او مفهوم «آیات بینات نازل شده» را، که نزدیکترین مفهوم قرآن به معجزه میداند، با مفهوم میراکل در فلسفهٔ تحلیلی مقایسه میکند و میگوید این مقایسهٔ دو مفهوم است، نه دو تعریف از یک مفهوم. تفاوت را در جهانبینی پشت هر کدام و در جزء اپیستمیکِ «بینه» نشان میدهد و بعد به پروژهٔ واتیکان دربارهٔ دخالت خاص الهی میرسد و آن را نقد میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ بازنویسیِ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
«آیات بینات نازل شده» نزدیکترین مفهوم موجود در قرآن به معجزه است. استدلالهای دقیقتر این ادعا را در یک مجموعهٔ سهجلسهای دربارهٔ معجزه آوردهام که شاید دو سه سال پیش برگزار کردم و محتوایش بیشتر همین جنبههای متنی مسئلهٔ معجزه است؛ اینجا نتیجهای را که هفتهٔ گذشته به آن رسیدیم، با مروری مختصر و بدون استدلال ادامه میدهم. اگر کنجکاوید، میتوانید آن سه جلسه، مخصوصاً جلسهٔ اول و دوم را گوش بدهید. در اینترنت و در تلگرام یک صفحهٔ ویکی هست که بچهها فایلها را آنجا میگذارند؛ ولی فکر میکنم راحتترین جا وبسایتی است که به اسم Searching for Truth درست کردهام. آنجا همهچیز هست و فکر نمیکنم فایلی باشد که آنجا نگذاشته باشند.
به هر حال اگر جنبههای متنی را دقیقتر میخواهید، به آن جلسهها رجوع کنید. احساس کردم در این جلسات، که در گروه فلسفهٔ علم برگزار میشود و بحثش فلسفی است، خیلی مناسبت ندارد وارد جنبههای دقیق متنی بشویم، مخصوصاً با تذکری که جلسهٔ اول دادم.
اصلاً فرض کنید اشتباه کردهایم و از متن بد برداشت کردهایم؛ اشکالی ندارد. چیزی از متن فهمیدهایم و حالا میخواهیم آن را به مفهومی در فلسفهٔ تحلیلی تبدیل کنیم. از این اتفاقها میافتد و شاید برای خودتان هم افتاده باشد: آدم کتابی میخواند، چیز خیلی جالبی میفهمد و بعداً میفهمد منظور نویسنده آن نبوده است؛ ولی به هر حال آن چیز جالب را فهمیده و چیز خوبی به ذهنش رسیده است.
بنابراین فرض کنیم به نتیجهای رسیدهایم و حالا مفهومی داریم تحت عنوان مثلاً «آیات بینات نازل شده». باید سعی کنیم این مفهوم را خوب بفهمیم، مخصوصاً چون میخواهیم آن را با مفهوم موجود میراکل مقایسه کنیم. بدم نمیآید آن مفهوم موجود را مثلاً Hume miracle یا H miracle بنامم، چون در خود فلسفهٔ تحلیلی هم تعریفهای دیگری وجود دارد که ممکن است با این فرق کند.
به هر حال یک تعریف استاندارد از میراکل در فلسفهٔ تحلیلی داریم. مفهوم خودمان را با آن مقایسه کنیم و سعی کنیم خوب بفهمیمش. سر اینکه این مفهوم چیست ممکن است اختلاف نظر پیش بیاید؛ مثلاً اینکه دقیقاً کدام مصداقها را از مجموعه مصداقهایی که جلسهٔ قبل مثال زدم در بر میگیرد. فکر میکنم جا دارد این بحثها را بکنیم.
هرچه این مفهوم را بهتر بفهمیم، ترجمهاش به زبان دقیق فلسفی هم بعداً راحتتر میشود. نگرانیای دارم که آن را با داستان کللی و حاجیعلی بیان کردم، و میخواهم مطمئن شوم که از این جلسه به بعد این حس از بین برود که باز داریم دربارهٔ کللی صحبت میکنیم. برای همین تأکید میکنم که ما تعریف جدیدی از مفهوم موجود در فلسفهٔ تحلیلی ارائه نمیدهیم.
ما داریم مفهوم جدیدی ارائه میدهیم که مصداقهایش لزوماً با مصداقهای آن مفهوم قبلی یکی نیست؛ مثل اینکه من دارم دربارهٔ گوسفندان صحبت میکنم و اینجا دربارهٔ بزها و گوسفندهای قهوهای صحبت کردهاند. این مثال را اینطور میزنم، چون ادعایم این است که مفهوم موجود در فلسفه، که خیلی معروف شده، خیلی مفهوم خوبی نیست.
پس این صرفاً مقایسهٔ دو تعریف از یک مفهوم نیست، بلکه مقایسهٔ دو مفهوم است؛ میخواهم همین را کمی توضیح بدهم. ما برای اینکه جهان را درک کنیم، مدام مفهومسازی میکنیم؛ مفهومسازی به همان معنایی که دو جلسه قبل یک بار دربارهٔ آن صحبت کردم. تعبیر سادهاش این است که انگار یک سری مصداق در جهان وجود دارد و ما میخواهیم دور قسمتی از آنها خط بکشیم و برای این مجموعه مصداقها اسمی بگذاریم.
میتوانیم برای گوسفندهای عالم اسم گوسفند بگذاریم، و این در ذهن ما هم خیلی تأثیر میگذارد. در قرن بیستم مجموعه مباحثی ذیل اصطلاح «لینگوئستیک تِرن» خیلی متداول شده است؛ در این قرن توجه بشر به زبان، اهمیت زبان و تأثیری که روی تفکر میگذارد خیلی بیشتر شده است. عقایدی هست، از خیلی افراطی، یعنی اینکه اصلاً زبان است که جهان را برای ما میسازد، تا ملایمترش، یعنی اینکه زبانی که با آن صحبت میکنیم و زبانی که میسازیم در دیدگاه ما نسبت به جهان تأثیر زیادی میگذارد. این بحثها مفصل انجام شده و هم اهمیت فلسفی دارند و هم اهمیت تربیتی.
به هر حال دستکم چیزی که باید از بحثهای لینگوئستیک تِرن یاد بگیریم، دقت در انتخاب بهاصطلاح لکسیکون یا ترمینولوژی است. من وقتی کلمهٔ گوسفند را میسازم، در واقع به آن چیزی که در بیرون هست هویتی میدهم. این نامگذاریها اهمیت دارند؛ در حالت افراطی، حتی اینکه اصلاً چه چیزی از جهان میبینیم تحت تأثیر این است که چه چیزهایی برای ما نامگذاری شدهاند.
گویی ذهن ما با نامگذاریها تِرِین میشود که در جهان چه ببیند. اگر واقعاً از بچگی، در جایی که زندگی میکردید، کلمهای برای گوسفندان و بزهای قهوهای یادتان داده بودند، این مفهوم در ذهنتان شکل میگرفت و بعد آن موجود را میدیدید. الان وقتی به یک گله نگاه میکنید، موجودی به اسم «گوسفند و بز قهوهای» نمیبینید؛ اصلاً نظرتان را جلب نمیکند.
از لحاظ روانی، این واژهها انگار به ما یاد میدهند به چه نگاه کنیم و اهمیت چیزها را نشان میدهند. ویتگنشتاین متأخر این ایده را دارد که زبان حاصل معیشت است: اینکه من چگونه زندگی میکنم و چه برایم مهم است، در اینکه چه چیزی را باید نام بگذارم و چگونه صحبت کنم کاملاً مؤثر است.
اولین مواجههٔ من با این موضوع مثال خیلی جالبی بود. دانشآموز بودم که مقدمهای بر یک کتاب را خواندم که خیلی روی همین تأکید داشت که زبان مهم است و آدم اگر زبان دیگری داشته باشد، ممکن است خیلی جور دیگری به دنیا نگاه کند. مثالی زده بود که نمیدانم الان تا چه حد اعتبار دارد، چون زبانشناسی اولیه تفاوتهای عمدهٔ زیادی بین زبانها میدید.
همگرایی زبانها
بعد از مدتی دیدگاهها کمی همگراتر شد و این نظر که زبانها همگراترند بیشتر رواج یافت. ۱۰۰، ۱۵۰ سال پیش خیلی احساس میکردند که زبانها از نظر واژگان و گرامر و مانند اینها تفاوتهای اساسی و ریشهای با هم دارند.
مثالی که در آن کتاب زده بود این بود که میگفت زبانی، فکر میکنم سرخپوستی، وجود دارد که در آن وقتی میخواهند به اشیا اشاره کنند، اول به شکل اشاره میکنند و بعد به کاربرد؛ مثلاً میگویند «گرد میز»، نه «میز گرد». یعنی جهان را اول از نظر شکل تقسیمبندی میکنند و بعد، درون آن شکلها، اینکه هر چیز چه کاربردی دارد. اگر واقعاً این راست باشد و چنین زبانی وجود داشته باشد، فکر میکنم دنیا را کلاً خیلی متفاوت از ما میبینند: مثلاً به نظرشان یک آدم با یک میله شباهت بیشتری دارد تا با موجود زندهای که شکل گرد دارد، چون این دراز است و آن هم دراز است.
حتی اگر این واقعیت نداشته باشد و ذهنیت آن آدمها نسبت به جهان اینطور نباشد، مثال خوبی است برای اینکه بفهمیم حتی یک نکتهٔ گرامری، مثلاً اینکه چگونه به اشیا اشاره میکنید، در اینکه انگار دنیا را چگونه میبینید اهمیت پیدا میکند.
گرامر مهم است. اگر الان مثلاً بگویم «آیات بینات نازل شده» یا همین را با ترتیب دیگری بگویم، در دیدگاه من نسبت به همین مفهوم تغییری ایجاد میشود. مثال خیلی معروف این است که در زبانهای اسکیمویی، فکر میکنم، ۳۰۰ واژه برای برف وجود دارد. معنایش این نیست که دیوانه شدهاند و برای یک چیز ۳۰۰ اسم گذاشتهاند؛ از نظر آنها این یک چیز نیست، ۳۰۰ چیز است. مثلاً برای برف ریزی که میبارد و خیلی خطرناک است، باید واژهای تخصیص بدهند تا به آن اشاره کنند. فرض کنید جایی زندگی میکنید که کلاً دارد برف میبارد؛ اگر واژهٔ «برف» را به کار ببرید، اصلاً چیزی نگفتهاید. بیایید تو و بگویید برف دارد میبارد؛ خب، همیشه دارد برف میبارد. ولی اگر اسم خاصی ببرید، خیلی معنیدار میشود. بنابراین اینکه کدام بخش جهان را بیشتر افراز کنید، به معیشتتان بستگی دارد و به اینکه آن چیز چقدر برایتان مهم است.
