد به کار ببرد، برایش تعریف میآورد؛ یعنی چند جمله، چند گزاره، میگوید تا آن واژه در ذهن شما تعریف شود.
متن دینی چه میکند؟ متن دینی تقریباً استنتاج انجام نمیدهد؛ خیلی بهندرت گزارهها را با هم ترکیب میکند تا گزارهٔ جدیدی بسازد، و حتی واژههایش را تعریف نمیکند. پس چه میکند؟ واژه را آنقدر در جاهای مختلف به کار میبرد که اگر معنایش را هم ندانید، به نوعی آن را میفهمید.
روایتهایی تعریف میکند؛ این روایتها توصیف جهان و نحوهٔ دخالت در آناند. نحوهٔ دخالت خداوند در جهان را به صورت چند گزاره به شما نمیگوید؛ داستانی میگوید تا به شما بگوید خدا اینگونه دخالت میکند: مثلاً فلانی دعا کرد و خداوند اجابت کرد؛ کسی داشت عبادت میکرد و خداوند به او وحی کرد.
شما اینها را میبینید. اما در متون دینی چنین چیزی نمیبینید که سرفصلی دربارهٔ انواع دخالتهای الهی (انواع «اکت»ها) در امور جهان باشد؛ مثلاً اینکه هرگاه دعا کنید و دعایتان در فلان تعریفی که گفتیم صدق کند، آنگاه خداوند مثلاً فلان درصد اجابت میکند. ولی دعا و اجابتش و انواع دخالتهای الهی را در متن میبینید. کجا؟ آنجا که داستانی دارد تعریف میشود. بنابراین هر دو یک جهانبینی به شما میدهند، ولی نحوهٔ کارشان، یعنی اینکه این جهانبینی چگونه به شما منتقل میشود، خیلی تفاوت دارد.
چرا به یک فرایند ترجمه نیاز داریم؟
ورود واژههای دینی به فلسفه
چون واژههایی که در متون دینی آمدهاند اصلاً تعریف ندارند. من وقتی میتوانم واژه را وارد فلسفه کنم که بگویم چیزی معجزه است اگر مثلاً در این دو شرط صدق کند؛ این دو شرط هم باید بر اساس واژههایی بیان شود که معنایشان را از قبل میدانم، و ادعا کنم که این دو شرط جامع و مانعاند.
هر چیزی که معجزه است در این شرطها صدق میکند و هر چیزی که معجزه نیست صدق نمیکند. برای کسانی که با آن ایدهٔ ویتگنشتاینِ متقدم آشنا هستند که زبان تصویرگر است: آنجا به نوعی دقیقاً اینطور گفته میشد که شما یک جمله (سنتنس) را میگیرید، مثلاً میگویید فلان چیز روی میز است.
دارید تصویری ارائه میکنید: میزی هست و چیزی روی آن قرار گرفته است. اتفاقاً وقتی همان تراکتاتوس را میخوانید، این حس پیدا میشود که انگار زبان مجموعهای از جملهها و گزارههاست و این گزارهها دارند تصویر میکنند. ولی متون دینی این کار را نمیکنند.
به نظر میآید متون دینی تصویری را که ارائه میکنند با ابزارهایی به نوعی پیچیدهتر میسازند. گزاره هم دارند، ولی خیلی چیزهای دیگر هم در آنها هست. متون دینی از لحاظ ادبی و زبانی پیچیدهترند و طبعاً کاری که فیلسوف میخواهد انجام دهد در آن قالب اصلاً قابل تعریف نیست.
چه مزیتی داشته است که سراغ فلسفه رفتهاند؟ اگر مثلاً فرض کنید زبان امکانات دیگری دارد که میشود از آنها استفاده کرد، چه مزیتی داشته است که سراغ فلسفه رفتیم و هنوز هم ادامه میدهیم؟ فلسفه بینالاذهانیتر، دقیقتر و روشنتر است. یعنی اگر متنی را جلوی خودتان بگذارید، یا روایتی را بگویید، آدمهای مختلف میتوانند بیایند و بحث کنند که از آن چه میفهمند. ولی فیلسوف میکوشد بگوید: اگر این را قبول داری، باید آن را هم قبول داشته باشی. کمی یقهٔ شما را میگیرد، استدلالی (آرگومانی) میسازد و به شما ثابت میکند که با توجه به همان چیزی که خودت میدانی، این باید مورد پذیرشت باشد، اگر فلان چیزها، مثلاً بدیهیات، را بپذیری. این میل به ارتباط و قانعکردن چیزی است که ما را به سمت روشنی برده است: باید روشن و دقیق باشد تا بتوانیم طرف مقابل را قانع کنیم؛ و در عین حال دستکم خود فیلسوفها همیشه فکر میکردند که اینگونه جلوی خطای ذهن خودشان را هم میگیرند.
وقتی دقیقتر بیان میکنند، نه تنها میتوانند به دیگران توضیح دهند و به اصطلاح دیالکت داشته باشند، بلکه برای خودشان هم نوعی فایده دارد: وقتی تعریفهای دقیق میآورند و گزارهها را دقیق میچینند، خودشان را محدود کردهاند، ولی به دنبال اینکه به چیزی برسند.
انگار متن فلسفی ساخته شده است تا مجادله کنند، جدل پیش بیاید و بتوانند طرف مقابل را قانع کنند. متن دینی انگار اصلاً دنبال این نیست: میخوانی، هرچه میفهمی، و مثلاً هدایت میشوی.
این داستان روی تو تأثیر میگذارد، تصویر جهان را در ذهنت عوض میکند، و همین. اینکه متن دینی چگونه کار میکند موضوع صحبت ما نیست، ولی اینکه متن دینی چگونه از زبان استفاده میکند موضوع صحبت ماست. چون میخواهیم چیزی را از متن دینی به اینجا منتقل کنیم. بنابراین اگر بخواهم مفهومی را اینجا در نظر بگیرم، کاری که باید انجام دهم این نیست که بگردم و ببینم کجای این متن این واژه تعریف شده است؛ هیچجا تعریف نشده است.
باید ببینم این واژه چگونه و کجاها به کار رفته است، از نحوهٔ استفادهاش چیزی بفهمم و بعد بکوشم آنچه را فهمیدهام به صورت یک تعریف منتقل کنم؛ یعنی مفهومی که چند شرط را برآورده کند، تا بتوانم از آن مفهومی فلسفی بسازم.
هیچکدام از مفاهیم دینی تعریفی ندارند که بتوانید آن را خیلی سرراست وارد فلسفه کنید. شاید اتفاقاً معجزه خیلی خیلی خوشرفتار باشد؛ یعنی در متن دینی، در متن قرآن، طوری به آن اشاره میشود که انگار به ما ایدهای برای تعریفکردنش میدهد.
پرانتزی باز کنم: هفتهٔ پیش فراموش کردم به این اشاره کنم که فلسفهٔ دین به نوعی از متون دینی فاصله داشته است، و شاید اکنون فاصله گرفته است؛ دستکم چیزی که من میدانم این است که در دهههای اخیر متوجه این نکته هستند و دربارهاش بحث میشود.
اصلاً این مقالهای که نوشتم به پیشنهاد آن کتاب مربوط است که از آنِ گروهی در انگلستان است و ایدهشان اصلاً همین است: اینکه سراغ آدمهایی برویم که در دین و ادیان مختلف متخصصاند و ببینیم اینها مفاهیم دینی را چگونه میفهمند.
محدودیت فلسفه دین مسیحی
این حس را دارند، نه فقط در مسیحیت، که فلسفهٔ دین زیادی مسیحی است و حتی همان مسیحیت هم انگار خیلی خوب در آن مدل نشده است؛ انگار بعضی از چیزهایی که میگویند برای آدمهای دیندار خیلی معنادار نیست.
نکتهای به ذهنم رسیده بود که میخواستم بگویم و فراموش کردم: فکر میکنم این مفهوم «آثار نئوتیک سین» را اولین بار پلنتینگا گفته است، یا کس دیگری؟ اخیراً موضوعی در فلسفهٔ دین وارد شده است که احتمالاً شاید اولین بار پلنتینگا یا کس دیگری گفته باشد.
پلنتینگا مقالهٔ خیلی خیلی مهمی دارد که دستکم در اینکه دیگران هم بیایند و دربارهاش بحث کنند خیلی مؤثر بوده است. آقای دکتر آزادگان هم در این مورد مقالهای نوشتهاند.
آثار معرفتی گناه یعنی اینکه در فلسفهٔ دین دربارهٔ این مفهوم میشود بحث کرد که اصولاً شناخت ما تحت تأثیر کارهای ناشایستی است که انجام میدهیم، به هر معنایی که بخواهیم آن را تعریف کنیم؛ یعنی معرفت تحت تأثیر اخلاق قرار میگیرد. واقعاً، در قرن بیستویکم، مفهومی که در دین اینقدر پایهای است (فکر میکنم بعد از مفهوم خدا، مفهوم شمارهٔ دو و سهٔ دین است که «آقا، استایل زندگیات را باید درست کنی اگر میخواهی به معرفت برسی») تازه و اینهمه دیر اسمی پیدا کرده است و تازه دربارهٔ آن مقاله درمیآید؛ تا حالا هیچ احساسی وجود نداشته است که در فلسفهٔ دین لازم است به چنین چیزی توجه شود: «نوئتیک افکت آف سین»، یا چیزی از این دست. یعنی آثار منفی معرفتی گناه. میخواهم بگویم مسئله اصلاً این نیست که مفهومی فقط آنجا هست و اینجا نیست، یا برعکس؛ مسئله این است که چیز خیلی مهمی دربارهٔ معرفت آنجا وجود دارد: ما چگونه به معرفت میرسیم؟
این تصورات دینی با تصورات فلسفی خیلی متفاوتاند. انگار، بدون اینکه علناً و صریح اعلام شود، فیلسوف فکر میکند که اگر از مغزش و منطقش خوب استفاده کند، میتواند به معرفت برسد؛ در حالی که دین به نوعی میگوید: نه، از سطحی به بالا، به معرفت فقط با فکرکردن نمیتوانی برسی.
چیز دیگری لازم است: مثلاً باید استایل زندگیات را درست کنی اگر میخواهی به معرفت برسی. به نظر من این تفاوت بزرگی است دربارهٔ اینکه اصلاً فلسفه تا کجا کاربرد دارد؛ و میدانید، این گزارهای خیلی کلیتر از آن است که حتی به عنوان گزارهای در داخل فلسفهٔ دین به آن نگاه کنیم.
نکتهٔ دیگری هم برای تقریب به ذهن بگویم. ما در فلسفهٔ تحلیلی دو اصطلاح داریم: کوهرنتیسم و فاندیشنالیسم. کوهرنتیسم یعنی مثلاً وقتی میخواهید چیزی را بیان کنید، یا درستی گزارهای را نشان دهید، سیستمی، دستگاهی، میسازید، مثلاً یک دستگاه اصل موضوعی، که تأکید بهشدت روی سازگاری آن است.
برای یک گزاره اثبات مستقیم نمیآورید. فاندیشنالیسم مثل این است که گزارههایی را که مورد توافقاند بگذارید و بعد از آنها نتایجی بگیرید؛ کوهرنتیسم مثل دستگاه اصل موضوعی نگاه میکند.
دربارهٔ برخی چیزها حتی توافق هم نکردهایم؛ پیش میروم و دستگاهی میسازم که سازگار است و همهچیزش خوب است، مثل کاری که در علم انجام میشود. در علم، من نمیآیم اصول موضوعهٔ مکانیک کوانتوم را اثبات کنم.
اصولی میگذارم، نحوهٔ محاسبه را یاد میدهم و جلو میروم؛ بعد، جاهایی که به تجربه و مانند آن برمیخورد، یا با گزارههای دیگری که از قبل به نحوی درستیشان را میدانم، سازگاری اینها با هم نشان میدهد که این دستگاه خوب و مثلاً معرفتبخش است.
فقط برای تقریب به ذهن میگویم: متون دینی انگار کوهرنتیستاند؛ یعنی بدون اینکه اثباتی ارائه کنند، تصویری از جهان میسازند که اگر در ذهنتان نقش ببندد، بعد، وقتی دارید زندگی میکنید، احساس میکنید که این تصویر درست است.
در حالی که در فلسفه، مخصوصاً همین فلسفهٔ مدرن، از جایی به بعد، مثلاً از فعالیتی که دکارت شروع کرد، بیشتر این حالت بوده است که از نقطهای آغاز کنیم، مدام مطمئن باشیم که زیر پایمان سفت است، و وقتی میخواهیم جلو برویم، پایمان را جایی نگذاریم که احتمال نادرستی گزاره هست؛ از پایین بسازیم و بالا برویم.
نه اینکه متون دینی لزوماً همهجا چنین باشند؛ این را برای تقریب به ذهن میگویم، چون واقعاً همهجا اینطور نیست و در فلسفه هم دیدگاههای مخالف این را دارید. ولی میخواهم، انگار تصادفاً و به مناسبت موضوع کلاس، از این نظر به علم و دین اشاره کنم.
علم و دین هر دو بیشتر کوهرنتیستیاند؛ یعنی سیستم و دستگاه میسازند و به شما جهانبینی میدهند. در علم نحوهٔ محاسبه و نحوهٔ اندازهگیری را یاد میدهید و دستگاه درست میکنید؛ بعد آزمونهایی هست که به شما میگوید این مدل خوب است یا بد.