فکر میکنم این را هم در همان مقدمه خواندم؛ مقدمهای از ایزوتسو بر یکی از کتابهایش. چون کتاب قدیمی است، میدانم که ممکن است تغییراتی پیش آمده باشد: بعضی از این مثالهای زبانشناسانه تغییر کردهاند، به این معنا که وقتی عمیقتر با آن زبانها آشنا شدند، متوجه شدند که آن برداشتهای اولیه شاید خیلی درست نبوده است. مثالی که آنجا میزند، اگر اشتباه نکنم در همان مقدمه، این است که در زبان ژاپنی حدود ۱۰۰ واژه وجود دارد که به احساس آدم نسبت به طبیعت اشاره میکند؛ مثلاً واژهای دارند که یک کلمه است و معنایش آن احساس «فرشبودن» خاصی است که صبح، وقتی آدم نزدیک طلوع از خواب بیدار میشود، به او دست میدهد.
به همین ترتیب برای حسهای جالبی که نسبت به طبیعت وجود دارد اسم دارند. نتیجهاش این است که آدمی که در این زبان بزرگ میشود، احساسات خودش را نسبت به طبیعت بیشتر تمیز میدهد و بنابراین توجهش بیشتر به طبیعت جلب میشود. پس نامگذاریها در اینکه چه چیزی مهم است و چه چیزی مهم نیست تأثیر میگذارند.
این پرسش که آیا لکسیکونی طبیعی برای جهان وجود دارد یا نه، یعنی زبانی طبیعی که بتوانیم با آن صحبت کنیم، از خیلی قدیم میان فلاسفه و حتی کسانی که بحثهای بهاصطلاح کلامی میکردند مطرح بوده است. عدهای موافقاند که زبان قراردادی است: هر مجموعه مصداقی را میتوانید با یک واژه نشان دهید. ولی آیا زبانی بهینه، اپتیموم، یا زبان خیلی خاصی برای کشف و بیان حقیقت در جهان وجود دارد؟ بعضی معتقدند آری و بعضی نه. اصولاً در دیدگاههای عرفانی و مذهبی این حس وجود داشت که زبان خاصی هست که زبان طبیعی است، زبان سخن و زبان خداست؛ زبانی که با آن میشود دربارهٔ جهان صحبت کرد.
فکر میکنم الان اصولاً اینطور نگاه نمیکنند. میخواهم با یک مثال نکتهای بگویم. مثال من گوسفندها و بزهای قهوهای است، بهعنوان مفهومی که بد ساخته شده و اگر مثلاً بخواهیم بحث زیستشناسانه کنیم، احتمالاً نهفقط کمکمان نمیکند، بلکه گمراهمان میکند. این مثال دربارهٔ حیوانات است و به نظر میرسد مفهوم گونه در حیوانات وضع خاصی دارد؛ یعنی ممکن است کسی اعتراض کند: «آقا، مثال را از جایی گرفتید که استثنائاً آنجا چیزی تحت عنوان گونه میشود تعریف کرد که تعریف مشخصی دارد؛ یعنی مثلاً بین گوسفند و بز تمایز گذاشتهاید، ولی در مورد وقایعی مثل معجزه ممکن است اصلاً چنین چیزی وجود نداشته باشد و اینجا چنین ملاکی نداریم.»
گونه از نظر زیستشناسی قابل تعریف است. معمولاً تعریف گونه چیست؟ دو موجود زنده که بتوانند با هم تولید مثل کنند. گوسفند و بز اینطور نیستند. از استثناها بگذریم؛ گونه فقط شکل و شمایل ظاهری نیست. اینکه دو موجود انگار بتوانند با هم زاد و ولد کنند، ملاک خیلی روشنی است برای اینکه در یک گونه هستند یا نیستند.
در مورد بقیهٔ جاهای جهان ممکن است اصلاً چنین تقسیمبندیهای واضحی وجود نداشته باشد؛ بنابراین ممکن است این مثال نوعی آب در هاون کوبیدن به نظر برسد. ولی من میخواهم بگویم دقیقاً با همین تمثیل، یعنی مثالی که دربارهٔ گونه زدم، فکر میکنم همهجا همینطور است.
مفاهیم اگر درست تعریف شوند، به یک معنا زاد و ولد میکنند؛ یعنی با هم در گزارههای خوبی قرار میگیرند و گزارههای جدید میدهند. اگر درست تقسیمبندی کنیم، آنوقت چیزهای خوبی هم میتوانیم نتیجه بگیریم. همانطور که دربارهٔ گونهای که بد تعریف شده و در واقع گونه نیست، مثل «گوسفند و بز قهوهای»، هیچ گزارهٔ زیستشناسانهٔ درستوحسابی نمیتوانید بگویید، در جاهای دیگر هم همین مفهوم زاد و ولد هست؛ یعنی انگار بعضی چیزها با هم همنشین میشوند و چیز جدیدی میسازند.
اگر واژهها خوب تعریف شده باشند، چه کار میکنند؟ انگار جهان را پارتیشن میکنند. اگر پارتیشنتان خوب باشد، میتوانید اینها را کنار هم بگذارید و چیزهای جالبی بسازید. ولی اگر چیز بینظم و بیقاعدهای برای خودتان در نظر گرفته باشید، ممکن است اصلاً هیچ گزارهٔ درستوحسابیای نتوانید بسازید؛ همانطور که با مفهوم «گوسفند و بز قهوهای» نمیتوانید گزارهٔ زیستشناسانهٔ خوبی بسازید.
پس موضوع بحث ما این نیست که یک مجموعه مصداق داریم؛ مجموعهای که طبق همان چیزی که گفتم، ممکن است بهطور طبیعی وزندار در نظرش بگیرید، یعنی بعضی مصداقها مثالهای پروتوتایپی باشند که صددرصد باید کپچرشان کنید و بعضی حاشیهای باشند و بتوانند بیرون بیفتند و این خیلی برایمان مهم نباشد. مسئلهٔ ما اینجا صرفاً این نیست که دو تعریف را با هم مقایسه میکنیم.
مفهومسازی و برتری نظری
اینجا مسئله مفهومسازی است. اینکه چگونه باید بگویم این مفهوم از آن مفهوم بهتر است، فکر میکنم برمیگردد به اینکه کدامیک مثلاً با اصول کلی ادراک ما از جهان هماهنگتر است، کدامیک با مفاهیم دیگر زاد و ولد بیشتری میکند و چیزهایی را برای ما روشن میکند. یعنی شاید وقتی آنها را به کار ببریم و دربارهٔشان فکر کنیم، آن موقع است که یکی برتری خودش را نسبت به دیگری نشان بدهد.
در مفهومسازی خیلی نمیشود بهروشنی ملاک سادهای گذاشت و گفت الان این مفهوم از آن یکی کاراتر است. به هر حال میل دارم روشن شود که دربارهٔ چه صحبت میکنیم. اگر تفاوتهای این مفهوم را با آن یکی ببینیم، خودش میتواند کمک کند بفهمیم این مفهوم جدید اصلاً دقیقاً چه به ما میگوید.
پرانتز مهمی هم میخواهم دربارهٔ پرسش سومی که جلسهٔ قبل مطرح کردم باز کنم: اینکه چرا مفاهیمی که در فلسفهٔ دین هست، دستکم بعضیشان، با مفاهیمی که در متون دینی هست تفاوتهای آشکاری دارند؛ از جمله مفهوم معجزه یا Miracle. در قرآن که نگاه میکنید، اصلاً واژهای برای چیزی مشابه Miracle وضع نشده، بلکه ترکیبهایی وجود دارد که تازه آن هم بهطور تقریبی چیزی شبیه مفهوم Miracle، یا مفهوم معجزه که فرقی نمیکند، را میگوید.
معجزه اینجا به معنای معجزهٔ کلامی است؛ یعنی آنچه متکلمین تحت عنوان معجزه میگفتند. خودمان هم این واژه را زیاد به کار میبریم؛ منتها در زبان محاوره وقتی میگوییم مثلاً جایی معجزه شده، لزوماً به پیامبران ربط ندارد، ولی در متون کلامی معجزه در واقع حول و حوش پیامبران و برای اثبات رسالت به کار میرود.
یک پرسش این است که چرا این تفاوتها ایجاد شده است. الان میخواهم نکتهای بگویم دربارهٔ اینکه این دو با هم چه فرقی دارند و چرا این تفاوت ایجاد شده است. چرا این پرانتز را باز میکنم؟ چون میخواهم تأکید کنم که موضوع معجزه، که تا الان در واقع موضوع اصلی جلسات بوده، با این درس که «علم و دین» است ارتباط خیلی نزدیکی دارد؛ قبلاً هم به این اشاره کردهام. همانطور که آقای دکتر آزادگان در یادداشت کوتاهی در یکی از کانالهای شریف نوشتهاند، اگر بخواهیم عمیق نگاه کنیم، این مفهوم معجزه در این موضوع خیلی بهاصطلاح Critical است.
ببینید، وقتی مفهومسازی میکنید، بدون اینکه قصد و غرضی داشته باشید، در واقع جهانبینی خودتان را اعمال میکنید. چرا لکسیکون حامل جهانبینی است؟ چون من بر اساس دیدگاه کلی خودم نسبت به جهان، و اینکه چه مهم است و چه مهم نیست و میخواهم دربارهٔ چه صحبت کنم، واژگان میسازم و تعریفهای خودم را میآورم. میخواهم بگویم تعریف هیومی Miracle دقیقاً نتیجهٔ جهانبینی علمی است؛ یعنی وقتی آنطور به دنیا نگاه میکنید، چنین مفهومی به نظرتان میرسد، در حالی که اینطور نیست.
دربارهٔ جهانی که در متون دینی برای ما ساخته میشود و آن را میبینیم، و نسبتش با آنچه در علم هست، بگذارید دستکم این را بگویم: این تعریف نتیجهٔ جهانبینیای است که اسمش را بگذاریم نیوتونی یا لاپلاسی؛ جهانبینی علمی ابتدایی که دترمینستیک است و ویژگیهایی دارد و از نهضتی میآید که تقریباً از گالیله شروع شد، بعداً در نیوتون به اوج رسید و لاپلاس دیگر خیلی آن را پیش برد.
شاید اینکه این جهانی که میخواهیم دربارهٔ آن صحبت کنیم به جهان لاپلاسی معروف است، از این روست که شاید اولین بار لاپلاس بود که خیلی با صراحت گزارههایی دربارهٔ این نوع جهانبینی ارائه کرد؛ نه بهصورت فلسفی، بلکه در قالب همان بحث علمی. ببینید، جهانبینی علمی اینطور است که با جهانی مواجهیم که با قوانینی اداره میشود؛ قوانینی که ثابتاند.
معیشت من بهعنوان دانشمند اصولاً تبیین ریگولاریتی جهان است. بنابراین عنصر اصلی در جهانبینی علمی ریگولاریتی و تکرارپذیری است، و اینکه بتوانم اینها را بهصورت قوانینی تدوین کنم. وقتی نگاه من به جهان اینطور است، به آنچه بهعنوان یک مجموعه مصداق نوشتم نگاه میکنم؛ این مصداقها از نظر محتوا اشتراکها و شباهتهایی با هم دارند.
آدم بهطور علمی، تحت تأثیر جهانبینی علمی است بدون اینکه بداند. همهٔ ما، چون از بچگی دربارهٔ جهانِ علم به ما آموزشهایی دادهاند، ناخواسته آن جهانبینی علمی در ما رسوخ کرده است؛ چیزی که اصلاً در قرون وسطی وجود نداشت. متون قرون وسطایی را که ببینید، فارغ از چنین جهانبینیای هستند. برای همین، خواندن آنها خوب و مفید است تا آدم از عادتهای ذهنی خودش فاصله بگیرد؛ کلاً خواندن متون قدیمی، هرچند سخت است، میتواند مفید باشد.
ناخواسته، وقتی جهان را اینطور میبینید و به آن مصداقها نگاه میکنید، چه وجهی برایتان خیلی پررنگ میشود؟ اینکه غیرعادیاند و ریگولار نیستند؛ این عنصر برایتان خیلی اهمیت پیدا میکند. در این تعریف انگار من فکر میکنم دنیا ریگولار است. جهان لاپلاسی یعنی مجموعهای از ذرات که با برهمکنشهایی مثل جاذبه و قوانین ثابت مکانیک نیوتونی بهطور دترمینستیک کار میکند و همینطور جلو میرود؛ چیزی صددرصد دترمینستیک و قاعدهمند که انگار کوچکترین تخطیای در آن امکان ندارد.
وقتی چنین تصوری از دنیا دارم و به یک مجموعه مصداق نگاه میکنم و میخواهم مفهومی بسازم، آنچه انگار به من و به ذهنیت من مربوط است این است که اینها ریگولار نیستند؛ همین نظرم را جلب میکند: ویژگی اصلیشان این است که خارج از محدودهٔ ریگولاربودناند. حالا ببینید جهانبینی دینی اصلاً چگونه است.
ما در دنیایی زندگی میکنیم که خداوند آن را خلق کرده است، و اولین و مهمترین نکته این است که هرچه در این جهان هست نشانهٔ خداوند است. یعنی آدم دیندار وقتی به جهان نگاه میکند، اصلاً دنبال پیدا کردن و دیدن ریگولاریتیها نیست؛ مطلقاً دنبال مدلسازی ریاضی نیست که مثلاً به این منجر شود که بتوان پیشگویی کرد چه پدیدهای رخ میدهد، و اکسپریمنت هم ترتیب نمیدهد. نگاه آدم دیندار به جهان بیشتر شبیه نگاه منتقد هنری به یک اثر هنری است: چیزی در مقابل ما هست و میخواهیم معنایش را کشف کنیم.
نمیدانم این تفاوت را ۱۸۰ درجه بگویم یا ۳۶۰ درجه. آشنایی داشتیم که این اصطلاح را واقعاً جدی به کار میبرد و متوجه نبود؛ میگفت «۳۶۰ درجه» و میخواست بگوید از ۱۸۰ درجه هم بیشتر. به هر حال دیدگاه دینی با دیدگاه علمی ۱۸۰ درجه فرق میکند؛ واقعاً انگار اصلاً داریم به چیز دیگری نگاه میکنیم.
وقتی به جهان نگاه میکنیم و میخواهیم آن را بشناسیم، کار دیگری انجام میدهیم. شاید اصلاً ریگولاربودن واقعاً ملاک اصلیمان نیست؛ چیزهای خاص و حوادث خاص ممکن است بیشتر از چیزهای تکراری نظرمان را جلب کنند.
مثلاً اگر من به تابلوهای ونگوگ نگاه علمی کنم، ممکن است همهٔ تابلوهایش را کنار هم بگذارم و ببینم این ضربههای قلممو چه شباهتهایی با هم دارند، سایزشان، رنگی که روی بعضی قسمتهاست و انواع رنگهایی که استفاده میکند، و بگردم ببینم میتوانم قاعدهای پیدا کنم که بگویم مثلاً ونگوگ همیشه از رنگ زرد اینطور استفاده میکرده است. اما یک منتقد هنری یک تابلو را برمیدارد و میخواهد عمیقاً بفهمد ونگوگ چه میخواسته بگوید و محتوایش چیست؛ ممکن است در وهلهٔ اول اصلاً دنبال شباهت میان آثارش نباشد، مگر اینکه در فهم بهتر همین اثر هنری تأثیر بگذارد. نگاه دینی به جهان بیشتر شبیه نگاه به اثر هنری است: میخواهیم ببینیم خداوند مثلاً از اینکه این را اینطور خلق کرده چه منظوری دارد.
جهان نشانهای و اراده الهی
این حادثهای که اتفاق افتاد معنایش چیست؟ مثلاً چه ارادهٔ الهیای پشت آن است؟ در واقع میخواهید دنیایی را کشف کنید که همهچیزش، مثل هنر، حالت نشانهای دارد: ارادهای هست که تجلی کرده و همهچیز نشانههای آن اراده است. صفات خداوند اینجا قابل کشف است، و این چیزی است که وقتی به جهان نگاه میکنم، برای من بهعنوان آدم دیندار مهم است.
در متون دینی مطلقاً تکنیکی برای پیشبینی نتیجهٔ اکسپریمنتها وجود ندارد؛ اصلاً اکسپریمنت هم وجود ندارد. در انجیل آمده است که خداوند را آزمایش نکنید؛ کلاً نهیای وجود دارد که در زمینههای دینی برای خودتان اکسپریمنت ترتیب ندهید، چه برسد به اینکه بخواهید اکسپریمنت را تکرار کنید تا مثلاً ببینید قاعدهاش چیست: اینکه هر دفعه این کار را میکنم یا این دعا را میخوانم، خدا همیشه مثلاً چه حسی به من میدهد.
پرسش خوبی است؛ بهاختصار بگویم که نگاه دینی و نگاه علمی به جهان، به دلایلی، کاملاً از هم منفک نیستند، ولی خیلی از هم دورند. اگر متون دینی وجود نداشت و پیامبران وجود نداشتند و در واقع فقط همینطور یک نگاه عرفانی به جهان داشتیم، این نگاه در کنار نگاه علمی با آن کانفلیکت نداشت. ولی وقتی متون دینی به وجود میآیند، حرف از معجزات میشود و در آنها دربارهٔ طبیعت حرفهایی زده میشود، آنوقت آن متن ممکن است با گزارههای علمی تعارضهایی پیدا کند. یعنی میخواهم بگویم اگر مسئله فقط نگاه عرفانی به جهان باشد، فکر نمیکنم بتوانید تعارضی بین علم و دین پیدا کنید.
یکی از دلایل فاصلهگرفتن فلسفهٔ دین از متون دینی و شهود دینی، که پاسخی به آن پرسش هم هست، به نظرم این است که از یک قرنی به بعد حتی فلاسفهٔ دینی هم تحت تأثیر جهانبینی علمی قرار گرفتند و انگار دنیا را کمی جور دیگری دیدند، یا دستکم برای اینطور دیدن دنیا اعتبار زیادی قائل شدند؛ مثلاً دستکم آن را بهعنوان یک ورژن از جهانشناسی پذیرفتند. در متون دینی اصلاً این خبرها نیست؛ اصلاً بحث از ریگولاریتی و پیشبینی و این حرفها نیست. بنابراین وقتی به آن مصداقها نگاه میکنیم، اولین چیزی که میبینیم این است که اینها از جملهٔ آیاتاند؛ مثلاً آیات خیلی روشناند.
بعد به این هم توجه میکنیم که نازلشدهبودنشان بهنوعی به غیرعادیبودنشان اشاره میکند؛ یعنی نرمال نیستند، همیشه اتفاق نمیافتند و خاصاند. نکتهای که میخواهم بگویم این است: حتی اگر کسی به من نشان بدهد که اینطور نیست که همهٔ مصداقهای این دو مفهوم با هم یکی باشند، باز این دو مفهوم با هم متفاوتاند.
پرانتزی ریاضی هم میخواهم باز کنم؛ پرانتزی شخصی که واقعاً حالت پرانتز دارد و برای همین راحت میشود نگفتش. پایهٔ ریاضیات مدرن نظریهٔ مجموعههاست. اگر با ریاضیات مدرن آشنا باشید و ریاضی خوانده باشید، کاری که در ریاضیات مدرن میکنیم این است که فاندیشنی برای ریاضی در نظر بگیریم که بتوانیم همهٔ مفاهیم ریاضی را بر اساس آن تعریف کنیم؛ فاندیشن ما ست تئوری است.
خود ست تئوری هم وقتی میخواهیم آن را اصل موضوعی کنیم، چند مدل اصل موضوعیکردن دارد که معروفترینش زد اف، یعنی زرملو-فرانکل، است: شیوهای از بیان اصل موضوعی نظریهٔ مجموعهها که در آن میتوانید تعریفهای دقیقی ارائه بدهید، یک سری اصول موضوع بگذارید و همهٔ آنچه را در ریاضیات میخواهید بسازید، در واقع روی این فاندیشن بنا کنید.
دو مفهوم و دو نگاه
اولین تعریف در نظریهٔ مجموعهها این است که دو مجموعه کی با هم مساویاند: دو مجموعه وقتی مساویاند که اعضایشان با هم مساوی باشد؛ یعنی A مساوی B است اگر و فقط اگر به ازای هر x این دو گزاره که x عضو A است و x عضو B است با هم معادل باشند. مهم نیست A را چگونه تعریف کردهاید. فرض کنید A مجموعهٔ xهایی است که در فیِ x صدق میکنند، که فیِ x یک گزاره است، و B مجموعهٔ xهایی که در سایِ x صدق میکنند. این تعریف ساده و ظاهراً بیگناه به شما میگوید که مصداقها مهماند.