متن دینی انگار در این جهت کار میکند که آن مدل را خوب بیان کند تا در ذهنتان بنشیند، و بعد شما درستی و نادرستی آن مدل را بهطور تجربی، در زندگی خودتان و نه در آزمایشگاه، ببینید: اینکه با آنچه به ذهنتان منتقل شده است میتوانید زندگی کنید، زندگی بهتری داشته باشید و مثلاً آثار مثبتش را ببینید؛ همهٔ اینها تأیید میکند که آن مدل بهطور کلی درست است. میتوانید اصلاً این حرف را هم نزنید؛ ولی به نوعی وسوسه شدم که قیاسی بکنم. متون دینی اصلاً نمیخواهند از یک پایه شروع کنند و شما را بالا بیاورند؛ خیلی کلی و آزادانه چیزی را بیان میکنند.
در علم هم به این شیوه نزدیکتریم تا به اینکه بخواهند چیزی را از پایه درست کنند. فلسفه هم کمکم از آن حالت دکارتیاش دور میشود. در فلسفه این تاتاکسپریمنتها را که خیلی متداول شده است میبینید؛ اینها به نوعی ساختن روایتاند که شهودی را دربارهٔ چیزی به شما منتقل میکند.
کلاً دلیلی ندارد که در فلسفه از ابزارهای زبانی پیچیدهتر استفاده نکنم، هرچند ممکن است تا حالا این کار خیلی صورت نگرفته باشد. پس فعلاً با موضوع ترجمهکردن یک مفهوم سروکار داریم: مثلاً چیزی شبیه میراکل اینجا داریم و میخواهیم آن را به تعریفی فلسفی، یعنی تعریفی از میراکل، تبدیل کنیم.
میخواهیم ببینیم این مفهوم (کانسپت) اینجا چگونه مطرح شده است. میخواهم باز کمی دربارهٔ این صحبت کنم که این واژگان چرا مهماند و در متون دینی چگونه تعریف میشوند، و اینکه اصلاً معنای این تعریف چیست و چگونه میشود چنین کاری انجام داد.
چیزی که فکر میکنم جدید است، یعنی پس از تحولاتی که به آن لینگویستیک ترن میگویند پیش آمده است، این است که متفکران، از جمله فیلسوفها، کمکم متوجه شدند که دخالت زبان در تفکر و کشف حقیقت خیلی بیشتر از آن است که قبلاً فکر میشد.
به نوعی به نظر میآمد که انگار زبان چیزی شفاف و فقط وسیلهٔ ارتباط است؛ در حالی که اکنون این را بهطور قطع میدانیم (اینکه چگونه به این بینش رسیدیم، خودش تاریخ جالبی دارد)، یا دستکم این را میدانیم که زبان در درک حقیقت خیلی نقش دارد: فقط وسیلهٔ ارتباط نیست که من بفهمم و بخواهم به شما منتقل کنم؛ اصلاً راه ارتباط من با دنیاست.
دغدغه زبان در فلسفه قرن بیستم
خیلی از فیلسوفهای قرن بیستم، مثل هایدگر و مثل خود ویتگنشتاین، آدمهای خیلی بزرگیاند که بهشدت دغدغهٔ زبان دارند. به عنوان مثال، فارغ از بحثهای فلسفی، یکی از ایدههایی که از زبانشناسی میآید این است که صرفِ لکسیکون یک زبان، یعنی مجموعهٔ لغاتی که در آن زبان وجود دارد، حاوی جهانبینی است، بدون اینکه بخواهید گزارهای بگویید. چون وقتی لکسیکونی دارم، به نوعی انگار دارم تعیین میکنم که چه چیزهایی وجود دارند و چه چیزهایی وجود ندارند؛ چه چیزهایی شایستگی نامگذاری داشتهاند و چه چیزهایی نداشتهاند. حتی گرامر زبان هم انگار به نوعی جهانبینی را در خودش دارد.
این آدمها را خیلی حساس میکند. فکر میکنم نکتهٔ اصلی این است: این بحثی که اکنون داریم چرا مهم است؟ چون مسئله این است که اصلاً برای چه چیزی نام بگذاریم و برای چه چیزی نگذاریم. در متنم تأکید کردم که ما اصلاً در قرآن یک تکواژه برای نامیدن میراکل، یا معجزه، یا هر مفهوم وابسته به آن نداریم.
این خودش باید نظر آدم را جلب کند که چرا اینطور است؟ چرا در لکسیکون قرآن چنین واژهای نداریم؟ چرا در قرآن واژهٔ شجاعت نیامده است؟ شجاعت مهم است، چون یکی از بحثهای سقراط دربارهٔ تعریف شجاعت است؛ ولی این واژه اصلاً در قرآن وجود ندارد.
ترس هست، ولی شجاعت نیست. مروت، که به قول ایزوتسو مرکزیترین مفهوم اخلاقی عرب بود، در قرآن نیامده است. مروت یعنی مردانگی؛ این واژه را اصلاً در قرآن نداریم. اینکه چه داریم و چه نداریم معنادار است؛ یعنی به نوعی قضاوت اخلاقی در آن هست: این را لازم ندارم، آن را لازم دارم، این اصلاً پوچ است.
برخی واژهها پوچاند. برای اینکه شهودی به شما بدهم که چرا مهم است برای چیزی اسم بگذاریم یا نگذاریم، و مفهومی یا واژهای را وارد لکسیکون خودمان بکنیم یا نکنیم، در این مقاله، در یک پاراگراف، مثالی زدم که فکر میکنم مثال بدی نیست.
مثال من این است که بیایید برای گوسفندها و بزهای قهوهایرنگ یک اسم بگذارید؛ آنجا نوشتهام مثلاً در فلات ایران، ولی نمیخواهد جغرافیا را واردش کنیم. در مقاله اسمشان را «بروشوت» گذاشتیم: این بخشش «براون» است، این «شیپ» و این هم «گوت». بروشوتها گوسفندها یا بزهای قهوهایاند؛ تعریف کاملاً واضحی است.
ساختن واژه و زندگی زبانی
اکنون اگر موجودی را پیش من بیاورید، به شما میگویم بروشوت هست یا نیست. چه اشکالی دارد؟ واژهای درست کردهام. مثلاً آدمی هستم که جایی زندگی میکنم و گوسفند و بز دارم؛ گوسفندهایم سفید یا قهوهایاند و بزهایم هم همینطور.
مثلاً روزهایی که میخواهم پشم اینها را بچینم، برایم فرق قهوهایها با سفیدها مهم است؛ میخواهم به پسرم یا به کارگرها بگویم: «آقا، امروز میخواهیم موی بروشوتها را کوتاه کنیم.» واژهای لازم داشتم و آن را، مثلاً به عنوان یک دامدار، ساختم (کوین کردم).
حالا فرض کنید کسی بیاید و بگوید بروشوت چیزی است، موجودی است، و بخواهد دربارهٔ پیشینهٔ تکاملی بروشوتها تحقیق کند. به چه میرسد؟ موجودی است تعریفشده و خوشتعریف، و اشکالی هم ندارد. ولی آیا میتوانید آن را وارد زیستشناسی کنید و پرسش معناداری دربارهٔ بروشوتها بپرسید؟
«بروشوتها کی تکامل پیدا کردند؟» این اصلاً مفهومی نیست که ساخته باشید تا به درد این کار بخورد؛ اصلاً این پرسش دربارهٔ بروشوتها غلط است. اگر این مفهوم، این واژه، وارد لکسیکون زیستشناسی شود، مشکل درست میکند؛ چون بعداً دچار این تناقض میشوید که در درخت فیلوژنتیکی، نظریهٔ تکامل کلاً به هم میخورد. چون این را هیچجای آن درخت نمیتوانید جا بدهید. در زیستشناسی گونههایی دارید و حق ندارید گونهای را نصف کنید و نصفش را سر گونهٔ دیگری بگذارید؛ در زیستشناسی دیدگاهی وجود دارد که انگار گونهها چیزهای مشخصیاند.
البته اگر اکنون از زیستشناس بپرسید، میگوید همان درخت تکاملی است که به من میگوید گونهها چه هستند. ولی پیش از آنکه این اتفاق بیفتد و مثلاً نوعی فیلوژنتیک مولکولی داشته باشیم که بتوانیم از روی DNA چیزی را تشخیص دهیم، به هر حال گونهها را از روی کاراکترهایشان تشخیص داده بودیم و کموبیش همان چیزهایی به دست آمده بود که اکنون در فیلوژنتیک به اصطلاح مولکولی دربارهٔ آنها صحبت و بحث میکنیم.
بنابراین ساختن (کوینکردن) واژهها آنقدر که به نظر میآید اختیاری نیست. کوینکردن واژه چگونه است؟ یعنی انگار مجموعهای از مصداقها را از جهان انتخاب میکنم، بعد دور اینها خطی میکشم و برای این مصداقها اسمی میگذارم.
فکر کنید من اصلاً گوسفندها یا بزهای قهوهای را اینگونه تعریف نکنم؛ گله را بیاورم، اینها را مصداقبهمصداق جدا کنم و بعد برایشان اسم بگذارم. این هم قابل قبول است.
تعریف از مصداق و از تعریف
یعنی یا از روی تعریف، از روی چند گزاره، میروم و مصداقها را پیدا میکنم، یا برعکس، میتوانم یک نام را مستقیم روی مصداقها بگذارم.
اگر این کار را کرده باشم، یعنی مصداقهایی در ذهنم باشد که میخواهم برایشان تعریفی بیاورم، آنوقت مثل این است که انگار نقاطی دارم که برایشان اسمی هم گذاشتهام و میخواهم خطوطی بکشم؛ تعریف یعنی این.
خطوطی بکشم که اینها درونشان بیفتند و آنچه بیرون است داخل نیفتد. در ریاضی به این خطوط ابرصفحه میگویند. یعنی هر گزارهای که در تعریف میگویم، مثلاً اینکه چیزی فلان است اگر در این سه شرط صدق کند، انگار سه ابرصفحه است. ابرصفحه یعنی چه؟ یعنی چیزی که انگار در فضای مصداقهای من هست و عدهای را به این سو و عدهای را به آن سو میاندازد. هر گزارهای که میگویم، هر مصداقی یا در آن صدق میکند یا نمیکند؛ بنابراین همهٔ مصداقها انگار دو نیم میشوند. با چند بار نصفکردن فضای مصداقها میخواهم محدودهای از مصداقها را به دام بیندازم.
اگر از مصداقها شروع کنم، اینگونه هم میتوانم به یک تعریف برسم. مثلاً دربارهٔ میراکل نگاه کنید: متن دینی را برمیدارید، میخوانید و در آن مصداقهایی میبینید که مصداق میراکلاند؛ هم در بایبل و هم در قرآن: مثلاً حضرت موسی عصای خودش را انداخته و به مار تبدیل شده است.
هم در انجیل و هم در قرآن، حضرت مسیح مرده زنده کرده است. میتوانم آنچه را به عنوان مصداق معجزه آمده است در نظر بگیرم، از آن شهودی پیدا کنم و این شهود را به یک تعریف تبدیل کنم؛ یا اینکه مستقیماً، بدون نگاهکردن به مصداقها، از روی شهود تعریفی بگویم.
به هر حال تعریف چنین چیزی است، و این مثال را از این نظر گفتم که مهم است: تغییری جزئی در یک مفهوم ممکن است بحثکردن دربارهٔ آن را ساده کند؛ اگر مفهومی را بد تعریف کنید، اصلاً پرسشها جواب پیدا نمیکنند.
من از لحاظ زبانی اختیار دارم به هر چیزی هر اسمی بدهم؛ ولی اینکه انتظار داشته باشم این نام بعداً مفید باشد، کار شایستهای انجام داده باشم و بتوانم آن را در فلسفه یا دیگر دیسیپلینهای علمی به کار ببرم، تصوری کاملاً بیجاست.
یکی از حاضران: من هم میخواهم برداشتی بکنم: مثلاً اینها چنین واژهای داشتند؛ احتمالاً دامدارهایشان گوسفند و بز را با هم میگفتند. شما فراوانی واژههایی را که به یک مفهوم یا به مصداقهایی اشاره میکنند، به میزان اهمیت آن ربط میدهید؛ به همان شیوهٔ ویتگنشتاینی فکر کنید: به نظرم تفکر ویتگنشتاینِ متأخر این است که زبان حاصل معیشت است. بنابراین زبان معیشت این آدمها را نشان میدهد؛ نه به این معنا که چگونه کسبوکار میکردند.
بله، شیوهٔ زندگی، به اصطلاح «حیات»، که کمی زیستشناسانهتر است تا جامعهشناسانه. بله، قطعاً همینطور است. مثلاً اینکه اسکیموها برای انواع برف واژههای بسیار متفاوت و زیادی دارند، نشان میدهد کجا زندگی میکنند؛ یا مثلاً واژههای اعراب دربارهٔ شتر نشان میدهد که شتر چقدر در زندگیشان مؤثر است و چقدر لازم است که انواعش تفکیک شوند و میانشان فرق گذاشته شود.
یکی از حاضران: پس در تعریف میتوانید از این مصداقها استفاده کنید. همین بحث مصداقها را داریم که باید مشخص شوند و خانوادهوارند؛ ولی از آن سو دغدغه این است که چیزی از تعریف بیرون نیفتد.
صددرصد، بله. من در آن سخنرانی که در مرکز تحقیقات کردم، بحثی کردم که حقیقتش نمیخواهم اینجا تکرار کنم: فرض کنید نهایتاً از اینجا رفتهاید و به تعریفی از میراکل رسیدهاید.
میخواهم بگویم این تعریف از تعریف مثلاً کیوم بهتر است. یعنی چه که یک تعریف از تعریف دیگر بهتر است؟ چه چیزش بهتر است؟ آخر واقعیت چیست؟ نسبت به واقعیت یعنی چه؟ یکی این است که بگویم این تعریف مصداقهای میراکل را بهتر پوشش میدهد و چیزهای بیرونی، به اصطلاح، کمتر در آن افتاده است. یعنی مثلاً فالس پازتیو کمتری دارد. این یک معیار است. معیار دیگر این است که با شهود ما سازگارتر است. بحثی که آنجا کردم این است که وقتی تعریفی ارائه میدهیم، دو چیز در کار است: یکی اینکه یک شهود داریم.