مجموعهها بهنوعی بیان مفهومها هستند، مفهومهایی که میخواهیم با آنها کار کنیم؛ میخواهیم دور چیزهایی خط بکشیم و بگوییم این یک مجموعه است. در ریاضیات نوعی اصالتِ مصداق داریم: اصلاً مهم نیست این فی و سای چقدر با هم تفاوت دارند. یکی مثلاً گفته مجموعهٔ اعدادی که زوجاند و فلان و فلاناند، و تنها چیزهایی که در آن صدق میکنند ۲ و ۴ است؛ دیگری گفته مثلاً مجموعهٔ ریشههای چندجملهایای که در این شرایط صدق میکند، و آن هم ۲ و ۴ است. این دو مجموعه با هم مساویاند؛ یعنی از لحاظ ریاضی فرقی ندارد که چگونه دور مجموعهٔ مصداق خط کشیدهاید.
از این صرفنظر میکنیم. چرا؟ چون ریاضیات علمِ صورتهاست، نه علمِ معانی. در جهانبینیِ بیگناهِ علمی دقیقاً معنا حذف میشود. نمیخواهم خیلی روی این تأکید کنم که ریاضیاتی که پس از پیدایش جهانبینیِ علمی به وجود آمد، چگونه از درون خودِ جهانبینیِ علمی درآمد و چرا میتوانست جور دیگری باشد. ریاضیات اینطور نبود؛ جور دیگری بود.
اگر خبر ندارید، اعداد کیفیت داشتند و کمیتِ خالص نبودند، و در نظریهٔ اعداد کلی حرفهای عجیب و غریب زده میشد. الان برای ما عجیب و غریب است، ولی برای آنها اینطور نبود که فقط یک هست، بعد دو، بعد سه، و این فقط بعد از آن است؛ یک ترتیبِ خشک و خالی. دو برای خودش هویتی داشت و خواصی داشت، سه همینطور، و انگار بهنوعی خواصِ فیزیکال داشتند. نظریهٔ اعدادِ قدیمی را بخوانید؛ خیلی بامزه است. مثلاً اعدادِ متحابّه داریم؛ یعنی اعدادی که همدیگر را دوست دارند.
حتی به اعداد، که سادهترند، یک سری معانی و کیفیات نسبت داده میشد، چه برسد به شکلها. مثلاً بهشدت روی این تأکید میشد که دایره یا کره پِرفکت است، و این چندوجهیهای افلاطونی هویتِ خاصی داشتند. کپلر بزرگترین کشفِ زندگیاش را این میدانست که بهنوعی فواصلِ موجود در منظومهٔ شمسی را به این اجسامِ افلاطونی ربط داد؛ فکر کنم بزرگترین افتخارِ زندگیاش این بود. الان از نظرِ ما این استفادهای کاملاً غیرِمجاز از ریاضیات است: یعنی چه که این اجسامِ افلاطونی در ساختارِ جهان، حالا در منظومهٔ شمسی، اینطور نقش بازی کنند؟
این پرانتزِ ریاضی را فقط همینطور در ذهنتان داشته باشید: در ریاضیات جایی اصالتِ مصداق داریم و به یک معنا آنجا حق داریم؛ یعنی بهتر است اینکه مجموعه چگونه تعریف شده و چگونه به آن رسیدهایم، پاک شود. قضایایی که میخواهیم ثابت کنیم مطلقاً وابسته به این نیستند که چگونه به مجموعه رسیدهاید؛ یک مجموعه است، و در ریاضیات باید همین کار را بکنیم.
ولی در جهان نباید این کار را بکنیم. یعنی اگر این دو مفهوم به مصداقهای مشترک هم برسند، از نظر ما یکی نیستند: یکی به یک شکل به جهان نگاه میکند و از یک جا شروع میکند و دیگری از جای دیگری. بنابراین شیوهٔ نگاهکردنی که در این دو مفهوم ظاهر میشود تفاوت عمده دارد. چرا اینطور است؟ چون وقتی با این مفهوم به آن مصداق نگاه میکنید یکجور نگاه میکنید و با آن مفهوم جور دیگری. حتی تکمصداق هم شکل دیگر و تأثیر دیگری رویتان میگذارد و انگار چیز متفاوتی میبینید، ولو ایونتهایی که تحت عنوان معجزه جمع میشوند با هم مساوی دربیایند.
پس یکی از چیزهایی که در پاسخ آن پرسش میشود گفت این است که فلسفهٔ دین تا حدی به این سمت گرایش پیدا کرده که انگار جهانبینی علمی، ناخودآگاه یا خودآگاه، در آن حلول کرده است؛ و این، آن را از مفاهیمی کمی پیچیدهتر دور کرده است: از معنا، یعنی اینکه یک جهان معنادار داریم و یک جهان بیمعنا. چرا جهان علمی بیمعناست؟
جهان لاپلاسی را در نظر بگیرید: یک سری ذرهاند که بهطور دترمینیستیک، با یک سری قوانین ریاضی و یک سری معادلهٔ دیفرانسیل مرتبهٔ دوم، حرکت میکنند. معنا کجا جا میگیرد؟ اگر خیلی بخواهید آوانس بدهید، معانی حالت ذهنی پیدا میکنند؛ ما داریم آنها را به جهان تحمیل میکنیم. کلاً اینکه یک سری ذرات با یک معادلهٔ دیفرانسیل درجهٔ دو حرکت کنند، به نظر من هیچ جایی برای معنا باقی نمیگذارد؛ جهانی عاری از معناست.
فکر میکنم این خودبهخود در ذهن آدمها نشسته و بعد واقعاً جهان معنازدایی شده است. ممکن است بخواهیم عنوان مثبتی برایش بگذاریم و بگوییم راززدایی، و مثلاً تأکیدمان این باشد که جادو و اینها را کنار گذاشتهایم؛ ولی علم جهان را معنازدایی هم کرده است. برای اینکه رازها و اسطورهها را از بین ببرد، چیز خیلی بزرگتری را از بین برده است. اصلاً به نظر نمیرسد جایی باقی گذاشته باشد برای اینکه به جهان مثل یک اثر هنری نگاه کنید و ببینید نشانهای هست؛ فکر میکنم چنین جایی باقی نگذاشته است.
به هر حال به نظر من ذهنیت فیلسوفهای دین، به دلیل رسوخ جهانبینی علمی، تا حدی به دئیستیک نگاهکردن گرایش دارد، چون آن نگاه با جهانبینی علمی سازگار است؛ و دقیقاً وقتی به این مفهوم معجزه میرسید، یکدفعه واگرایی خیلی زیاد میشود.
یکی از حاضران: جهانبینی علمی دقیقاً یعنی اینکه کلاً آن را به لاپلاس ربط میدهیم؟ میشود نظر دیگری را هم گفت؟ مثلاً همین کوانتومی که کلاً همهاش بر اساس احتمالات است.
واقعیت این است که چیزی تحت عنوان نگاه علمی به جهان در قرن هجدهم جا افتاد، و الان اگر از یک دانشمند بپرسید حرفهای نیوتن درست بود و نگاهش به جهان درست بود یا غلط، معمولاً از آن دفاع میکنند؛ در حالی که نمیشود دفاع کرد. یعنی میتوانید نشان بدهید همهٔ چیزهایی که نیوتن گفته غلط است. اتمیسم، آنطور که مثلاً لاپلاس نگاه میکرد، مطلقاً به آن معنا وجود ندارد؛ مطلقاً قواعد ریاضی دترمینیستیک اینها را اداره نمیکنند.
تصویر نیروی جاذبه در فیزیک مدرن وجود ندارد، و تصویر خام و خیلی سادهانگارانهٔ فضا و زمان در نیوتن هم وجود ندارد. بنابراین جهان فیزیکیای که نیوتن ترسیم میکرد وجود ندارد. ولی این در ذهن آدمها تهنشین شده و به نظر من به هیچوجه با این تحولات فیزیک هماهنگ نشد.
عدهای سعی میکنند این کار را بکنند، ولی همچنان وقتی از جهانبینی علمی صحبت میکنیم، این تصویر حاضر است؛ من اینجا عمداً نوشتم «جهانبینی نیوتنی لاپلاسی» تا بگویم این جهانبینی اولیهٔ علمی بوده که اینطور نگاه میکردند. ولی واقعیت این است که همچنان تهنشین شده و در ذهن خیلی از آدمها اینطور است؛ دستکم در فلسفه تأثیر فیزیک مدرن و اینها را خیلی نمیبینید، یا کمتر میبینید. هیوم هم که دستکم در همان فضا زندگی میکند.
فعلاً بحث ما دربارهٔ آن دوران است و اینکه این مفهوم چگونه زاده شد: چرا هیوم وقتی به معجزه نگاه میکند، تأکیدش روی ریگولارنبودن است و نه مثلاً روی معنادار بودن. البته ممکن است کسی فکر کند که در فیزیک جدید دترمینیسم کمی کم میشود و ارادهٔ آزاد جا پیدا میکند؛ ولی واقعیت این است که ذراتش هم دیگر ذره نیستند، میدانید؟ اگر واقعبینانه نگاه کنید، خیلی از آن جهانبینی دور شده است، ولی حسشان همچنان این است که یک مجموعه معادلات ریاضی هست؛ حالا به جای یک معادلهٔ دیفرانسیل مرتبهٔ دوم ساده، یک معادلهٔ دیفرانسیل مختلط کمی پیچیدهتر که سیستمها را اداره میکند. از این نظر که من میگویم، یعنی اینکه معنا جایی ندارد، پاسخ منفی است؛ ولی از جهاتی بله، و خیلی هم مورد بحث شده که انگار جایی راههایی باز میشود برای اینکه مثلاً بگوییم خداوند دخالت کرده است. من دستکم در آن موارد بحث چندانی ندارم.
یکی از حاضران: جریان قالب که در سمینتیکس هست هم از همین چیزی است که در مجموعه مد نظر بود؛ سمینتیکس به معنای زبانشناسی. اصلاً کلاً در آنالیز به نظر میرسد که صرفاً یک سری نشانه فرض میکنیم و بعد روابط میان آن نشانهها را میبینیم.
به نظر میرسد هر جا ریاضیات را وارد کنید، فاندیشن ریاضیات همین است. بنابراین میشود بهطور مصنوعی کمی فاصله گرفت، ولی نگاه عمیق مثلاً ریاضی برای همین است. ببینید، اگر خیلی علمی به علم باور داشته باشید، یعنی واقعاً باور داشته باشید که قوانینی که جهان را اداره میکنند ریاضیاند، ریاضیات هم همین است. اصلاً یک لحظه فرض کنید نظریهٔ همهچیز پیدا شد؛ از نظر دانشمندان کار تمام شد و توانستیم همهچیز را در قالب معادلاتی ریاضی توصیف کنیم، و ریاضیاتش هم همین بود. این حس به وجود میآید که پس ریاضیاتِ جهان این است؛ بنابراین به آن نوعی مشروعیت میدهد.