این شهود ممکن است از مصداقها آمده باشد یا نه؛ واقعاً در مواردی ممکن است مستقیماً از جای دیگری آمده باشد، چون آن را زیرمجموعهٔ چیزی میبینم و به اصطلاح حسی نسبت به آن دارم که فارغ از این است که مصداقها را چقدر دیدهام یا نه.
کلاً وقتی تعریف میکنم، دارم میکوشم شهودی را با استفاده از چند گزاره به دام بیندازم (کپچر کنم). بنابراین بحث من با کس دیگری میتواند این باشد که: «آقا، آن شهودی که هر دو داریم با این تعریف بهتر بیان میشود تا با آن تعریف.»
این ممکن است کمی گنگ باشد؛ بیان شهود خودش خیلی راحت نیست. این یکی است؛ دیگری اینکه انگار برای هر مصداقی که باید داخل تعریف بیفتد امتیاز مثبت بدهم و برای هر مصداقی که نباید بیفتد ولی در تعریف افتاده است امتیاز منفی؛ سرجمع، هر کدام بیشترین امتیاز را بگیرد، برتر است.
در آن سخنرانی نکتهای را توضیح دادم که به نظر من خیلی مهم است: اینکه این مصداقها وزن دارند. اگر اینگونه بخواهید نگاه کنید، قطعاً وزن دارند؛ یعنی همیشه وقتی چیزی را تعریف میکنید، مصداقهایی خیلی خیلی مهم و اساسی و به اصطلاح پروتوتایپاند.
حسی که کلاً دارم این است که وقتی تعریف میآورید، چون میخواهید ساده باشد و نمیخواهید تعداد شرطهایی که میگذارید خیلی زیاد باشد، بالاخره چیزهایی بیرون میافتند و ممکن است چیزی هم از داخل بیفتد؛ در این مرزها اختلالهایی پیش میآید. ولی نمیتوانید در آیین مسیحیان تعریفی از معجزه ارائه دهید که طبق آن، رستاخیز (ریزرکشن) معجزه نباشد؛ این کلاً اساس دینشان را از میان میبرد. مهمترین چیز این است که این را در مرکز بگذارید؛ هزار امتیاز دارد؛ یعنی آنقدر امتیاز دارد که اگر درون تعریف نیفتد، قطعاً تعریفتان کنار میرود.
یکی از حاضران پیشتر پرسشی پرسید که من پاسخش را ندادم و گفتم بگذارید آقای دکتر آزادگان بیایند و خودشان جواب دهند. پرسش این است که حضرت یوسف توانست گندم را هفت سال نگه دارد، در حالی که با دانش آن زمان اصلاً چنین کاری شدنی نبود، و از علم الهی خودش استفاده کرد تا این کار را انجام دهد؛ آیا میشود این را معجزه قلمداد کرد یا نه؟
اصلاً مهم نیست که جواب بله است یا نه؛ هرکدام باشد، این قطعاً در این مرزهای کناری است، یعنی چیز خیلی مهمی نیست. اما اگر تعریفی از معجزه برای مسلمانان بیاورید که قرآن در آن نیفتد، کلاً اساس نبوت پیامبرتان را زیر سؤال بردهاید. بنابراین برای این کار، به اصطلاح، «شمول مصداقها» را بنویسیم.
پروتوتایپ و مرزهای تعریف
این دو عاملاند که باعث میشوند بتوان تعریفها را با هم مقایسه کرد. مصداقهای اصلی و پروتوتایپ حتماً باید در تعریف بگنجند؛ ممکن است برخی از مصداقهای فرعی در آن باشند یا نباشند.
مثلاً به نظر من نقطهضعف تعریف کیوم، همانطور که خیلیها گفتهاند، این است که خیلی چیزها واردش میشود که ما عنوان معجزه را به آنها نمیدهیم. اگر خداوند چیزی را در بیابان از مسیرش منحرف کند، در متون دینی به چنین چیزهایی واژهٔ معجزه اطلاق نمیشود.
متن دینی هم در مجموع به شما شهودی از جهان و از اینکه معجزه چرا اتفاق میافتد میدهد. مثلاً در آنچه در قرآن به جای معجزه هست و میخواهیم دربارهٔ آن بحث کنیم، گفته میشود که این خطرناک است.
چرا؟ چون ممکن است اگر تکذیبش کنید، موجب عذاب شود. این چیزی است که اینجا دربارهٔ معجزه گفته میشود؛ غیر از مصداقدادن، حسی به شما منتقل میشود؛ مثلاً این احساس که معجزات هنوز ادامه دارند یا نه.
ما بهطور کلی از دیدن مصداقها و از حرفهایی که در حولوحوش آنها دربارهٔ معجزه زده میشود، شهودی پیدا میکنیم؛ در عین حال خود مصداقها را هم میبینیم: مصداقها را در روایتها و داستانها برایمان تعریف میکنند و این میتواند مثلاً حسی به ما بدهد.
دربارهٔ معجزه، اتفاق خوبی که افتاده این است که تقریباً به طریقی تعریفش در قرآن هست.
یکی از حاضران: قرآن معجزه است و معجزهاش با بقیهٔ معجزهها متفاوت است، چون من آن را دارم؛ میخواهم بگویم این معجزه است. من این را میگویم که اکنون قرآن را داریم.
یکی از حاضران: آن شب هم گفتم که این مهم است: مثلاً زبان خود عیسی آرامی است؛ این زبان کلاً منقرض میشود و بعد زبان انجیل اصلاً زبان دیگری است. اگر منظور همین زبانی باشد که ما به آن سوری میگوییم، این کلاً تغییر کرده است، آن هم با اهمیتی که ما برای زبان قائلیم.
از لحاظ زبانشناسی، اجازه بدهید، همهٔ زبانها به هم قابل ترجمهاند؛ و اتفاقاً وقتی ترجمهٔ خوبی از انجیل به یونانی داشته باشید، جهانی که در آن توصیف میشود خیلی خیلی نزدیک به همان است که به زبان آرامی توصیف میشده است. چون بالاخره عبارتها را دارید. نهایتش این است که همهٔ زبانها به هم قابل ترجمهاند؛ چون میگویند اگر واژهای در یک زبان باشد و در زبان دیگر نباشد، میتوانید با چند واژه از این زبان بالاخره به نوعی آن را کپچر کنید. مثلاً فرض کنید بومیهای استرالیا برای تخم نوعی شترمرغ که آنجا زندگی میکند یک واژه دارند.
ما نداریم، ولی میگوییم «تخم شترمرغ استرالیایی». اینطور نیست که اگر واژهها با هم فرق کنند، نتوانید این کار را انجام دهید. بهویژه دربارهٔ ترجمههایی که در زبان دینی صورت گرفته است، چیزی که من از حرف شما میفهمم این است که شاید چون ترجمهٔ یونانی از آرامی را میخوانیم، اختلالی پیش آمده باشد.
یکی از حاضران: شاید کلاً چیز دیگری باشد.
نه، چیز دیگری نیست؛ ولی اگر منظورتان این است، بله، ممکن است اختلالی به وجود آمده باشد.
یکی از حاضران: از میان اناجیل، مثلاً انجیل یوحنا واقعاً فلسفیتر از همهٔ اناجیل بوده است. شما فکر میکنید نه؟ «کلمه بود و خدا کلمه بود.»
این تفاوت واقعی انجیل یوحنا با انجیلهای دیگر است: انجیل متی یهودیتر است و انجیل یوحنا مثلاً عرفانیتر؛ اینطور نیست که اینها در ترجمه چنین شده باشند؛ در زبان آرامی هم قطعاً همینگونه بودهاند. فضای انجیلها با هم تفاوتهایی داشته است. ولی اگر نکتهٔ شما این است که اگر قرآن را به فارسی برگردانیم، ممکن است اختلالهایی پیش بیاید، بله، ممکن است پیش بیاید، اگر خوب ترجمه نشود. خب، این چه ربطی به بحث ما دارد؟
یکی از حاضران: همین که زبان را اصل قرار دادیم.
من دارم میگویم که مثلاً لکسیکون زبان مهم است؛ بنابراین در متون دینی هم، وقتی متن دینی را میخوانم، لکسیکونی که در آن هست مهم است. چرا این حرفها را میزنم؟ چون Miracle در قرآن نیست؛ تکواژهای برایش نیست. و اینکه تکواژهای نیست اهمیتی دارد.
واژه معجزه در زبانها
اینکه چرا برایش واژهای ابداع نشده است، چرا مثلاً در زبانهای دیگر، مثلاً در زبان فلسفی، چنین واژهای وجود دارد، و حتی ریشهٔ Miracle یا معجزه، اینها بالاخره چیزهای مهمیاند.
من دارم روی اهمیت اینها تأکید میکنم. بگذارید نکتهای را که باقی مانده است اینجا بگویم: وقتی میخواهید دو تعریف را با هم مقایسه کنید، یک معیار این است که هر کدام چقدر شهود ما را به دام میاندازد و چقدر مصداقها را خوب در بر میگیرد، و مصداقهای وزندار امتیاز بیشتری میگیرند؛ اینها نکتهٔ «الف» است.
نکتهٔ «ب» هم هست: اینکه تعریف چقدر ساده است و تعداد گزارههایی که نوشتهاید کم است. فرض کنید بتوانم با چهار ابرصفحه فضایی را به دام بیندازم، در برابر اینکه مثلاً ۱۰۰ ابرصفحه بیاورم؛ ممکن است الان چیزی بیرون افتاده باشد و من، برای اینکه آن را هم به دام بیندازم، بگویم این خط را پاک میکنم و این دو را میکشم تا همان یک دانه هم داخل بیاید. این چقدر ارزش دارد که مثلاً یک گزاره به تعریف خودم اضافه کنم و آن را پیچیدهتر کنم؟ شاید بتوانید هر مجموعهای از مصداقها را همیشه با تعداد زیادی گزاره بهطور کامل، جامع و مانع، کپچر کنید، بهطوری که هیچ چیزی از بیرون داخلش نیفتد و همهٔ چیزهایی هم که باید باشند در آن باشند؛ ولی آنوقت تعداد گزارههای تعریف و تعداد شرطهایی که گذاشتهاید مثلاً ۳۷۵۲ تا میشود. آیا با آن میتوانید استدلال بسازید؟ اصلاً اگر چیزی به شما بدهم، میتوانید بگویید که در آن صدق میکند یا نه؟
میخواهید دربارهٔ ۳۰ و خردهای شرط ببینید که صدق میکند یا نه؟ بنابراین بالاخره میان سادگی و اینکه مفهوم را چقدر خوب به دام میاندازم، نوعی بدهبستان (trade-off) وجود دارد. چون من میخواهم این مفهوم را وارد فلسفه کنم؛ نمیخواهم آن را در طاقچه بگذارم؛ میخواهم با آن کار کنم و استدلال بسازم.
مثل اینکه از نظر علمی بخواهم تعریفی بیاورم که بتوانم در آزمایشگاه تشخیص دهم که چیزی فلان عنصر هست یا نه؛ مثلاً باید دو شرط داشته باشد، نه ۱۵۰ شرط. بنابراین بهطور کلی برای تعریف باید به دو شرط الف و ب قائل شویم.
این را در آن جلسهٔ مرکز تحقیقات خیلی مختصر گفتم و اینجا هم مختصر میگویم. اگر اینگونه نگاه کنید که قرار است تعریفی ارائه دهیم که مصداقهای مهم را داشته باشد و ممکن است بعضی از مصداقهای کماهمیت در آن صدق نکنند یا در حاشیه قرار بگیرند، این به ما این ایده را میدهد که مفهوم Miracle در مسیحیت و اسلام لزوماً با هم یکی نیست.
میتواند یکی نباشد، چون واقعاً آن پروتوتایپها با هم فرق دارند. ما اصلاً به رستاخیز، به آن شکلی که مسیحیها اعتقاد دارند، اعتقاد نداریم.
شاید مسلمانها لزوماً اعتقاد نداشته باشند که مسیح مثلاً آب را به شراب تبدیل کرده است، و مسیحیان طبعاً اعتقاد ندارند که یک کتاب معجزه است. بنابراین اصلیترین معجزههایمان با هم فرقهایی دارند. چیزهای دیگری هم ممکن است باشد، ولی الان نمیخواهم ادعایی بکنم.
وقتی مصداقها متفاوتاند و وزنهایشان متفاوت است، لزومی ندارد که تعریف اسلامی Miracle با تعریف مسیحی، یهودی، یا مثلاً تعریف مشابهی در ادیان تئیستی دیگر، مشابه باشد. ممکن است تفاوت داشته باشند، و اینکه بکوشیم حتماً اینها را یکی کنیم، ممکن است تلاشی بیهوده باشد.
یکی از حاضران: واژهای معادل معجزه در قرآن نیست. بعضیها میگویند «آیات» معادل میراکل نیست؛ طلوع خورشید هم جزو آیات است. «سلطان» و «برهان» و مانند اینها هم هیچکدام نباید آن را نشان دهند. شاید کلاً اشتباه میکنید. چطور اشتباه میکنید؟ شاید اصلاً اینکه دنبالش میگردیم اشتباه است و نباید دنبالش بگردیم.