تازه تعجب نکنید که آدمی مثل عالم بدیو میخواهد از نظریهٔ مجموعه اونتولوژی دربیاورد و نتایج فلسفی بگیرد، چون آنقدر ریاضی بلد است که میفهمد این فاندیشنِ ست تئوری مهم است، و انگار دارد به ما میگوید که جهان اینطور است: وقتی کار میکند و جهان را با آن توصیف میکنی، پس بهنوعی درست است. دستکم این اسم، عالم بدیو، در ذهنتان باشد: کسی است که میخواهد از نظریهٔ مجموعهها نتایج فلسفی بگیرد.
این را با احساس مثبت نمیگویم؛ به نظر من کاری که انجام میدهد خندهدار است. یک بار کسی آمده بود در IPM؛ IPM مرکز منطق ریاضی و ست تئوری ایران بود و هنوز هم کموبیش هست، و شاید هنوز هم نامبر وان باشد. اتفاقاً آن اوایل، احتمالاً به دلیل گرایشهایی که رئیس مرکز داشت، خیلی به نظریهٔ مجموعه اهمیت داده میشد.
جامعه علمی و ست تئوری
من همیشه به دانشجوها میگویم که فکر کنم معتبرترین همایش ریاضیای که در ایران برگزار شد، یک همایش ست تئوری بود. واقعاً زمان بعد از جنگ بود که رفتوآمدها کمی بیشتر شده بود و اوضاع نرمالتر بود، و شاید جامعهٔ علمی جهان هم تا حدی این حس را داشت که حالا کمی به این کشور جنگزده عنایتی بکند.
خیلی آدمهای بزرگی آمدند و در آن همایش ست تئوری شرکت کردند که یکیشان کاندید فیلدز بود؛ ست تئوریستی که کاندید فیلدز باشد، یعنی نامبر وان ست تئوری بود. نمیخواهم به خاطره جزئیاتی اضافه کنم، ولی واقعاً آدمی بود که خیلی آدم را تحت تأثیر قرار میداد؛ یعنی به نظر من اختلاف لولش با بقیه در آن کنفرانس خیلی مشخص بود.
اسمش وودین بود. در تخصص خودش آخرین سخنران بود و مثلاً پیچیدهترین حرفها را زد؛ اصلاً خودش تقریباً شاخهای در ست تئوری ایجاد کرده بود و دربارهٔ همانها صحبت کرد. در تمام جلساتی که آدمهای دیگر در تخصص خودشان صحبت میکردند، اگر سؤالی پیش میآمد که طرف جوابش را نمیدانست، برمیگشت و میگفت: «آقای وودین؟» و وودین میگفت: «بله، اینطور است.»
یک بار در جلسهای، که همهشان آدمهای معروفی بودند، یکی آمد و گزارهای را اثبات کرد؛ شاید واقعاً یک ساعت طول کشید. تمام که شد، موقع پرسش و پاسخ، وودین که ته جلسه نشسته بود دستش را بلند کرد و گفت: «اگر آن قضیه را اینطور به کار ببریم، حل میشود دیگر؛ لازم نبود اینها را بنویسیم.» طرف کمی قدم زد، فکر کرد و فکر کرد و گفت: «بله، راست میگوید.» و جالب اینکه آن قضیه به اسم خودش بود؛ یک ساعت زحمت کشیده بود و اثبات کرده بود.
باری، یکی از این روشنفکرانی که اسمشان را نمیبرم آمده بود در IPM و نظریهٔ عالم بدیو را برای ما میگفت. همه ست تئوری بلد بودیم و بهاصطلاح اینکاره بودیم. میخواست از این گزاره که «مجموعهٔ همهٔ مجموعهها وجود ندارد» نتیجه بگیرد که خدا نیست؛ یعنی نتیجهٔ اونتولوژیک بگیرد. جلسه که تمام شد، به او گفتم: «غیر از ZFC ست تئوریهای دیگری هم هست، مثل ست تئوری فون نویمان؛ آنجا مجموعهٔ همهٔ مجموعهها وجود دارد. پس مثلاً خدا وجود دارد؟ آقا، از ست تئوری که نمیشود اونتولوژی درآورد.»
به نظر من عالم بدیو، که این حرفها را میزند، چیزهایی بلد است، ولی خیلی هم ست تئوری بلد نیست. حالا اگر خواستید، بد نیست نگاهی به کارهایش بکنید.
بگذارید باز دربارهٔ تفاوت این دو مفهوم نکتهای بگویم. اول یک چیز خیلی ساده: وقتی تعریفی مثل این میآورید که میراکل چیزی خلاف قاعده است که مثلاً خداوند یا یک ایجنت الهی ایجادش کرده، ناخودآگاه انگار غیرعادیبودن مهمترین پارامتر میشود؛ یعنی اگر از شما بپرسند کدام معجزه از دیگری معجزهتر است، آنکه غیرعادیتر است. ولی واقعاً اینطور است؟ اگر جور دیگری نگاه کنید، ممکن است یکی خیلی معنیدارتر باشد.
به قول بعضی از فلاسفه، غیرعادیبودنِ یک معجزه ممکن است خیلی غیرعادی نباشد، ولی religious significance آن از همه بیشتر باشد. بنابراین میخواهم بگویم هرچند ممکن است این دو در ظاهر شباهتهایی به هم داشته باشند، این تعریفها واقعاً نگاه آدم را نسبت به اینکه چه مهم است و چه مهم نیست تغییر میدهند.
ولی نکتهٔ اصلیای که میخواهم بگویم این است: در این تعریف، یعنی «نشانههای روشن نازلشده»، نکتهٔ بسیار بسیار مهمی هست که در آن تعریف اصلاً وجود ندارد، و آن واژهٔ «بینات» است، یعنی روشنبودن. اگر از من بپرسید مهمترین تفاوت اینجا چیست، میگویم تعریف میراکل کاملاً متافیزیکی و اونتولوژیک است و هیچ چیز اپیستمیکی در آن وجود ندارد: ما یک جهان ریگولار داریم و معجزه یعنی ریگولاریتیای که خداوند شکسته است.
اینکه کسی بفهمد یا نفهمد، اصلاً قابل درک باشد یا نباشد، روشن باشد یا پنهان، اصلاً مهم نیست. معجزه ریگولاریتیای است که شکست؛ مهم نیست کسی بتواند درک کند که ریگولاریتی شکسته است یا نه. اینکه ذهنی آنجا باشد که با آن مواجه شود، اصلاً در این تعریف وجود ندارد؛ ما داریم گزارهای دربارهٔ جهان، گزارهای در متافیزیک، میگوییم.
در حالی که اینجا یک جزء اپیستمیک وجود دارد: این باید روشن باشد و طرف باید برایش اِویدنس داشته باشد. مثالی را که در این مقاله بود و حذفش کردم میگویم: ماجرای Eddington را با همان روایت مشهور علمی در نظر بگیرید؛ ادینگتون جایی رفت، کسوفی را مشاهده کرد و دید که نور طبق نظریهٔ اینشتین خمیده میشود. فرض کنید پیامبری آمده و ۲۰ سال پیش معجزهاش این است که جلوی خمیدگی نور را میگیرد. مردم هم همه مشاهده میکنند، به خانههایشان میروند و میگویند: «طرف اصلاً عقلش کار میکند؟ چرت و پرت میگوید. خب نور مستقیم آمد دیگر؛ این چه کار کرد؟»
آنها که نمیدانند این نور در حالت ریگولارش باید منحنی شود و این جلویش را گرفته است. اینکه من بهعنوان پیامبر کاری بکنم تا چیزی را به شما نشان بدهم که نمیفهمید معجزه است یا نه، ویژگی بینهبودن را ندارد.
در این مفهومی که اینجا هست، یک وجه اپیستمیک وجود دارد: اینکه اگر آدمهایی مثلاً این را ببینند، قطعاً برایشان یقین حاصل میشود. به نظر من این، مشخصهٔ خاص و غیرعادیای به این تعریف میدهد که آن را با همهٔ تعریفهایی که در فلسفهٔ تحلیلی مطرح شده متفاوت میکند: اینکه این مفهوم بهنوعی حالت نسبی پیدا میکند. یعنی واقعهای که برای یک نفر آیهٔ بینهٔ نازلشده است، ممکن است برای نفر دیگری، چون بینه نیست، در این مقوله نگنجد. به نظر من این مهمترین ویژگی این تعریف است.
مثالی ساختم تا سعی کنم نشان بدهم این ویژگی مفید است؛ این مثال در آن مقاله هم آمده و حالا با تغییر کوچکی میگویمش. مثالی که در مقاله آمده در واقع داستان کوتاهی است دربارهٔ شخصیتی به اسم ابنحیون.
ابنحیون جوانی عرب است که میخواهد برود و به داعش ملحق شود. تحت تأثیر تبلیغاتی قرار گرفته و فکر میکند اینها مثلاً دارند خلافت الهی را دوباره در زمین احیا میکنند. خیلی شور مذهبی دارد و میخواهد همراه دوستی به داعش برود؛ این دوست اسم لازم نداشت و اسمش را گذاشتیم O.
ابنحیون برهان هیوم را بلد است؛ از اسمش پیداست. ماجرا این است که این دو با هم قرار میگذارند جایی همدیگر را ببینند و بروند به داعش ملحق شوند. این O جوان بسیار بسیار خوبی است و خداوند میخواهد او را از این گمراهی نجات بدهد. فرشتهای به صورت آدم زودتر سر قرار میرسد؛ آدمی میآید و میگوید: «من فرشتهام. خدا مرا فرستاده که به تو بگویم این کار را نکن. هر معجزهای میخواهی از من بخواه تا نشانت بدهم که بهاصطلاح از طرف خدا آمدهام؛ و ملحق نشو.»
O یک کلکسیون سکه دارد که خیلی به آن علاقهمند است و وقتی به داعش ملحق میشود، آن را هم با خودش میبرد. ۱۰ سکه در این کلکسیون است. اینها دیگر در مقاله نیست: از بچگی این سکهها را داشته و از هرکدام یک طرفش را بیشتر دوست دارد.
مقایسه و پرفکشن
مثل آدمهای وسواسی و پرفکشنیست که دو نخود هم به آنها بدهید، مقایسه میکنند که کدام بهتر است، این هم همینطور است: از هرکدام دقیقاً یک طرفش به نظرش جالبتر است.