مصداقش هست و با ترکیبی از واژگان به آنها ارجاع داده میشود؛ مثلاً «آیات»، «بینات»، یا مثلاً فرض کنید «نازل شده». بله، اصلاً یک تکواژه؛ ۱۰۰ بار گفتهام تکواژه؛ همیشه همین را گفتهام؛ اگر هم جایی گفتهام «یک واژه»، «تک»ش را نگفتهام. یک واژه وجود ندارد، ولی با ترکیبی از واژگان به آن اشاره میشود. ولی خود این معنا دارد. بگذارید نکتهای بگویم؛ میخواستم چند چیز بگویم. یکی اینکه اخیراً، یعنی نه مثلاً یک هفته یا یک ماه پیش، بلکه در سالهای اخیر، موضوعی در فلسفهٔ تحلیلی شروع شده است که به آن «کانسپچوال اینجینیرینگ» میگویند.
این موضوع به مطالبی که من میگویم نزدیک است: یعنی اهمیتدادن به واژهها، نحوهٔ برخورد با آنها، تعریف و مانند آن. کتابی در سال ۲۰۱۸ با عنوان «فیکسینگ لنگویج» هست که کسی به اسم کاپلان، نروژی اگر اشتباه نکنم، نوشته است. این موضوع در ذهنتان باشد که بالاخره مهندسی مفاهیم چیزی است که به اصطلاح دارد وارد فلسفه میشود.
شنیدهام که بعضیها میگویند این موضوع خیلی آیندهدار است؛ یعنی تازه شروع شده و میتواند خیلی مؤثر باشد. موضوع دیگری هم هست با عنوان «نریتیو پارادایم»، از کتاب معروفی که حقیقتش الان اسمش یادم نمیآید؛ اسم نویسندهاش فیشر است که اصلاً بانی این بحث نریتیو پارادایم است.
اینها هم از لحاظ فلسفی دربارهٔ اهمیت روایت (نریشن) و مانند آن بحث میکنند. یعنی کلاً این تمایزی که من میان زبان دین و فلسفه میگذارم، چیزی است که از نظر تاریخی تا حالا چنین بوده است؛ ولی اینطور نیست که وضع، از نظر اهمیتدادن بیشتر به واژگان یا بحث دربارهٔ روایتها و استفادهٔ بیشتر از آنها، قرار باشد تا ابد به همین شکل بماند.
مخصوصاً اگر دقت کنید، زبان فلسفهٔ قارهای خیلی پیچیده شده است؛ مثلاً نیچه وقتی فلسفه ارائه میکند، بیشتر شبیه متون مقدس مینویسد تا شبیه فلسفهٔ تحلیلی. ما اینجا چون بحثمان دربارهٔ فلسفهٔ تحلیلی است چنین حرفهایی میزنیم؛ وگرنه متون مقدس در برابر متون مثلاً لکان و دریدا و مانند آنها، از نظر بیانی و نحوهٔ استفاده از زبان، متون سادهایاند.
چیزی که آقای دکتر زارعپور دو سه هفته پیش برایم فرستاد مرا خیلی شاد کرد. در آن مقاله، فکر کنم حتی این عبارت را نوشته بودم که ما در فلسفه همهاش دربارهٔ گزارهٔ درست و غلط صحبت میکنیم.
انگار واژهٔ درست و غلط نداریم؛ اصلاً این عبارت را به کار نمیبریم. نمیگوییم این واژه فالس است و آن یکی ترو، یا چیزی مشابه آن؛ یا بگوییم آقا این واژه مثلاً پوچ است. کمی پوزیتیویستها از این حرفها میزدند که مثلاً بعضی از واژهها با معیارهای پوزیتیویستی پوچاند.
چنین چیزهایی میگفتند. در فرهنگ مارکسیستی هم، مثلاً، بحث حذف واژگان در دوران استالین خیلی متداول بود: اینکه بعضی از واژهها را نباید به کار برد؛ واژهها در واقع بار ایدئولوژیک دارند و اگر مثلاً ایدئولوژی سرمایهداری داشته باشند، باید حذف شوند. ولی در داخل فلسفه من خیلی سراغ نداشتم که فیلسوفی چنین دغدغههایی داشته باشد. آقای زارعپور دو سه هفته پیش مقالهٔ خیلی جالبی برایم فرستاد دربارهٔ اینکه هگل در منطقش بهشدت اینگونه است.
نه دقیقاً به این معنایی که الان توضیح دادم، یعنی اینکه مثلاً یک واژه میتواند مشکل ایجاد کند، ولی با استفاده از آن مفهوم کلی. اصلاً مقاله دربارهٔ همین است: اینکه هگل دربارهٔ واژگان، یعنی مفهومها و نه گزارهها، از درست و غلطبودن سخن میگوید. این برای من خیلی شادیآور بود که در فلسفه چیزی وجود داشته است که تا این حد به تکواژهها حساس باشد؛ یعنی اینطور نیست که اصلاً به این مفهوم دقیق نشده باشند.
یکی از حاضران: تجربه میگویید یا ترجمه؟
تجربه ربطی به این دیاگرام ندارد. بله، فهم من از دین بهطور طبیعی همزمان با زندگیکردنِ خودم شکل میگیرد؛ برای همین است که استایل زندگیتان با اینکه چه میفهمید و چه نمیفهمید ارتباط پیدا میکند؛ دستکم دربارهٔ دین قطعاً اینطور است.
دین با زندگی آمیخته است؛ همانطور که ممکن است در یک مدل علمی، در اثر اکسپریمنت، اصلاحاتی انجام شود، دین هم به نوعی حالت تجربی دارد: به شما میگوید دنیا اینگونه است؛ شما بر اساس آن زندگی میکنید و نتیجهاش را در زندگی خودتان میبینید. ممکن است اصلاً علت اصلی ایمانتان به دین این باشد که زندگی خیلی خوبی دارید و به این علاقهمند شوید که چه دیدگاه جالبی است، چه راهنمایی خوبی به من کرده و زندگیام چقدر خوب شده است. عنوان کلی «نریتیو» است: «نریتیو پارادایم» از فیشر. اسم کتاب فیشر را هم میتوانم به شما بگویم: «هیومن کامیونیکیشن از نراتیف».
استاد دوم: جلسهٔ پیش دربارهٔ تقریرهایی از برهان هیوم صحبت کردم. همانطور که میدانید، دربارهٔ برهان هیوم تقریرهای مختلفی ارائه شده است، ولی دو تقریر کلی وجود دارد: یکی اینکه هیوم دارد عقلانیتِ باور به وجود معجزات را میزند؛ یعنی باور ما برای اینکه بپذیریم معجزهای رخ داده است مقبول نیست. دوم اینکه امکان وقوع معجزات را نفی میکند.
دربارهٔ دومی، حتی آن کتابی که برایتان فرستاده بودم میگوید که منظور هیوم این نوع برهان دربارهٔ امکان نبوده است؛ یا دستکم، چون به نظر میآید برهان نسبتاً ضعیفتری است، از این دفاع میکند که هیوم نمیخواسته این را بگوید و صرفاً میخواسته برهان نوع اول را بگوید. ولی به نظر میآید متن هر دو را میگوید.
امروز تقریر دیگری از هر دو برهان، یعنی دو برهان، مطرح میکنم و میکوشم بگویم که آیا این برهانها کار میکنند یا نه، و چرا. برهان اولی که مطرح میکنم از هایجک است که آن را در سال ۲۰۰۷ در مقالهای در International Journal of Philosophy of Religion چاپ کرده است؛ برهانی در رد عقلانیت باور به وقوع معجزات.
برهان دومی که مطرح میکنم از فیلسوف خیلی معروف انگلیسی، آنتونی فلو، است که بعدها ایمان هم آورد؛ ولی این برهان را زمانی ارائه کرده است که ایمان نیاورده بود؛ بنابراین طرفدار هیوم است. الان هر دو را مینویسم؛ خیالتان راحت باشد، نگران نباشید؛ بالاخره ایمانی آورد.
عنوان برهان اول این است: The purely anomalous event argument. صورت برهان را مینویسم. خط اول: برای اینکه حادثهای معجزه تلقی شود (منظور از حادثه، ایونت است؛ یعنی اتفاقی در زمان)، باید اولاً غیرعادی باشد و ثانیاً بر اساس دخالت خداوند پدید آمده باشد. این تقریباً تعریفی است که هیوم ارائه میکند.
نیروی طبیعی و ماوراء طبیعی
امر غیرعادی چیزی است که توسط اشخاص طبیعی، یعنی آدمهای نرمال، ما اشخاص طبیعی که در جهان طبیعی زندگی میکنیم، با استفاده از نیروهای طبیعی به دست نمیآید.
مثلاً چوبی که آدم عادی از دستش بیندازد؛ البته آن اتفاق نیفتاده است. سوم: اما وقتی با امری غیرعادی مواجه میشویم، دو راه داریم: یکی اینکه بپذیریم توسط موجودی مافوق طبیعی با قدرتی مافوق طبیعی پدید آمده است؛ یا چه کار کنیم؟
بپذیریم که علتی ندارد؛ یعنی تصادفی پدید آمده است. چهارم: معقولتر است بپذیریم امر غیرعادی علتی ندارد، تا اینکه علتی غیرطبیعی برایش دستوپا کنیم، یا بتراشیم، یا فرض کنیم.
بنابراین معقول است بپذیریم امر غیرعادی علتی ندارد؛ و بنابراین هرگز معقول نیست بپذیریم معجزه رخ داده است، چون باید باورهایمان را بر اساس درجهٔ عقلانیت تنظیم کنیم؛ یا اینگونه بگوییم: نمیتوانیم به صورت معقولی به وقوع معجزه باور داشته باشیم.
این قرآن چه میگوید؟ قرآن میگوید چیز عجیبی اتفاق افتاده است؛ دربارهٔ این چیز عجیبی که اتفاق افتاده، باید چه تلقیای داشته باشیم؟
یا سریع بگوییم خدایی وجود دارد و او آمده و این کار را کرده است؛ آن هم یک بار اتفاق افتاده است، حالا اگر فرض کنیم سیر تاریخیاش هم درست بوده باشد؛ کما اینکه میدانید هیوم هم خیلی مفصل بحث میکند که نمیتوانیم به آن سیر تاریخیِ گذشتهها اعتماد کنیم، اینکه در دهاتی جایی اتفاقی افتاده و چند نفری دیدهاند؛ اصلاً نمیتوانیم مطمئن باشیم که درست میگویند.
یا اینکه بگوییم علتی ندارد و تصادفی پدید آمده است؛ خیلی چیزها ممکن است اینگونه باشند. حالا تصادفی پدیدآمدن یعنی چه؟ چیزی است که مثلاً در نظریهٔ تکامل زیاد از آن استفاده میکنید؛ میگویید موتاسیونها تصادفی پدید آمدهاند.
این به این معنا نیست که علت فیزیکی ندارد؛ به این معناست که غایتی به دنبالش نیست. هر اتفاقی که در دنیا میافتد علت فیزیکی دارد؛ این تعبیر نمیخواهد آن را از جهان کازال خارج کند. البته احتمالاً هیوم هم خیلی دنبال کازالیتی به معنای متافیزیکی کلمه نیست؛ یعنی منظورش رگولاریتیهایی است که در جهان با آنها میتوانیم توضیح دهیم. ولی منظورش این نیست که آن را از جهان نچرال بیرون بیاورد؛ بلکه منظورش این است که اتفاقی که افتاده غایتی، تلوسی، را دنبال نمیکند.
تصادف، علت و تکامل
دقیقاً مثل موتاسیونهایی که در تکامل پدید میآیند. پس منظورم از تصادفی این است: بپذیریم که علتی ندارد؛ یعنی چیزی به دنبال این نبوده که آن حادثه اتفاق بیفتد؛ چیزی اتفاق افتاده است.
یکی از حاضران: طبیعی یا غیرطبیعی؟
بله، طبیعی؛ تعریف طبیعی هم خیلی سخت است، اینکه اصلاً چیز طبیعی چیست. ولی اگر باز کمی تقریب بزنیم، طبیعی چیزی است که در کتابهای فیزیک از آن صحبت میکنیم و در درس فیزیک دربارهاش میخوانیم. یعنی میتوانیم دربارهٔ آن آزمایش تکرارپذیر انجام دهیم و فرمولبندیای از آن بدهیم؛ چنین چیزی را طبیعی میگوییم. یعنی میتوانیم بارها مشاهده کنیم، نظمی را ببینیم و بگوییم که مثلاً در جهان اینگونه کار میکند. منظورم از طبیعی تقریباً این است.
یکی از حاضران: خط چهار را هم که نوشتهاید؛ اصلاً نظر خود کیوم، متنش، بیشتر متوجه همین معجزه است. یعنی از خود خط چهار صحبت میکند و ربطش با معجزه؛ چون فقط همان حدود خط چهار است که میگوید امر غیرعادی علتی ندارد تا اینکه علت غیرطبیعی برای آن بتراشیم.
بله، راست میگویید؛ چرا هیوم اینجا حرف دارد و چرا خط چهار را میگوید؟ یکی اینکه بحث بر سر این است که امر غیرعادی رگولاریتی را به هم میزند؛ هیوم خیلی روی این تأکید میکند. یعنی کلاً آن نظمی که اکنون در جهان داریم، آن یونیفورمیتیای که در جهان مشاهده میکنیم، به هم میخورد. آن یونیفورمیتی چیزی است که در دنیا میبینیم؛ یعنی به نظر میرسد در کل جهان، در تاریخ و جغرافیا که نگاه میکنیم، سنت ثابتی را مشاهده میکنیم. حالا نظم بگوییم یا چه بگوییم؟
همهٔ این کلمهها را هیوم خیلی دوست ندارد. تنظیمشدگی ثابتی را نگاه میکنیم، یا کانستنت کانجانکشنی را میبینیم و میفهمیم؛ این به هم میخورد. بنابراین اینجا نکتهٔ مهمی هست.
دوم اینکه آوردن چیزی عجیب و غریب نظام فکری ما را پیچیدهتر میکند؛ یعنی با تبیینی نسبتاً پیچیدهتر مواجه میشویم، در حالی که تبیین ساده این است که بگوییم ما چیزهایی را میدانیم و این یکی تصادفاً اتفاق افتاده است.
نوعی مفهوم سادگی هم در آن هست. البته فیزیکدانهای تحلیلی متأخر خیلی دربارهٔ این مفهوم سادگی در تبیین کار کردهاند: اینکه وقتی دربارهٔ سادگی صحبت میکنیم، دربارهٔ چه چیزی صحبت میکنیم؟
ایجنت قصدمند در برابر تصادف
آیا تحلیلی که میگوید امر غیرعادی بر اساس تصادف پدید آمده، واقعاً سادهتر است از تحلیلی پرسونال که یک ایجنت پرسونالِ اینتنشنالِ مافوق طبیعی را وارد میکند؟ کدام یک از اینها سادهتر است؟ اینکه علتی نداشته باشد سادهتر است؟
یکی از حاضران: بله.
این سادهتر است. کمی دربارهٔ سیمپلیسیتی صحبت کنیم؟ نظرتان چیست؟
یکی از حاضران: نه؛ با کلمهٔ «طبیعی» بازی نمیکند؟
چرا میگویی با کلمهٔ طبیعی بازی نمیکند؟ طبیعی که مشخص است.
یکی از حاضران: چیزی ممکن است در قوانین فیزیکی باشد و برای آدمی طبیعی باشد؛ حضرت مسیح بگوید فلان چیز اینگونه شود، و بشود.
نه؛ منظورم از طبیعی، نیروهای طبیعی و اشخاص طبیعی است؛ یعنی همین آدمهایی که با جهان فیزیکی کار میکنند. ببینید، این یک امر غیرعادی است؛ قبول ندارید؟ اینکه مسیح مردهای را زنده کند امری غیرعادی است؛ مرده که زنده نمیشود.
یکی از حاضران: آخر برای چه کسی غیرعادی نیست؟ میگویم چون آدمی وجود دارد؛ آدم مؤمن وجود دارد.
میدانم؛ ولی فکر کنم برای خود مسیح هم غیرعادی بوده است. اینکه مردهای را زنده کرده، برای همه غیرعادی است؛ حتی برای خودش هم غیرعادی بوده است؛ چیز عجیبی است که بتواند مرده را زنده کند. یا مثلاً زکریا تعجب میکند که همسرش باردار شود و میپرسد: مطمئنی دعایم مستجاب شده؟ به نظر من برای خودشان هم تعجبآور است.
یکی از حاضران: این در این برهان نیست.
چون اتفاقاً هیوم بخشی دارد که مربوط به گذشته است، ولی بخش دیگری هم هست که میگوید همین الان هم نمیتواند اتفاق بیفتد؛ یعنی آن را هم نفی میکند. برای برهان قبلی تستیمونی کمی مهم بود؛ این یکی نه؛ اصلاً مستقل میگوید هر چیز عجیبی که اتفاق افتاد و خلاف شهود همیشگیمان بود، به نظرم باید بگذاریم که تصادفی شده است. این را میگوید.
یکی از حاضران: یعنی اگر آن استاد ۱۰ بار هم عصا را بیندازد، باز من میگویم تصادفی است؟ به نوعی باید فقط یک بار اتفاق بیفتد. اگر بتوانیم تکرارش کنیم، دیگر تصادفی یعنی چه؟ کمکم جزو دانش ما میشود که قوانین عالم اینگونه است و میتوانم از آن استفاده کنم.
پس اکنون میتوانیم اشکالی به این برهان بگیریم: اگر امر غیرعادی تکرار شود. به نظر من، اگر درست میفهمم، چیزی که تکرار شود دیگر نمیتوانیم بگوییم تصادف است.
اگر تکرار شود، به نظر میآید نمیتوانیم بگوییم که هیچ هدفی ندارد؛ و بنابراین این خط چهار ضربه میخورد: اگر تکرار شود، یعنی اگر آن شخص بتواند بارها و بارها این کار را بکند، مثل عصای موسی. خود متن هم میگوید که این اتفاق میافتد و در تکرار هم همهاش اتفاق میافتد.
یکی از حاضران: به هر حال میگوید باید دقیقش را تحقیق کنیم.
نمیگوید؛ نه، نمیگوید؛ ولی دیگر تصادفی هم نیست؛ دیگر نمیتواند بگوید تصادفی است. نمیتوانیم بگوییم هیچ علتی ندارد؛ باید برویم و دنبال علتش بگردیم.
یکی از حاضران: دقیقتر بگوییم: مثلاً فرض کنید حضرت سلیمان یک بار شتر را از کوه آورده است، اما اعلام کرده که بیایید، من فردا ساعت ۱۰ میخواهم این کار را بکنم؛ حضرت سلیمان حتی اعلام کرده که میخواهم معجزه کنم. به نوعی انگار واقعه باید حالتِ یکباره و بدون اعلام و تعهد قبلی داشته باشد تا بنشینیم و برهان را به کار ببریم و تحقیق کنیم.
نمیدانم این حرف را زدم یا نه: یک دفعه با چیزی غیرعادی مواجه میشوم و میگویم کانتکست معجزه این نیست؛ یعنی یک بار اتفاقی افتاده باشد.
یکی از حاضران: این برهان اصلاً با مفهوم معجزه، به معنایی که اینها میگویند، سازگار نیست؛ انگار دارد چیز دیگری میگوید. چرا؟ چون تعریفی که اینها آوردهاند آن چیزی نیست که اینها دارند میگویند.
مثلاً کسی ماشینش اینگونه است؛ یا هواپیما سقوط میکند.
یکی از حاضران: همهٔ این چیزها که به اصطلاح معضل خوردهاند، به این دلیل است که آن موقع همهاش کار خدا بود؛ یعنی هرچه از دل آوردند برای آن خدا بود. چه اصراری هست که ما همهاش بخواهیم آن خدا را اثبات کنیم؟ اینجا دقیقاً در برابر آن خداست. اگر خدا را حذف کنند، این مشکلات اصلاً به وجود نمیآید؛ یعنی پارادایم جدیدی از اینکه اصلاً خدا کیست، چیست و در کجا.
نمیدانم. گزارهٔ اولت را قبول ندارم که همهٔ فیلسوفهایی که دربارهٔ خدا یا علیه خدا صحبت کردهاند، بحثشان بحث گاد آف گپس بوده است.
گاد آف گپس و مسئله شر
نه؛ مثلاً مسئلهٔ شر را در نظر بگیر که خیلیها را درگیر کرده است و اصلاً بحث گاد آف گپس نیست.
گاد آف گپس آنجاست که مثلاً فرض کن نمیتوانی بگویی چرا آن حادثه اتفاق افتاده است و بعد میگویی خدا این کار را انجام داده است.
یکی از حاضران: مثلاً همینقدر که خدایی که ما معرفی میکنیم بر همین اساس خدایی توانا، دانا یا عاقل و خیرخواه است، برای همین این چیزها را مطرح میکنند. اینها برمیگردد به همان اندیشهای که از زمان نیوتن بود: وقتی قوانینش جواب نمیداد، میگفتند اینجا خدا خودش میآید و درستش میکند.
میدانم؛ ولی به نظرم به این برهان ربطی ندارد؛ دستکم من ربطش را درک نکردم.
یکی از حاضران: پرسش من این است که چه اصراری داریم بیاییم و ادله بیاوریم برای خدایی که اصلاً این برهان برای آن آمده است؟ این را عوض کنیم و از آن سو برویم؛ یعنی بگوییم اصلاً چنین خدایی نیست که مثلاً خلأها را پوشش دهد؛ خدا یعنی ساختاری جدید، شکل جدیدی از خدایوارهها.
نه؛ من فکر میکنم این برهان در آن فضا مطرح نشده است. این برهان در فضایی مطرح شده که تا حدی فضای بهروز مسیحیت امروز است؛ در جهان اسلام این را کمتر میگوییم.
یکی از حاضران: بنا را بر عقل گذاشته، معقولیت و عقل را گذاشته است؛ بنا بر این است که معقول باشد. چرا الگو را عوض نکنیم و مثلاً بنا را بر روح بگذاریم؟
روح یعنی چه؟ نه؛ این برهانی است دربارهٔ معقولیت باور به وجود یک چیز. باور یعنی منتال استیت دربارهٔ واقعیتهای جهان، دربارهٔ گزارههای صادقی که میتوانیم نسبت به آنها آن حالت ذهنی را داشته باشیم. داریم دربارهٔ معقولیت آن باور صحبت میکنیم. پس بحثمان دربارهٔ روح و مانند آن نیست.
یک بار دیگر کانتکست را نگاه کنید. این برهان نمیخواهد معجزهٔ زندهکردن مرده به دست مسیح را بزند؛ میخواهد این نگاه را بزند، نگاهی که خیلی از دیندارها دارند.
مثلاً اتفاقی در روز میافتد: ماشین کسی تصادف نمیکند، یا بچهاش از آن بیماری زنده میماند، یا هواپیمایش سقوط میکند و زنده میماند؛ هر اتفاق عجیب و غریبی که ممکن است حتی در زندگی روزمرهٔ ما بیفتد و حس کنیم که الان معجزهای اتفاق افتاد یا خدا بهطور خاصی به ما کمک کرد.
به نظر من، این برهان میخواهد به این نگاه دیندارها ضربه بزند؛ یعنی برهان میخواهد نوعی نگاه معجزهوار در درون زندگی عادی ما در جهانِ اکنون را بزند. گرفتید؟ لزوماً نمیخواهد معجزهٔ عیسی مسیح را بزند؛ چون به معجزهٔ عیسی مسیح میتوانست مثلاً با تستیمونی و برهانهای دیگر ضربه بزند.
فضای این برهان این است. حالا دربارهٔ آن صحبت کنیم.
یکی از حاضران: فرض کن اتفاقی افتاده است. مثلاً یک دانه الکترون را در نظر بگیر؛ وقتی مثلاً هزار بار نگاه کنی، حتی نمیتوانی آن را تکرار کنی؛ با دتکتور آن را میسنجی و یک بار از آن هزار بار الکترون میآید. اما آنجا نمیخواهیم بگوییم این تصادفی است و علتی ندارد، یا اینکه آن را به قوهای طبیعی وصل کنیم. منظورم این است که حالا بیاییم یا برایش بگوییم تصادفی است یا بگوییم فوقطبیعی است؟ شاید میشود یک «ج» هم اینجا اضافه کرد و گفت: یا تصادفی است، یا فوقطبیعی است، یا اینکه باید برویم دنبال علتش.
بله، دقیقاً. هیوم با این سومی مشکلی ندارد؛ میگوید برو دنبال علتش و با آن همچنان در فضای نچرال زندگی کن. هواپیما سقوط کرد، همه مردند و تو یکی زنده ماندی؛ برو دنبال علت فیزیکیاش؛ احتمالاً ضربهای که در مکانیک میتوانی حساب کنی.
ضربهای که مثلاً به صندلی تو خورده باعث شده است که در این زاویه حرکت کنی، سرت به جایی نخورد و زنده بمانی و همهٔ آدمهای دیگر بمیرند. قاعدتاً در این موارد هم راهحلی هست. این را نگه میدارد؛ هیوم با این مشکلی ندارد.
پس معقولتر این است که عملاً هیچ علتی ندارد، یا اینکه اگر علتی دارد برویم دنبالش؛ ولی در عین حال اینکه برایش علت غیرطبیعی بیاوریم، این را میزند. با این «ج» هم تا پایین مشکلی پیش نمیآید. پس تا حالا شما به آن حمله نکردهاید. تو بگو.
معجزه و ادعای پیامبری
یکی از حاضران: اینکه این اتفاق طبیعی است، «طبیعی» در فضای باور نداشتن به خدا تعیین شده است. مثلاً ۲۰ سال پیش به قبیلهای بروید که برای خودشان خدایانی دارند؛ برای آنها طبیعی یعنی چه؟ مثلاً گناهکردن طبیعی است؛ مثلاً یک واقعیت طبیعی را در نظر بگیرید.
این کلمهٔ «طبیعی» را، اگر درست فهمیده باشم که چه میخواهید، باز بحث کنیم: طبیعی در اینجا به معنای طبیعی ارسطویی، یا طبیعی به این معنا که آدمها در آن شرایط اینگونه و نرمال فکر میکنند، نیست. طبیعی به معنای نچرال در فلسفهٔ تحلیلی معاصر است، یعنی فیزیکال.
طبیعیاش به معنای فیزیکال است؛ یعنی چیزی که در قوانین فیزیک، در دانشکدهٔ فیزیک و مانند آن، با آن کار داریم. مثلاً تو میگویی طبیعی است که اسکیموها، یا نمیدانم فلان قبیله، اگر مردهشان را بخورند خیلی طبیعی است، ولی در ایران چنین چیزی طبیعی نیست؛ بله، منتها آن طبیعی منظور ما نیست.
یکی از حاضران: نکته این است که حضرت مسیح مثلاً میگوید اگر ایمان داشته باشید، چیز عجیبی نیست که من باد را به آنجا ببرم.
نکته این است که پیشفرض این «طبیعی» یک امر فیزیکال است؛ الان داریم امر غیرعادی را تعریف میکنیم. اینکه باد را مثلاً کنترل کند، امری فیزیکال است؛ یعنی آیا انسانی میتواند مثلاً باد و ابر را کنترل کند؟
یکی از حاضران: نکتهای که دارم میگویم این است که شما این کلمه را گذاشتهاید تا بدون ایمان حرف بزنید.