همهٔ سکهها را در کاسهای میریزد، به دست او میدهد و میگوید: «این را طوری پرت کن که همهشان با همان طرفی که من دوست دارم به زمین بیایند.» در این لحظه ابنحیون میرسد و شاهد این است که او سکهها را پرت میکند و سکهها بهنوعی به زمین میآیند.
چیزی که ابنحیون مشاهده میکند این است که ۱۰ سکه را پرت کردهاند؛ چندتا شیر آمده، چندتا خط، و هیچ نظمی هم دیده نمیشود. ولی برای O معجزه اتفاق افتاده، چون همهشان همانطور که باید آمدهاند: ۱۰ سکه، و احتمال اینکه شانسی این اتفاق افتاده باشد ۲ به توان منهای ۱۰ است.
بهعلاوه، دو به توان منهای هزار احتمال این است که شانسی این اتفاق افتاده باشد؛ و بهعلاوه تقریباً احتمالی وجود ندارد که آن شخص بداند O کدام طرف را دوست دارد. این دیگر چیزی در اعماق وجود این آدم است و شاید در زندگیاش به هیچکس نگفته که کدام طرف را دوست دارد. ولی الان در شرایطی هستیم که این واقعه برای او بینه است؛ یک آیهٔ بینه نازل شده است و صددرصد برایش قطعی است که این آدم از طرف خدا آمده و نباید به داعش ملحق شوند.
برای ابنحیون هیچ معنایی ندارد؛ مشاهدهٔ سادهای از یک مجموعه سکه کرده است. نکته این است که اگر O داستان را برای ابنحیون تعریف کند، ابنحیون، چون برهان هیوم را بلد است، باور نمیکند، چون اتفاق بسیار عجیبی است. برداشت ابنحیون این است که «این ترسیده و نمیخواهد بیاید؛ برای من داستان درست کرده است.» شما هم جای ابنحیون باشید، همین برداشت را میکنید. ابنحیون معجزه را نمیپذیرد و قبول نمیکند.
ببینید، از این دیدگاه نگاه کنید: معجزه، یعنی میراکل، اتفاق افتاده و اینجا اصلاً هیچ چیز نسبیای معنی ندارد؛ از نظر متافیزیکی یک اتفاق افتاده است، یعنی آن سکهها به شکل خاصی روی زمین آمدهاند. ولی اینطور که نگاه میکنید، میتوانید چیز بیشتری بگویید: میتوانید بگویید یک آیه، یک بینه، برای O نازل شده و وجود دارد، ولی برای ابنحیون وجود ندارد. نمیدانم الان روشن شد یا نه؛ اگر این دو مفهوم اصلاً با هم تفاوت ذاتی دارند، این است که نمیتوانید بگویید اچمیراکل برای O اتفاق افتاده و برای دیگری اتفاق نیفتاده؛ این بهاصطلاح یک ویژگی «فورنس» است. نمیخواهم بگویم این مفهوم بهتر است.
ببینید، این اصلاً یک مدلسازی دیگر است و چیز دیگری میگوید: اینجا تأثیری که روی ذهن آدم میگذارد، یعنی اویدنسهایی که وجود دارد، هم در واقع دخالت میکند.
بله، یکی از ویژگیهایش همین است، و این دربارهٔ خواب هم صادق است. من خودم هم از جنس همین ابنحیونام، چون برهان هیوم را شنیدهام و تا دُز زیادی قبولش دارم. هرکس هر خوابی ببیند، برای خودش دیده است و به هیچکس نمیتواند ثابت کند که این اتفاق افتاده؛ فقط برای خودش مشخص است. سؤال شما، میدانید چیست؟ سؤالتان این است که این بینه چیست.
این پیش از موعد است؛ سؤال خوبی است، ولی الان حرف دربارهٔ ملاکهای اویدنسهایی است که باید ما را قانع کند؛ آن یک بحث اپیستمولوژیک است که ممکن است اصلاً در این جلسات واردش نشوم؛ یعنی تصمیم قطعی ندارم که دربارهٔ آن مفصل صحبت کنم، ولی حتماً اشاره میکنم. شما میخواهید به آنجا بپرید؛ ولی اینکه این مفهوم چگونه ارائه میشود یک چیز است و اینکه من چگونه میتوانم این یا آن را تشخیص بدهم، مرحلهٔ بعد است. ممکن است با این حساب گروهی کار شعبدهباز را، هر کاری هم بکند، معجزه نداند و گروهی آن را معجزه بداند؛ این برای هر دو مفهوم معجزه اتفاق میافتد.
اچمیراکل را هم ممکن است بد تشخیص بدهم؛ ممکن است جایی میراکل نباشد و شعبده باشد. یعنی این ربطی به تعریفتان ندارد. میخواهم بگویم در اچمیراکل هم میتوانید بعد از اینکه معجزه را تعریف کردید، بحثهای اپیستمولوژیک بکنید که کی میفهمیم چیزی اچمیراکل هست یا نیست؛ ولی این در تعریف نیست و تعریف مستقل است.
ولی اینجا در خود تعریف مفهوم، یعنی آن لیست مصداقهایی که نوشتیم، همهشان طوریاند که بنا بر این است که وقتی با آنها مواجه میشوید، بفهمید این کار خداست و چه معنایی دارد.
یکی از حاضران: سؤال من شاید باید کمی بیشتر باشد، ولی برای بعد؛ چون شما اسمش را برای خودسازگاری دیگری که داریم مطرح میکنید، خود قرآن هم باید در این باشد.
آها؛ یعنی سؤال این است که پس الان قرآن هم در این مفهوم هست؟ سؤال خوبی است، ولی باز هم پیش از موعد است. فکر کردم راه را باز میکند تا آنچه را بعداً میخواستم بگویم بگویم؛ نه، راه را باز نکرد، چون چیزی اینجا مانده که باید بگویم.
میخواهم نکتهای بگویم تا این توهم پیش نیاید که در مسئلهٔ نازلشدن آیات بینات، بنا به عادت ذهنیمان، باید اینتنشن وجود داشته باشد؛ یعنی مثلاً مثل معجزات پیامبران که پیامبر معجزه میکند تا صدق خودش را نشان بدهد، یا این فرشتهای که آمده بود و برای O کاری انجام داد تا او بفهمد که فرشته است، یا خداوند مثلاً دعای کسی را به شکلی معجزهآسا مستجاب میکند تا ایمان پیدا کند یا چیزی بفهمد.
به نظر من در این مفهوم آیات بینات نازلشده لزوماً اینتنشن وجود ندارد. ممکن است کسی آن را محدود کند و بگوید جایی است که مثلاً قصد هدایتی وجود داشته باشد؛ ولی به نظر من الان که همینطور نگاه میکنید، شاید مناسبتر باشد که اینتنشن را لحاظ نکنیم.
چرا؟ مثلاً مثال شکافتهشدن دریا به دست حضرت موسی را در نظر بگیرید. آیا اینتنشن این است که مردم مثلاً قدرت خدا را ببینند، یا اینکه این راه باز شود تا اینها رد شوند و بعد آنها غرق شوند؟ در ضمن مردم قدرت خدا را هم میبینند. در مَن و سلوا، که در طول مسیر تغذیه شوند، اینتنشن این است که معجزه ببینند یا اینکه سیر شوند؟ در عین حال معجزه را هم میبینند. میخواهم بگویم اینکه بگویم چیزی آیهٔ بینهٔ نازلشده است، لزوماً مثل ایدهٔ کلامی موجود نیست که کسی باید برای هدایت یک نفر کاری کرده باشد.
پزشکی در بیمارستانی کار میکند و کسی آنجا سرطان دارد و این پزشک، پزشک معالج اوست. بیمار دعا میکند که خوب شود، یا کسی نذر و نیاز میکند، و یکشبه خوب میشود؛ پزشک هم شاهد ماجراست. بیمار خوب نشده تا این پزشک ایمان بیاورد، ولی یک آیهٔ بینه نازل شده است. هرکس ببیند ایمان میآورد و هرکس نبیند ایمان نمیآورد. نمیدانم منظورم مشخص است یا نه.
میخواهم بگویم ممکن است خداوند مثلاً برای اهدافی که دارد، کاری در جهان بکند و دخالت کند و از همین اسپشیال دیواین اکشنها انجام بدهد، و من تصادفاً شاهدش باشم؛ نه اینکه آن کار را بکند تا من ببینم و هدایت شوم. میخواهم بگویم این «فورنس» به این معنا نیست که این کار برای یک نفر انجام شده، مثل آنچه در این مثال بود.
دخالت الهی و آیه
شاید خداوند برای اموری که ما اصلاً نمیدانیم دخالتهایی میکند؛ ولی اگر من شاهدش باشم، شاهد یک آیهٔ بینهٔ نازلشدهام و ایمان میآورم یا چیزی میفهمم که قبلاً نمیفهمیدم.
میخواهم بگویم این فورنس معنایش این نیست که آن کار لزوماً برای ناظر انجام شده است؛ آن را به این محدود نکنیم. کاری، پدیدهای اتفاق افتاده، ولی برای من آیهٔ بینه نازل شده است؛ برای دکترهای دیگری که معالج این آدم نبودند و داستانش را میشنوند، نه. این پزشک بود که معالج بیمار بود و مطمئن است که او سرطان داشت.
دیروز خودش از او عکس گرفته و در عکس دیده که غده اینجاست؛ امروز عکس گرفته و دیده نیست. حالا برود به ۱۰۰ نفر جار بزند و توی سر خودش بزند؛ آنها باور نمیکنند. دو عکس میبینند که این دارد به آنها نشان میدهد و میگوید اینطور بوده؛ خب، یارو شاید دیوانه شده، شاید دروغ میگوید، شاید از کسی پول گرفته که این را بگوید.
من خودم داستان اینکه آن قطب ماهی را از آب درآورد، آخرش باور نکردم، با اینکه آن فامیلمان آتئیست بود و دوست نداشت آن را بگوید. هنوز هم که هنوز است باور نکردهام و تا خودم نبینم باور نمیکنم، بنا به برهان هیوم. نمیگویم او دروغ میگفت؛ ولی خب شاید شعبدهبازی بود، یا اشتباه دید، یا شاید بیدقتی کرد؛ من که آنجا نبودم تست کنم.