نه، ایمان نه؛ آقا، ایمان چه ربطی دارد؟ داریم امر غیرعادی را تعریف میکنیم. امر غیرعادی این است که مردهای زنده شود.
یکی از حاضران: اصلاً پیشفرض این تعریف این است که باور داشته باشید؛ من الان باور دارم.
امر غیرعادی این است که مرده زنده شود؛ این دیگر غیرعادی است؛ ما نمیتوانیم مرده را زنده کنیم. تو میتوانی؟ آقا، منظورم از طبیعی فیزیکال است؛ این خط را هم بیاور: آدمی که مثل ما در جهان فیزیکی زندگی میکند نمیتواند مردهای را زنده کند؛ با استفاده از نیروهای فیزیکی، هرچقدر فوت کنیم یا مثلاً به او الکتریسیته بزنیم، زنده نمیشود؛ مرده است دیگر.
بگو. منظورش این است. اگر با این برهان مشکل داری بگو؛ تعریف را میتوانیم خیلی تدقیق کنیم.
یکی از حاضران: از نظر من پیامبر نخواهد بود؛ اگر چنین چیزی بوده باشد، پیامبر نیست. من معجزه را اینگونه تعریف میکنم؛ هفتهٔ پیش هم یک بار گفتم. پیامبر کسی است که میگوید من با امر مقدس، با امر متعالی، با خدا در ارتباطم و از طرف او برای شما پیامی دارم؛ میخواهم حرف او را به شما بگویم. آدمها میگویند ممکن است او وجود داشته باشد، چهبسا وجود داشته باشد؛ ولی آدمیزاد نمیتواند با او در تماس باشد؛ تو داری به ما دروغ میگویی؛ چه کسی گفته که ما بیاییم و حرف تو را گوش کنیم؟ نشانهات چیست؟
آن نشانه باید نشانهای ابدی باشد، چون او همیشه پیامبر است. بنابراین اگر من بتوانم همان نشانه را بیاورم، اگر بتوانم چوب را بیندازم و کار عصا را بکنم، یعنی علم به من یاد داده است و یاد گرفتهام که چه کار کنم؛ یعنی او علمی داشته، تجربهای داشته، احتمالاً کمی از ما جلوتر بوده است؛ پس ادعایش باطل است. این نظر من است. بنابراین به نظر من معجزه امری ابدی است. یعنی عصایی که موسی انداخت، همیشه هیچ جنس و انسی نباید بتواند آن کار را بکند؛ باید همیشه غیرعادی باشد. مستقل از آن تعریف من، امر غیرعادی یعنی مثلاً اینکه آدمیزاد روی آب راه برود، پرواز کند، یا چیز عجیب و غریبی بگوید.
یا اینکه این شخص که این برهان را آورده، میخواسته بگوید اتفاقاتی که ممکن است در زندگی شما هم بیفتد، مثلاً ماشین به شما بزند و بتوانید از زیرش رد شوید و زنده بمانید، و اینجور چیزها. بله، برهان این است؛ آفرین.
یکی از حاضران: مثلاً اینکه چشمهای ما دچار توهم شده است. میخواهم بگویم منطق چنین برهانی این است که هرچقدر هم غیرعادی باشد، باز اینها میگویند در شیوهٔ علمی علتی دارد، علت علمی دارد، و باید برویم و آن را پیدا کنیم.
یکی از حاضران: در تأیید همین، جملهٔ فرعون حرف جالبی است؛ به نظرم جالب است. ولی جالبتر حرف ساحران است که گفتند نه؛ یعنی آنهایی که اینکاره بودند گفتند نه، چه میگویی، اصلاً بازی این نیست؛ این از این بازی خارج است. بله، اینکه با هم دست به یکی کردهاند؛ ولی آن کسی که اینکاره بود فهمید که بازی این نیست. مثل اینکه به پزشکی بگویی کسی را که مرده بود زنده کردیم؛ میگوید این منطقی نیست.
یکی دیگر از حاضران: میگویم اینکه مثلاً دانشمندان یک رشته بگویند این کار از این رشته برنمیآید، به این معنا نیست که آن رشته نتواند به نتیجهٔ درست برسد. شما به نیوتون میگفتید الکترون داریم، الکترون چنین حالتی دارد، الکترون شانسی است. یعنی فکر میکنم این نمیتواند دلیل این باشد که با علم نمیشود به آن رسید.
یکی از حاضران: نه؛ من نگفتم این دلیل آن است. گفتم ساحران آن موقع فهمیدند که این از جنس کار آنها نیست؛ ولی نگفتم حرف ساحران دلیل این است؛ من استدلال دیگری آوردم. گفتم معجزه اگر نشانهٔ نبوت باشد، باید ابدی باشد؛ یعنی نباید آدمهای دیگر با پیشرفت علم بتوانند آن کار را بکنند؛ استدلال من این بود و ربطی به حرف ساحران نداشت.
یکی دیگر از حاضران: ولی این تعریف را خراب نمیکند. مثلاً یکی از دوستانم میگفت معجزه برای من مثل داستانهای سفیدبرفی، تخیلی است؛ یعنی انگار دیندارها چیزی میسازند. به نظر من خود دیندارها این کار را نمیکنند. اگر معجزه اینقدر از علم دور است، چرا قبول نمیکنید؟ اتفاقاً دیندارها قبول میکنند؛ اصلاً دینداری با این اتفاق میافتد که خیلی دور است. خب قبول نکن؛ ولی خیالی نمیشود.
یکی از حاضران: اگر علمی باشد، چرا بگوییم معجزه است؟ هر کسی میتواند برود پیش او؛ یعنی او کمی پیشرفتهتر بوده است؛ آدم دانشمندی بوده که خیلی چیزها میدانسته؛ مثلاً ممکن است ابوریحان بیرونی چیزهایی میدانسته که ما تازه اکنون داریم میفهمیم. چرا نمیتواند چنین باشد؟ ما چه میدانیم؟ چوپانبودنش را هم در تاریخ گفتهاند؛ بعدها شاید به سوریه رفته و آنجا که تجارت میکرده چیزهایی یاد گرفته است، یا ایرانیهایی که آنجا دوستش بودند چیزهایی به او گفتهاند. چرا نبوده است؟ معجزه چیزی است که وارد شود و طرف را مجبور کند که خدا را باور کند: خب، این معجزه انجام شد، حالا ایمان میآورم.
ولی وقتی چیزی تخیلی انجام میشود، برای خود ما اکنون انجام نمیشود. یک معجزه، هزار معجزه انجام میشود و بعد این هزار تا آنقدر تخیلیاند که علم اصلاً هیچ حرفی برای پذیرفتنشان ندارد. فکر میکنم معجزهبودنش همین است، همین رازآلودگیاش.
ببین، دینداری بیشتر با این جور درمیآید که آقا، این داستان بوده است.
یکی از حاضران: میدانم.
پس تو الان طرفدار این برهانی؟
یکی از حاضران: نه.
با آن مشکلی نداری؟
یکی از حاضران: آن تعریف من از معجزه است و تو با آن مشکل داری. تو میگویی معجزه را باید آدمهای دیگر هم بتوانند انجام دهند. من فکر کنم اگر آدمهای دیگر آن را انجام دهند، آنوقت نه، بهراحتی نمیتوانند بفهمند. هرچقدر پیشرفت کنیم، هرچقدر تجربه کنیم، برو و چوبها را بینداز، هزار بار هم بیندازد، چوب نمیتواند به مار تبدیل شود. هر کاری دوست داری بکن؛ چوبی که میاندازی مار نمیشود، نباید بشود، نمیشود.
حالا اگر با این برهان مشکلی داریم، بگوییم مشکل کجای آن است. در فلسفه چیزی غیر از عقلانیت نداریم.
درجهٔ جاستیفیکیشن ما، یا درجهٔ کانفیدنس ما به باورها، در کانتکست معنا پیدا میکند. مثالی خیلی معروف در فلسفهٔ تحلیلی هست که زیاد آن را میزنم: مثلاً به شما میگویند بانک پنجشنبهها باز است؛ مثلاً دو سه بار رد شدهاید و دیدهاید که پنجشنبهها باز بوده است. ولی کسی هست که مثلاً یک چک ۱۰۰ میلیون تومانی دارد و برایش حیاتی است که بانک حتماً پنجشنبه باز باشد تا بتواند برود و پولش را نقد کند. آیا بانک پنجشنبهها باز است؟ نمیدانم؛ باید همین الان برویم و از رئیس بانک بپرسیم که واقعاً پنجشنبهها باز است یا نه.
پس نالج من بسته به کانتکستی که دربارهاش حرف میزنیم متفاوت است. یک وقت همینطوری میگوییم آره؛ یک وقت نه، آن مسئله برایمان خیلی حیاتی میشود؛ و وقتی مسئله حیاتی میشود، اصلاً نالج ندارم.
نمیدانم؛ یعنی باور موجه ندارم. اینجا هم به نظر میآید اینگونه است: یعنی معقولیتِ ما دربارهٔ یک سینگولار تاوت، یا هرچه، یا سینگولار اکسپرینس، ممکن است به خاطر اهمیت موضوعی که دربارهاش صحبت میکنیم معقول باشد.
کسی آمده و ادعای خیلی بزرگی دربارهٔ اتصالش به خداوند کرده است و آن ادعا را مثلاً جایی نشان میدهد؛ و به نظر میآید این باور اینقدر اهمیت دارد که میتواند تمام هستی ما را تغییر دهد، تمام زندگی و جهانبینی ما را عوض کند.
بنابراین باور سادهای نیست که بگوییم خب، حالا در دهاتی اتفاقی افتاده یا نیفتاده است؛ این حادثه برای من خیلی مهم است. پس چرا؟ میتواند یک بار باشد؛ و اتفاقاً اگر زیاد تکرار شود، اگر هر روز هر چوبی بیندازیم آن اتفاق بیفتد، دیگر آن خاصیتش را ندارد.
پس به نظر میآید با توجه به کانتکستی که در آن صحبت میکنیم، این حرف لزوماً درست نیست؛ یعنی خط چهار ضربه میخورد.
یکی از حاضران: خط یک؟
بله؛ خط اول که تعریف است. ببین، خط اول اصلاً ادعایی نکرده است؛ تعریفش است. میگوید اگر حادثهای، مثلاً میگویید چوبی را انداختی زمین و مار شد، اگر این چوب افتاد، یعنی حادثهای، ایونتی، در زمانی، مثلاً تی یک، اتفاق افتاده است.
تعریف پیشنهادی: غیرعادی و دخالت خدا
اولاً غیرعادی است؛ یعنی کس دیگری آن را انجام دهد، نمیشود. دوم اینکه ادعایش این است که بر اساس دخالت خدا است. به این میگوییم معجزه؛ این تعریف ما از معجزه است. با این خط مشکلی نداریم؛ تا آنجا که تعریف کردهایم، ادعایی نکردهایم.
حالا اینکه میگوید «بر اساس دخالت خدا»، این را در بخش سوم میآوریم و میگوییم نه دیگر. ببین، خط اول اصلاً ادعایی نکرده است؛ تعریفش است.
یکی از حاضران: اگر ادعای اینجا این باشد، درست فهمیدهام؟ نه؛ فکر کنم اینجا صرفِ بیان است؛ یعنی باید اینگونه باشد: معجزه تلقیاش این است که امر غیرعادی باشد و کسی بیان کرده یا ادعا کرده باشد که بر اساس دخالت خداست. اگر دخالت خدا را قبول داشته باشد، بله دیگر. تعریف معجزه این است.
یعنی تو امری غیرعادی انجام میدهی و ادعا میکنی که این از طرف خداوند، یعنی با دخالت خداوند، یا به تعبیر قرآنی با اذن خداوند، انجام شده است. بعد میتوانیم بگوییم حالا که این امر غیرعادی اتفاق افتاده، چنین ادعایی هم داریم.
یکی از حاضران: حالا یک وقت یک موجود مافوق تجربه کار کرده و یک وقت تجربه تصادفی است. در این قسمت، دربارهٔ تجربهای که تصادفی است، آیا هیچ مثالی میتوانیم بزنیم که در نسخهای کوچکتر، در سطحی پایینتر، انحرافاتی از قوانین اتفاق بیفتد و تصادفاتی ایجاد کند؟
پس من میتوانم این مورد غیرعادی را در زمرهٔ اینها بگذارم، ولی در ابعادی بزرگتر. چون اگر این را رعایت نکنیم، میتوانیم نقدش کنیم که هم میخواهیم بگوییم قوانین درستاند و سر جای خودشان هستند، و هم بگوییم نه، حالا که این قوانین نقض شدهاند، تصادف و چیزهایی هم هست که آن قوانین نمیگویند.
بله، مثال خیلی زیاد است؛ در مقاله هم چند مثال آورده است، ولی مثالهایش از زندگی عادی است. مثالی هست که دکتر خیلی دوست دارد: مثال پاسکال که با کالسکهاش میرفت، بعد چرخش درمیرود و او زنده میماند، در حالی که روی پل ممکن بود پایین بیفتد و بمیرد.
فرض کنید یک تصادف ماشین است، حالا ما به جای کالسکه ماشین میگذاریم؛ خطر مرگ از بغل گوش کسی رد میشود؛ مثلاً تریلیای میآید و ماشین شما له میشود، ولی شما قشنگ بیرون میآیید. چنین حادثهای را البته میتوانید دنبال علتهایش بروید؛ یعنی فکر کنم قاعدتاً بیشتر با علتهای فیزیکی و مکانیکی توضیحش میدهید. ولی هم میشود گفت تصادفی بوده است و هم میشود گفت کار خدا بوده است. حالا چه کار کنیم؟
ما مسلمانها به تعریف معجزه کمی بستهتر نگاه میکنیم؛ یعنی معجزه را باید پیامبری انجام داده باشد، مثل همان عصای موسی و مانند آن. ولی مسیحیهایی که الان مخصوصاً در ایالات متحده زندگی میکنند، خیلی از این چیزها را معجزه میگیرند. چرا؟ چون امری غیرعادی اتفاق افتاده است.
بله، معمولاً این کار را میکنند. چرا؟ کسی میگوید خدا مرا نجات داد. همه این کار را نمیکنند، ولی اگر کسی بکند چیز خیلی خیلی عجیبی نیست. فکر کنم خودم معمولاً این کار را میکنم؛ میگویم خدا مرا نجات داد. ولی میگویم باید کمی از تعریف معجزهٔ مسلمانها فاصله بگیرم.
یکی از حاضران: برهان میگوید معقول نیست بپذیریم که اتفاقی غیرعادی، هرچقدر هم غیرعادی، افتاده و عاملی غیرطبیعی داشته است. چرا؟ دقیقاً همان نکتهای که جلویش نوشتید: فیزیک از دست میرود. یعنی راحتترم بپذیرم که اتفاقی غیرطبیعی افتاده، تا اینکه موجودی از جهانی دیگر را بگذارم و با آن توجیه کنم که این کار را انجام داده است. به نظر من این دقیقاً نشان میدهد که این برهان فرض گرفته است آدمی که این تجربه را از سر میگذراند، از قبل به وجود عوامل غیرطبیعی باور نداشته است؛ این به نظر من خیلی مهم است.
یعنی در واقع برهان حتی دربارهٔ آدمی سخن نمیگوید که ممکن است با برهانهای منطقی، یا با تکرار حوادثی در گذشته، یا با دیدن این معجزات، به نوعی ایمان آورده باشد؛ یعنی این موجود غیرطبیعیِ دخالتکننده را از قبل پذیرفته و در ذهنش دارد. چرا چنین کسی بگوید تصادفبودنش را قبول نمیکنم؟ او این را دارد.
بله؛ هیچ چیزی به هم نمیخورد؛ تأیید هم هست. چرا به اصطلاح بروم و دنبال این باشم که بگویم این اتفاق تصادف بوده است؟ چون آن را دارم؛ مثل اینکه در فیزیک بگویم مغناطیس دارم؛ وقتی آن را دارم، چرا چیز دیگری بگویم؟
مثلاً آهنربا آهن را میکشد؛ چون از قبل پذیرفتهام که این مغناطیس است، پذیرفتن این را موجهتر میبینم. بنابراین برهان اینگونه کار میکند: آدمی داریم که ایمان ندارد و حالا میخواهد با اتفاق عجیبی که در زندگیاش افتاده ایمان بیاورد.
برهان دارد به این آدم میگوید که تو فیزیک و مانند آن را به هم میزنی.
یکی از حاضران: بهتر است بگویید اولاً این اتفاق باید یک بار افتاده باشد، و شخص باید از قبل باور نداشته باشد که موجودات غیرطبیعی وجود دارند. بنابراین آنچه برهان درست میکند خیلی باریک میشود.
دقیقاً: آدمی غیرمؤمن هست و یک بار این اتفاق برایش میافتد. برهان از یک جهت مهم است، چون به زندگی روزمرهٔ همیشگی ما در حال حاضر برمیگردد. ما نمیخواهیم الان دربارهٔ زندهکردن علیالایازر صحبت کنیم؛ میخواهیم دربارهٔ اتفاقاتی صحبت کنیم که ممکن است در زندگی خودمان تکاندهنده باشند: اتفاقی برای ما بیفتد و باعث شود یکباره بگوییم ما باید دنیا را جور دیگری نگاه میکردیم.
این برهان میخواهد جلوی آن را بگیرد، جلوی تعجب ما از اتفاقی را که افتاده است. مثلاً دعا میکنی و یکباره اتفاقی که برایت غیرممکن است، مستجاب میشود. این برهان اتفاقاً به همین اکنونِ ما برمیگردد و نمیخواهد خیلی به عقب برگردد؛ چون اصلاً دربارهٔ تستیمونی صحبت نمیکند؛ یعنی کاری به گذشته ندارد. ولی این نکتهای که شما گفتید واقعاً همان شرایطی است که برای خودم میگویم: وقتی دعایی تازه برایتان مستجاب میشود، آن را معجزهٔ خودتان میدانید، ولی نمیتوانید دیگری را از آن آگاه کنید. خودتان میفهمید؛ خیلی وقتها خود شخص میفهمد که واقعاً معجزه است. میخواهم بگویم در مثال پاسکال هم دقیقاً چنین چیزی است.
یکی از حاضران: وقتی اتفاقی میافتد، یک سری سیمپتومهایی ظاهر میشود؛ این به ذهن آدم فشار میآورد. مردم میگویند علت ندارد؛ اصلاً این حرف خیلی جدیدی است؛ فرعون هم دستکم میگفت علتی دارد؛ این یکی علت ندارد. نمیتوانیم چیزی را بدون علت بپذیریم.
حالا اگر تکرار نباشد، بله، چرا نه، میتوانیم بگوییم علت خاصی نداشته است؛ اگر مثلاً چند بار تکرار شود، میتوانیم دنبال علتش برویم. ببینید، منظورم از علت در اینجا کلمهٔ کازالیتی نیست؛ یادتان باشد که هر اتفاقی که در جهان میافتد کازی دارد. منظور، دقیقترش، ریزن است؛ یعنی چیزی که دلیلی باشد تا ما توجیه کنیم و ما را به سمت هدفی ببرد. یعنی قصدی وجود داشته است؛ شخصی قصد کرده که از این کازها استفاده کند تا تو نجات پیدا کنی. فهمیدی چه میگویم؟
یکی از حاضران: مثلاً من تصادف کردم و زنده ماندم؛ مثلاً ساعت ۵ در اتوبان تهران-کرج تصادف کردم و زنده ماندم. میتوانم از تو بپرسم: چرا من ساعت ۵ در اتوبان تهران-کرج تصادف کردم؟ چرا امروز میخواستم به دانشگاه بروم؟ اینها الان چه ربطی دارد؟ من نمیدانم که این علت ندارد؛ هزار چیز با هم آن را تشکیل میدهند.
ولی آقا، تو میخواهی بگویی خدا تو را نجات داد یا تصادفی زنده ماندی؟ بحث این است.
یکی از حاضران: آقا، میگویم اصلاً دنبال اینبودن معنا ندارد؛ این تصادفی نیست؛ هزار چیز با هم باعث شد که ساعت ۵ در اتوبان تهران-کرج تصادف کنم.
ببین، اصلاً بحث تصادف نیست.
یکی از حاضران: آقا، این پرسشی است که به چیزی مربوط است که نباید به آن باور داشته باشیم. در مقابل، مثلاً جهان و قوانین فیزیکی غایتی ندارند و دارند کارشان را میکنند.
درست است؛ همان است که پیشتر داشتیم. واقعاً باید ببینید: آدمی را در نظر بگیر که این اتفاق برایش افتاده است؛ مثلاً فرض کن هواپیمایش سقوط کرده، همه مردهاند و یک نفر زنده مانده است. آیا او میتواند این پرسش را بپرسد که خدا مرا نجات داد، یا اینکه بگوید نه، قوانین جهان فیزیکی اینگونه پیش رفته که مرا نجات داده است؟
آیا مسئله همین نیست، یا ما چه میگوییم؟ یعنی اینکه به چیزی غایتدار باور داشته باشیم یا به چیزی بیغایت. شما چه فکر میکنید؟
یکی از حاضران: همان نکته هست؛ اگر بگویید غایت ندارد، یک سری سیمپتوم در شما ظاهر میشود و اذیت میشوید.
سیمپتوم؟ چرا میگویی سیمپتوم؟ شاید ما مؤمنها سیمپتوم داشته باشیم؛ سیمپتومش چیست؟
کدام تبیین عقلانیتر است
بحث اینجا این نیست که به همدیگر تهمت بزنیم؛ میخواهیم ببینیم واقعاً پذیرفتن کدام یک از اینها عقلانیتر است.
یکی از حاضران: تهمت نمیزند؛ این میگوید که نه.
تو بگو علت؛ اشکالش در کجا است؟ اینکه آدم اینجا اذیت میشود؟ نمیخواهیم از روی احساساتمان صحبت کنیم؛ تو باید دلیل بیاوری که من باید این را بپذیرم.
دلیلت را بگو. اذیت احساسی یا اذیت عقلی؟ مشکلش چیست؟ اگر اذیت عقلی است، دقیقاً بگو به چه دلیلی این را نمیپذیری؟ تو الف را میپذیری دیگر؛ بگو دلیلش چیست. اینکه ناراحت میشوم یا مانند اینها، نه.
یکی از حاضران: نه، من نمیگویم الف را بپذیرم؛ میگویم ب را نمیتوانم بپذیرم. ب اصلاً حرف جدیدی هم هست؛ فرعون را مثال زدم.
آقا، با مثال فرعون که مسئله حل نمیشود؛ تو الان باید دلیلی عقلانی بیاوری که من الف را بپذیرم و ب را نپذیرم. بگو. فرعون خیلی آدم بدی است؛ باشد، ما چه کار کنیم؟
یکی از حاضران: اصلاً باورهایی که در آنها هست مشکلی بنیادی دارند، در فضایی که علتهای زیادی میتواند برای پدیدهای پیچیده وجود داشته باشد. یعنی ممکن است بگوییم این اتفاق افتاد و میتواند هزار علت داشته باشد، و ما دسترسی معرفتی برای جاستیفایکردنش نداریم. مثلاً ممکن است در تکامل در نظر بگیریم که اتفاقی افتاده باشد که مثلاً طی ۱۰ هزار سال در دنیا رخ داده است؛ ما دسترسی نداریم؛ نمیتوانیم به همهٔ پایههایش دسترسی داشته باشیم و معرفتی هم نداریم. برای همین، در آن بحث تصادف، هرچه پیش بیاید، هیچ دسترسی نداریم که چیزی در آن بوده یا نبوده است؛ این مشکلی بنیادی و اصلاً فلسفی است و باید بحث کنیم. نکتهای که دارم این است که ب اصلاً کذب نیست؛ با شناخت بشر اصلاً معنا ندارد بگوییم این علت دارد.
علت دارد؛ یعنی فقط بگوییم که قصدی پشتش نیست؛ علت که حتماً دارد. علت یعنی کاز؛ یعنی اتفاقی در جهان فیزیکی که میتوانی برایش توضیح فیزیکی بدهی؛ هر اتفاقی که میافتد، تو داری برایش توضیحی فیزیکی میدهی.
مثلاً این را با دستم برمیدارم. علت غایی، یعنی ریزن، یعنی چه؟ یعنی دلیلی برای انجام این کار که بتوانم قصدم را توضیح دهم. من حالا این را برمیدارم. شما میتوانید علت این را توضیح دهید: مثلاً نورونهای مغزم فعال میشوند، اتفاقی شیمیایی در بازوهایم میافتد و این برداشته میشود.
اما ریزن من برای برداشتن این چیست؟ اینکه میخواهم چیزی بنویسم تا شما یاد بگیرید؛ این دلیل من است. آن دلیل را به صورت پرسونال میدهم؛ به آن پرسونال اکسپلنیشن میگوییم؛ تبیین پرسونالی از آن میدهم، چون دربارهٔ آن اینتنشن دارم، قصد دارم، و میتوانم آن را توضیح دهم.
همهٔ کارهایی را که آدمها در زندگی میکنند، میتوانید تبیین پرسونال کنید و میتوانید تبیین فیزیکال کنید. مثال معروف ویتگنشتاین، مثال خیلی معروفی است: دستم را بالا آوردم؛ دستم بالا آمد. این دو حرکت در جهان فیزیکی یکیاند؛ ولی در یکی، که دستم را بالا آوردم، قصدی داشتم.
مثلاً میخواهم به شما علامتی بدهم، مثلاً بگویم بایست یا برو، و چیزی میخواستم بگویم؛ در حالت دیگر میگویم دستم بالا آمد. ببین، اتفاقی یک بار افتاده است و تو میخواهی آن را وصل کنی. من نمیخواهم بگویم؛ ببین، برهان دربارهٔ نوعی جهانبینی بحث میکند و پاسخ اصلیاش این است:
تو در جهانبینیات اتفاقاتی را که افتاده است صرفاً با دلایل فیزیکی توضیح میدهی، یا یکباره به خاطر اتفاقی غیرعادی که افتاده است جهانبینیات را خیلی خیلی وسیعتر میکنی؛ یعنی امری غیرطبیعی، امری سوپرنچرال، را وارد میکنی که اینتنشن هم دارد و در جهان دخالت میکند؛ آن هم به واسطهٔ اتفاقی غیرعادی که برایت افتاده است. آیا مجازی؟ من نمیگویم خلاف عقل است؛ کسی که این برهان را آورده این را میخواهد بگوید. بفرما.
یکی از حاضران: موجودی آگاه با قصد این را ایجاد کرده است. ببین، مثال پاسکال جالب است: چالهای هست و در کالسکهاش باز میشود؛ روی پل هم نزدیک بود بیرون بیفتد، ولی یکباره در بسته میشود و بیرون نمیافتد. چاله هم در خیابان است و پل هم؛ کالسکه و همهچیز در جریان عادی حرکت میکند.
معقولیت و قوانین طبیعت
میتوانی توضیح بدهی که چرا این در حتی بسته شد. ولی معقولبودن یعنی وزن اینگونه است که این معقول است.
یکی از حاضران: یعنی این راحتتر است.