اصولاً نکتهای بگویم که بعداً، وقتی به همین ملاکها میرسیم، بیشتر دربارهٔ آن بحث میکنیم: در این مثال دقت کنید که O از او میخواهد کاری بکند. شعبدهباز این را نمیتواند. شعبدهباز آدمی است که کارهایی را تمرین کرده است؛ آقای دیوید کاپرفیلد یک سال زحمت میکشید، حقهای درست میکرد و بعد آن را در مکان خاصی اجرا میکرد؛ مثلاً مجسمهٔ آزادی را غیب میکرد، یا قطاری را به هوا میبرد و بعد غیبش میکرد.
احتمالاً اینها را دیدهاید. خب، چطور این کار را میکرد؟ ابزارش چه بود؟ الان میدانید که با جلوههای ویژهٔ کامپیوتری و اینها، شعبدهبازیهای مدرن عجیب و غریبی هم به وجود آمده است. شعبدهباز نمیآید به من بگوید: «هر کاری بگویی میتوانم بکنم.» میگوید: «ببین، من این کار را میکنم؛ به من ایمان بیاور»؛ کاری که تمرین کرده است. اگر به او بگویم همان کار را جور دیگری بکن، ممکن است نکند؛ اگر بگویم بیا این را وسط رودخانه انجام بده، که مثلاً ابزارهایش دور و برش نباشد، ممکن است نتواند انجام بدهد. شعبدهباز معمولاً برای من شرط میگذارد که «بیا؛ من این کار را میکنم و تو این را ببین»، و بعد مثلاً ایمان بیاور.
اینها بحثهایی است که بعداً میکنیم. به هر حال میخواهم بگویم این «فورنس» گولتان نزند که معنایش این است که این عمل برای آن آدم اتفاق افتاده است؛ فورنس یعنی برای او بینه وجود دارد. برای یک نفر میتواند آیهٔ بینه نازل شده باشد و برای دیگری نباشد، به خاطر آن وجه اپیستمیک. بنابراین تأکیدم این است که این مفهوم با آن مفهوم فرق میکند؛ حتی اگر مصداقها یکی بودند هم با هم فرق داشتند، و مصداقها که اصلاً یکی نیستند.
چون مثلاً همان مثال معروف را در نظر بگیرید که خداوند یک دانه شن را در صحرای آفریقا، برخلاف قوانین فیزیکی، از مسیر خودش منحرف کند و اصلاً کسی هم آنجا نباشد و نبیند. این از نظر آن تعریف میراکل است، در حالی که ما اصلاً چنین حسی نسبت به آن نداریم.
از این نظر آیه نیست، چون اصلاً قابل دیتکتکردن نیست و هیچ معنایی هم ندارد. به فرض اینکه آدمی باشم که بتوانم دیتکت کنم که آن دانه از جای خودش منحرف شده، که اصلاً مثال اینطور است که جایی است که هیچکس نیست و نصف شب است، اگر دیتکت هم بکنم، معلوم نیست.
یعنی مسیری را دیتکت میکنم، ولی نمیتوانم واقعاً مطمئن شوم و بینه داشته باشم که دخالتی ماورای طبیعی این کار را کرده است؛ شاید جریان هوایی که پیشبینی نکرده بودم اتفاق افتاده باشد. بنابراین هر دخالت الهی که به چیزی ایریگولار منجر شود، ولو قابل تشخیص نباشد و برای ما معنی نداشته باشد، اچمیراکل است؛ همهٔ اینها اچمیراکلاند، ولی آیهٔ بینهٔ نازلشده نیستند.
در واقع آیات بینات نازلشده بهنوعی زیرمجموعهٔ اچمیراکلاند؛ یعنی به دلیل وجه نازلشدهبودنشان، ویژگی ایریگولاربودن را دارند. باز ببینید، در آن جهانبینی بالا و پایینی وجود دارد؛ وقتی میگوییم نازلشدن، در خود نازلشدن هم بهنوعی مفهومی اپیستمیک وجود دارد.
یعنی من آدمی هستم که به دلایلی چیزی را نمیفهمم و نیاز دارم چیزی نازل شود تا آن را بفهمم. این زیرمجموعهٔ آن است و این ویژگی ایریگولاربودن در اینها هست؛ بهطور کلی این آیات بینات نازلشده به خاطر ویژگی نازلشدهبودنشان داخل آن میافتند، چون نازلشده یعنی اتفاقی خلاف قواعد نرمال افتاده است.
نازلشدن یعنی چه؟ یعنی خورشید همینطور همیشه میرفت و میآمد و حالا تغییری میکند تا من بفهمم؛ شتر همیشه از شکم مادرش به دنیا میآمد و حالا از دل صخره بیرون میآید. بنابراین ویژگی ایریگولاربودن در هر دو هست؛ فکر کنم این چیزی است که در همهٔ معجزات باید باشد.
البته ممکن است مفهوم ریگولار و ایریگولار در جهانبینی دینی و علمی دقیقاً با هم منطبق نباشد؛ میشود دربارهٔ این بحث کرد.
در جهانبینی، که نمیخواهم بگویم جهانبینی دینی، چون ممکن است همهٔ ادیان در این یکی مشترک نباشند، فکر میکنم در جهانبینی اسلامی یا جهانبینی قرآنی تمایزی هست که من اسمش را مثلاً «دوگانگی خلق و امر» میگذارم. مثلاً یک سختافزار و یک نرمافزار داریم که با هم متفاوتاند؛ یک جهان تکوین و یک جهان تشریع وجود دارد. تشریع نه به معنای ادیان؛ کلاً اینکه چیزهایی خلق شدهاند و انگار دستوراتی داده شده که این دستورات باید اجرا شوند.
این دستورات به صورت شرع، توسط وحی، به انسان هم داده شده است. در جهانبینی دینی چنین دوگانگیای وجود دارد میان جهان تکوین، یعنی چیزهایی که خلق شده و عواملی که وجود دارند و اینها را اجرا میکنند، و تشریعی که وجود دارد. به نظر من این تمایز آشکار چیز خیلی مهمی است، ولی اصلاً اینجا جای بحثش نیست.
این تمایز اینجا وجهی زبانی دارد: دستورات اصولاً زبانیاند. برای اینکه روشن شود، چون اسم «امر» حالت دستور دارد، اینطور در نظر بگیرید که انگار دوگانگیای وجود دارد: خلق، و بخشی از جهان که انگار به صورت زبان درمیآید. ممکن است انعکاس آن عالم تکوین به صورت یک سری گزارههای زبانی هم باشد.
قرآن بهنوعی مجموعهای از چیزهاست که انگار در عالم نرمافزار قرار میگیرد و خود جهان در عالم سختافزار است. اگر دقت کرده باشید، علم هم، آنطور که گالیله و اینها نگاه میکردند، در واقع نوعی کشف این عالم امر است؛ یعنی این ایده که ما یک طبیعت داریم و یک کتاب مقدس، و هر دو کتابهاییاند که خداوند نوشته است.
زبان، جهان و انعکاس
این ایده در قرون وسطی خیلی رایج بود که یک کتاب طبیعت داریم و مثلاً یک کتاب مقدس که با واژگان نوشته شده است؛ به هر حال اینکه ما جهانی داریم و انسان زبان گستردهای دارد که این جهان میتواند در آن انعکاس پیدا کند. از جمله دستورات هم انگار میتوانند به این زبان ترجمه شوند. این یک دوگانگی کلی است که در جهانبینی قرآنی و دینی وجود دارد.
میخواهم بگویم اگر الان به این آیات بینات نازلشده نگاه کنید، که مسائلی تکوینیاند و در عالم خلقت اتفاقهایی میافتد، انعکاسشان اینجا همان چیزی است که مثلاً به آن وحی میگوییم. یعنی حقایقی در جهان هست که میشود آنها را به صورت زبان بیان کرد، ولی برای همه روشن نیست.
وحی چه کار میکند؟ ادعا این است که آن حقایق را از طریق مکانیسمهایی به پیامبری میرساند و به زبان میآورد، و بعد نوشته میشود و به دیگران منتقل میشود. در واقع چیزی که در کتاب مقدس آمده، آیهای نازلشده در این عالم است؛ در عالمی که حالت زبانی دارد و بهاصطلاح لایهٔ دیگری از هستی است.
میخواهم بگویم به همین دلیل است که به جملههای قرآن آیه میگوییم. یعنی همانطور که آنجا چیزی نشانه است، یک آیهٔ بینهٔ نازلشده است، جملههای قرآن هم آیههای نازلشدهایاند که ادعای بینهبودن هم برایشان هست؛ یعنی اگر به آنها نگاه کنید، میفهمید که درستاند. ولی سؤالی که شما کردید این است که آیا این بینهبودن با آن بینهبودن یکی است؛ دقیقاً به یک معناست، یا آثار مشابه دارد؟
بگذارید دربارهٔ آثارش چیزی بگویم و حرفهای خودم را تمام کنم. وقتی اینطور نگاه میکنید، میان معجزه به معنای آیات بینات نازلشده و وحی تناظری ایجاد میشود؛ با نگاه دیگر، اصلاً چنین چیزی نیست.
یعنی جهانبینیتان پدیدهٔ وحی را طوری میبیند که انگار وحی طبیعی دارید: وحی تکوینی دارید که همین معجزاتی است که مشاهده میکنید، و وحی تشریعی دارید که همین است که در قالب زبان چیزهایی دربارهٔ حقایق گفته میشود. اینها هم ویژگی نازلشدن دارند: میگوییم قرآن نازل شد، وحی برایش نازل شد؛ یعنی حقایقی که انگار صورت مادی پیدا کردهاند و تبلیغ شدهاند، به تعبیری که حالا من هم میتوانم از آن استفاده کنم.
به آیهای در قرآن اشاره کردم که دربارهٔ آیات قرآن میگوید اینها در صدور کسانی است که «اوتل علم»اند؛ یعنی آنهایی که دانش دارند، اینها را از قبل میدانند، چون حقایقاند؛ حقایقیاند که بیان شدهاند. پس یکی از ویژگیهای این تعریف این است که چیزی به ما میگوید که در آن تعریف نیست.
یعنی این مجموعهٔ بزرگی که اسمش اچمیراکل است، اگر آن را از عالم تکوین به عالم تشریع ببرید، متناظری ندارد و چیز درستوحسابی درنمیآید. زاد و ولدی که میگویم، یعنی اینکه اگر مفهوم خوب تعریف شود نتایج خوبی میتوانید از آن بگیرید، همین است. یک نکتهٔ خیلی مهم دیگر: بگذارید به آیهای در قرآن اشاره کنم.
این آیه بهشدت به این موضوع و به موضوعات دیگری در فلسفه مربوط است. آیهٔ مهمی در قرآن هست که میگوید کسی فقط در اثر بینه هلاک میشود؛ انحصار هم در آن هست: «لیهلک من هلک عن بینه». راه هلاکت انسان فقط از طریق بینه است.