چرا راحتتر است؟ اصلاً راحتی و سختی اینجا مطرح نیست. اینجا چیزی به جهانبینیات اضافه میکنی، در حالی که از نظر برهان، جهانبینی نچرال سادهتر است. چرا میخواهی امری سوپرنچرال را که اینتنشن هم دارد به آن اضافه کنی؟
یکی از حاضران: این قسمت را هم باید بگوییم: باید بگویید سادهتر است و سادهبودن معقولتر است؛ ولی اینطور نیست. کسی که با امر غیرعادی مواجه میشود دیگر نمیتواند بگوید سادهبودن برای من یعنی معقولبودن، چون چیزهای غیرسادهای هست که وجودشان ثابت شده است.
مثلاً این پیشفرضِ معقولبودن؛ این حرف خوبی بود؛ یعنی کمی جلوتر آمد. پس میتوانیم این را اشکال سوم بنامیم: سادگی در جهانبینی لزوماً به صدق نمیرسد. عبارتی هست که میگوید سیمپلیسیتی لیدز تو تروث، یا مثلاً گایدز تو تروث؛ یعنی سادگی مسیری به سمت صدق است.
خیلی هم دربارهٔ این بحث شده است؛ احتمالاً در فلسفه خواندهاید؛ خیلی خیلی دربارهٔ آن بحث شده است. اولاً سیمپلیسیتیای که آنجا از آن صحبت میکنند برای هر جایی نیست؛ سسی نیست که روی هر غذایی بریزند. اولاً باید از نظر ادکوئیسی اکسپریمنتال برقرار باشد. یعنی باید دو نظریه هر دو از نظر تجربی توضیحدهنده باشند و بعد این دو نظریه با مجموعهٔ بکگراند نالج ما تطبیق داشته باشند.
بعد نظریهای که کمی سادهتر باشد؛ حالا سادهتربودن هم روشن نیست: اینکه پارامترهایش سادهتر باشد یا فرمولبندیاش سادهتر باشد؛ اصلاً روشن نیست. اینجا خیلی راحت نمیتوانیم بگوییم. ولی کسانی مثل سوینبرن نظر تو را تأیید میکنند و میگویند اتفاقاً اینکه بتوانی امری را با موجودی قصدمند توضیح دهی، شاید سادهتر هم باشد تا اینکه بخواهی اتفاقات عجیب و غریبی را که در جهان میافتد با بحث تصادفات توضیح دهی؛ چون اینتنشنی پشتش هست.
یکی از حاضران: مثلاً معیشتی نیست.
یکی دیگر از حاضران: اتفاقاً شاید معیشتی هم باشد؛ یعنی اگر خدایی با اینتنشن وجود داشته باشد، معیشت راحتتری هم داشته باشی.
اصلاً بحث معیشت نیست. باید مسیر را ادامه دهیم.
یکی از حاضران: ولی در این قضیه ابهامی هم وجود دارد: دسترسی معرفتی نداریم؛ به این دسترسی معرفتی نداریم که آن شخص سوپرنچرال بر چه اساسی تصمیم میگیرد. تصادفبودن علاوه بر اینکه سادهتر است، ابهامش هم کمتر است؛ توصیفی روشنتر است.
نه، اینطور نیست. بیایید دو چیز را از هم تفکیک کنیم: اینکه بگوییم موجودی هست که از این کار تلوسی داشته است، و اینکه بگوییم موجودی هست که تلوسش را نمیدانیم؛ یعنی کاری انجام داده است. این دو را از هم تفکیک کنیم.
اینکه بگویم موجودی هست که تلوسی داشته است، به نظر میآید شاید جهانبینی ما را از اینکه بگوییم همینطوری اتفاق افتاده است سادهتر کند؛ چون دربارهٔ حادثه توضیحی پرسونال میدهم، مثل همین برداشتنِ این. توضیح کازال دادن دربارهٔ این خیلی خیلی پیچیدهتر است تا اینکه توضیح پرسونال بدهم.
قصد داشتم با این، این را برای شما بنویسم؛ به نظر میآید این اکسپلنیشن پرسونال شاید سادهتر هم باشد. ولی دقیقاً قصد من چه بوده است؟ شاید قصدم این بوده که بنویسم و چیزی به شما یاد بدهم؛ شاید قصدم این بوده که با برهانی شما را منحرف کنم.
شاید قصدم این بوده که اصلاً کار دیگری بکنم. ولی اینکه قصد داشتم، به نظر من توضیح بهتری است.
یکی از حاضران: چون هدفش را نمیدانیم.
بله، آن بحثی سر جای خودش است.
یکی از حاضران: ولی مثلاً مسئلهٔ پاسکال یا مسئلهای دیگر؛ شاید احتمالش کمتر باشد؛ اینکه احتمالش اینجا کمتر است. ولی بیرون از قوانین نیست؛ قوانین هم شکسته نشده است؛ وقتی این اتفاق میافتد، خیلی معقول است که بپذیریم؛ به خاطر همین اتفاقات، دستگاه متافیزیکی را بالا میآورد؛ خیلی معقول است.
این برهان را شاید در ادامهٔ درس دوباره در خیلی جاها ببینید. در فلسفهٔ بیولوژی، در جاهای مختلف، برهانهایی شبیه این برهان داریم؛ مثلاً میگوییم خیلی عجیب است که چشم پستانداران پدید آمده باشد، چون ۱۰ چیز مختلف باید با هم ترکیب شده باشند تا این پدید آید؛ از زمان داروین تا حالا این را میپرسیم؛ آن هم میگوید خب، اینها باید دور هم جمع شده باشند و یکباره شده است. به نظرم آن هم شبیه همین است. یا کتابی هست، مایکل بهی و دیگران خیلی هم دربارهٔ آن صحبت میکنند که میگویند کامپلکسیتی؛ اسمش چیست؟
irreducible complexity، که تقلیلناپذیر است؛ آن هم دقیقاً همین برهان است. میگوید irreducible complexity مثلاً مثل این تلهموش است: ۱۰ چیز باید در کنار هم قرار بگیرند؛ این ۱۰ چیز چگونه کنار هم آمدهاند؟ مثالهای زیادی هم در آن میزنند. به نظرم شکل این برهان در آن کار میکند: آیا بگوییم تصادفی پیش آمده، یا بگوییم اینتنشنی پشتش بوده که این پیش آمده است؟ کدام یک از اینها معقولتر است؟ اینکه بپذیریم امر غیرعادی علتی ندارد، یا اینکه بپذیریم علتی میخواهد؟
حالا از آن طرف جملهای برایتان بگویم؛ فالس یا ترو، کدام؟ «بپذیریم که این علت ندارد.» آن را دوگزینهای کنید: ترو یا فالس. وقتی علیت را میگذارید و نمیپذیرید، میشود فالس. دلیلت را بگو؛ چرا این را میگویی؟
احتمال بسیار پایین و نیروهای ماوراء
چون اگر فالس باشد، لزوماً علیت ترو نمیشود؛ سه حالت داریم: یا علتی دارد و دنبالش میرویم، یا علتی ندارد، یا اینکه یک سوپرنچرال ریالیتی آمده و دخالت کرده است؛ یا علت فیزیکی دارد که قشنگ میتوانی توضیحش بدهی و توضیحی علمی برایش پیدا میشود. بهتر است دلیل را بنویسیم؛ بگذار بر سر چیزی توافق کنیم. میخواهم بگویم برهان دربارهٔ شخصی است که دستکم نپذیرفته است که نیروهای ماوراءالطبیعه هستند و دخالت میکنند؛ یعنی چنین آدمی اتفاقی با احتمال خیلی خیلی پایین مشاهده میکند، چیزی غیرعادی که آدمها بهطور طبیعی نمیتوانند انجامش دهند.
بهعلاوه این اتفاق با امری غیرطبیعی، با خداوند، اتصالی داشته باشد؛ یعنی حادثهای را میبیند بهعلاوهٔ یک کانتکست؛ بله، کانتکستی هم پشتش هست. آن برهان درست است؛ یعنی اگر من آدمی باشم که هیچ چیزی ندارم، هنوز نپذیرفتهام که ماوراءالطبیعه میتواند وجود داشته باشد یا نه، و حادثهای برایم اتفاق افتاده که کانتکست خاصی هم ندارد.
یکی از حاضران: نه، باید کانتکست داشته باشد.
نه؛ منظورت این است که مثلاً آدمی همینطوری تصادف کرده و هیچ چیز دیگری در کار نیست؟ آدمی که دعا کرده است، بله، چیزی پشتش هست که این اتفاق برایش معنادار میشود و نمیتواند بگوید همینطوری اتفاق افتاده است.
یکی از حاضران: همینطور مثل آن روز عادی که رانندگی میکردم و یکباره این آمد و از کنار آن ماشین رد شد؛ و بهطور طبیعی باید میمرد، ولی نمرد. قسمت دوم تعریف را ندارید؛ این را هم باید داشته باشید، دکتر؛ یعنی در آن حادثه باید اتفاقی هم باشد که به خدا ربط داشته باشد: مثلاً دعایی کرده باشد، یا کسی دعا کرده باشد، یا مثلاً صدقه داده باشی؛ چیزی باید باشد. وگرنه برهان نمیخواهد فقط از امر غیرعادی بگوید؛ میخواهد بگوید امری غیرعادی که احتمالاً میتوانی به نوعی آن را به خداوند وصل کنی؛ تعریفش اینگونه است: این امر اتفاق افتاده است و حالا آیا معقول است که بپذیری کار خدا بوده است یا نه.
یکی دیگر از حاضران: غیرباورمندها هم میتواند باشد.
امر غیرعادی چیزی است که بهطور طبیعی و با نیروهای طبیعی به دست نمیآید؛ ولی خط یک میگوید با امری غیرعادی و معجزهوار، معجزه تلقی میشود. بگذارید اینجا این را بگویم؛ این را باید اضافه کنم: امر غیرعادیِ معجزهوار، که اینجا تعریفش کردید.
مرز معجزه و امر غیرعادی
یعنی ارتباطش اینگونه است که به نوعی به نام آن شخص است؛ هم پیش از آن کانتکستی بوده و هم اتفاقی افتاده است؛ آن دیگر معجزه است. وگرنه هر امر غیرعادیای را نمیتوانی به خدا وصل کنی؛ یعنی به نظرم کار خیلی تریبیال میشود: امری غیرعادی اتفاق افتاده و تو میخواهی آن را به خدا وصل کنی، مگر اینکه از قبل در کانتکستش بوده باشی. یعنی تو حالا باور نداری، ولی برای اینکه امر غیرعادی تو را به او وصل کند، باید در آن فضا بوده باشی؛ مثلاً پیش از آن دعایی کرده باشی، کمکی کرده باشی، یا کسی برایت چیزی گفته باشد تا بتوانی آن را وصل کنی.
یکی از حاضران: شخص دیگری هم نه؟
نه؛ یعنی آدمهای عادی؛ وقتی این اتفاق برای آدمهای عادی میافتد، مثلاً تجربهٔ عادی نیست. منظورش این است، برای همه. بگذارید یک بار دیگر جمعبندی کنیم.
اگر برهان را اینگونه بخوانیم که امری غیرعادی در فضایی برای تو اتفاق افتاده است که میتوانسته تو را به خداوند وصل کند، و حالا تو یا بگویی تصادفی بوده است یا بگویی امری مافوق طبیعی بوده است، کدام یک از اینها عقلانی است؟ به نظر من استدلال سیمپلیسیتی لزوماً کار نمیکند؛ و دوم اینکه باید کانتکست را در نظر بگیریم.
اگر کانتکستش این بوده که اصلاً هیچ ربطی ندارد، شاید استدلال کار کند؛ ولی اگر کانتکستش این بوده که خدا چیزی میخواسته است، یعنی در فضایی که شخص در آن زندگی میکرده مثلاً دعایی وجود داشته است، نمیدانم.
بله، به نظرم آن کانتکست مهم است. اگر کانتکستش کاملاً مستقل از امر دینی باشد، نمیتوانیم ادعا کنیم که معجزه است. یک مثال برایتان بزنم.
یکی از استادهای دانشگاه تهران، که استاد فلسفه هم هست، به هند رفته بود و خودش برایم تعریف کرد. گفت رفته بودم هندوستان؛ ما را بردند به جایی که این مورتاهای هندی کارهایشان را میکنند و در جنگل و مانند آن زندگی میکنند.
گفت رفتیم و همینطور آدمهای مختلف را نشان میدادند؛ همین چیزهایی که شنیدهاید. گفت یکی بود که گفتند مثلاً پنج سال است، چند سال، عددش الان در ذهنم نیست، پنج سال، شش سال مثلاً روی درخت است و از درخت پایین نیامده است. بعد من در ذهنم گفتم: بابا، این عجب گوریلی است!
این پنج سال است که بالای درخت رفته است. گفت تا این را گفتم، یک لنگه کفشش را از بالای درخت به طرف من پرت کرد. بعد میگفت من هم این لنگهکفش را برداشتم، به جای یادگاری در کیفم گذاشتم و با هم به تهران آمدیم.
حالا داستان اینجاست: به تهران آمدیم، در کیفم را باز کردم و همسرم لنگهکفش را برداشت و گفت: «عه! این کفشیه که من مثلاً از بازار خریده بودم، یک لنگهاش گم شده بود.» یک هفته است دنبال این لنگهکفش میگردد. حالا این هم یک اتفاق غیرعادی است. یعنی نمیتوانیم بگوییم چیزی عادی در جهان اتفاق افتاده است؛ ولی احتمالاً آن کانتکست، که بگوید من از طرف خدا آمدهام، اینجا نیست؛ احتمالاً فقط میخواسته قدرت غیرعادی خودش را نشان دهد. برای همین فکر کنم این جزو معجزات حساب نمیشود.