یعنی چه؟ هلاکت یعنی نابودشدن به معنای معنویاش؛ مردن که هلاکت نیست، رفتن به جهان دیگری است. کی آدم نابود میشود؟ اینکه بینهای به او عرضه کنید و او نپذیرد و مثلاً زیرش بزند و قبولش نکند. تنها راه هلاکت این است.
بینه و کفر پس از آیه
بنابراین، و این واقعاً عین متن قرآن است، آیات بینات نازلشده خطرناکاند.
این صراحتاً در قرآن گفته میشود. به غیر از این آیه، آیاتی هست که به خطرناکبودن اینها اشاره میکند. چرا؟ چون اگر با آنها مواجه شوید و بعد نپذیرید، ایمان نیاورید یا حقیقتی را قبول نکنید، آنوقت دچار آن هلاکت میشوید؛ و این نهفقط یکی از راههای آسیبدیدن و هلاکت بشر است، بلکه اصلاً تنها راه است.
ذات بشر اینطور است که وقتی آسیب میبیند که حقیقت را پنهان کند. کودکی که هنوز در واقع هیچ بینهای برایش ظاهر نشده، چون قوای شناختیاش هنوز گسترش پیدا نکرده، در این وضع نیست. یک دفعه قبلاً پرسشی شده بود دربارهٔ اینکه رابطهٔ معجزه و بچهها چیست؛ اگر اینطور نگاه کنید، آیات بینات نازلشده به بچهها تعلق نمیگیرد، چون بینهای ندارند که چیزی بفهمند.
بنابراین بچه در خطر هلاکت نیست، چون آیهٔ بینهای را نمیبیند؛ ولی آدم بزرگ در شرایطی قرار میگیرد که چیز واضحی را میبیند و اگر آن را بپوشاند، دچار هلاکت میشود.
این مفهوم معجزه، یا آیهٔ بینهٔ نازلشده، به دلیل همین ویژگی اپیستمیک و این تحلیل روانشناسانه، با پرسش مهمی در فلسفهٔ دین پیوند میخورد که به آن «اختفای الهی» میگویند.
چرا جهان پر از آیات بینه نیست؟ چون اینها خطرناکاند. یعنی آدمهایی که مثلاً به دلیل سبک زندگیشان از نظر روانی شرایط ایمانآوردن را ندارند، اگر به آنها بینهای ارائه بدهید، آنها را بهشدت در معرض خطر نابودی قرار دادهاید.
چون طرف میبیند، ولی علایقی دارد و نمیتواند سبک زندگی خودش را عوض کند. کمکم این تناقض باعث میشود که بهاصطلاح بهنوعی آن را بپوشاند و آن حقیقت را فراموش کند، و نتیجهاش هلاکت است. بنابراین سؤال اختفای الهی، اگر بخواهیم به این زبان بگوییم، این است که چرا آیات بینه همهجا نیستند و به همه ارائه نمیشوند.
جوابش همین آیهٔ قرآن است: چون این راه هلاکت مردم است و باید در شرایط اضطراری، با خست، اینها را به مردم نشان داد، به خاطر خودشان؛ نه اینکه خداوند نمیتواند این کار را بکند. همین الان فرض کنید پدیدهٔ آسمانی غیرقابلانکاری مثلاً در آسمان دیده شد و همهٔ مردم هم دیدند.
واقعاً فردا همهٔ مردم ایمان میآورند؟ نمیتوانند ایمان بیاورند؛ بنابراین کمکم انکارش میکنند. میگویند حقه بوده؛ مجلهای، خلاصه چیزی، افشاگریای میکند؛ بعد مسئله ماستمالی میشود و بعد احتمالاً هلاک میشوند. نکتهای که در این جلسه میخواهم بگویم این است که کمی بیشتر آنالیز کنیم که این مفهوم دقیقاً یعنی چه، چه تفاوتی با آن مفهوم دارد، و چرا به نظر من مفهوم زایایی است.
چون در خود آن جهانبینی دینی با خیلی چیزهای دیگر رزونانس ایجاد میکند؛ در حالی که آن مفهوم دیگر به مفاهیم علمی نزدیک است: مثل اینکه یک فرمول ریاضی شکسته شده و این کار توسط خدا انجام شده، پس مثلاً یک میراکل داریم. این مفهوم با هیچکدام از حواشی اعتقادات دینی ما خیلی درگیر نمیشود.
یکی از حاضران: به ذهنم میآید که آن خواستهٔ حواریون، که از حضرت مسیح سفرهای از آسمان خواستند، هم جزو این آیات است.
بله؛ آیه این است که حضرت مسیح میگوید اینها چنین چیزی خواستهاند، و خدا به مسیح جواب میدهد: من این سفره را نازل میکنم، ولی اگر کسی بعد از آن کافر شود، او را عذابی میکنم که هیچکس را نکرده باشم. چون بزرگترین بینه، یعنی آیه را، دارند میخورند؛ دیگر دیدن نیست، دارد در شکمشان میرود. و خب، یکیشان هم در واقع کافر شد.
بنابراین او احتمالاً مشمول این آیه میشود. این نمونه در واقع آن آیهٔ «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ» نیست؛ ولی در این آیه اعلام خطر خیلی شدیدی هست که اگر بینهٔ بزرگی میخواهید، آماده باشید که بعداً ممکن است دچار مشکل بزرگی هم بشوید.
من قبلاً این را در آن جلسات سهگانهای که اول جلسه به آن اشاره کردم گفتهام. تصورم این است که داستان شتر صالح در قرآن اصلاً موضوعش همین خطرناکبودن بینه است؛ یعنی تمثیلی است، با جزئیات، از اینکه بینات چطور آدمها را نابود میکنند و باعث عذابشان میشوند. یعنی حالت تمثیل دارد، نه اینکه اتفاق نیفتاده باشد.
من هر وقت میگویم چیزی بهطور تمثیلی است، عدهای فکر میکنند یعنی آن داستان اتفاق نیفتاده. برعکس، در جهانبینی دینی همهٔ چیزهایی که اتفاق افتادهاند تأویل دارند؛ اینطور نیست که اگر چیزی را تأویل کنید، مثلاً معنایش این باشد که اتفاق نیفتاده است.
آن داستان، که از نظر قرآنی و متنی به نظر میآید واقعاً اتفاق افتاده، طوری بیان میشود که به شما بفهماند این بینات، اگر طرف به آنها پشت کند، چگونه آدمها را نابود میکنند.
پاسخ پرسشی را که دربارهٔ کوانتوم شده بود، ایشان میدهند.
در ۱۹۹۸ واتیکان پروژهای را ران میکند و روی همین بحث دیواین اکشن، یا اسپشیال دیواین اکشن، سرمایهگذاری میکند. این پروژه سالها ادامه پیدا میکند؛ تا ۲۰، فکر میکنم ۰۶، کتابی چاپ میشود و بعد دوباره پروژه تمدید میشود.
آدمهای درجهیکی که در دنیا در فضای علم و دین کار کردهاند در این پروژهٔ واتیکان بودند، تا ببینند اسپشیال دیواین اکشن کجا اتفاق میافتد و ماهیتش چیست. چند جلد، دستکم سه جلد کتاب مفصل، مجموعه مقالات این کنفرانسها درآمده است؛ کنفرانسهایی که هر سال گذاشتند، نشستند، بودجه گرفتند و فکر کردند. تقریباً تمام آدمهای مهمی که در فلسفهٔ دین و فلسفهٔ علم و دین و رابطهٔ علم و دین میشناسید، در این پروژه بودند.
اینها غالباً دیندارند؛ دستکم غالب اسامیای که میشناسم دیندارند. موضوعشان هم همین بوده که نیچرِ این اکشن چیست. ببینید، همهٔ اینها، تقریباً به جز پل کینگهورن، سر یک موضوع توافق دارند، و آن اینکه وقتی از اسپشیال دیواین اکشن صحبت میکنیم، یعنی همانطور که گفتم، مجموعهٔ هر نوع دخالتی که خداوند به صورت خاصی در جهان بکند.
چه خداوند دعایی را مستجاب کند، چه معجزه به معنای کلامیاش اتفاق بیفتد، چه هر چیزی که به نظرمان میآید ریگولاریتیای را که در دنیا عادی میبینیم به هم بزند. اینها همه در یک چیز مشترکاند، و آن اینکه ناناینترونشنیست هستند؛ به این معنا که میگویند اینترونشنی در جهان اتفاق نمیافتد، یعنی خداوند دخالت نمیکند. پس خداوند اکشن میکند، اما در جهان دخالت نمیکند. تمام این گروه، یعنی آدمهایی که آن تحقیق مفصل را کردهاند، روی این تأکید دارند. امروز میخواهم کمی دربارهٔ این صحبت کنم که اصلاً اینترونشنکردن خداوند یعنی چه و منظور چیست، و آیا فیزیک مدرن اصلاً توضیحی به ما میدهد که اینترونشن یعنی چه.
اینترونشن در فیزیک کلاسیک و کوانتوم
در فیزیک کلاسیک، همانطور که یادتان هست جلسهٔ پیش صحبت کردیم، در نگاه نیوتونی لاپلاسی به نظر میآید که یک سری قوانین طبیعی داریم؛ اگر این قوانین را داشته باشید و «اس تی» را هم داشته باشید، «اس تی پلاس»، یعنی «تی استار»، را خواهید داشت. یعنی اگر موقعیت جهان و حالت اولیهاش را بدانید و قوانین را هم بدانید، ادعا این است که میدانیم در آینده چه خبر است.
قانون را هم چگونه تعریف میکردیم؟ با یک کلوز سیستم: اگر هیچکس دخالتی نکند. پس اگر در کلوز سیستم باشیم و هیچکس دخالتی نکند، آن گزاره در آزمایشهای مختلف صادق است. این کلوز سیستم یعنی چه؟ یعنی نوعی محیط آزمایشگاهی بسته که اتفاقات عجیب و غریبی در آن نمیافتد و حتی آدمی واردش نمیشود؛ معمولاً هم دربارهٔ دو موجود صحبت میکنیم و برای سه، چهار، پنج یا ان تا اصلاً نمیتوانیم معادله بدهیم. پس این نگاه ابتدایی است؛ یعنی قوانین ثابتاند.
در اینجا احتمالاً میتوانیم اینترونشن را تعریف کنیم: اینکه کلوز سیستم به هم بخورد. یعنی اگر سیستم بستهمان به هم بخورد، میتوانیم بگوییم اینترونشنی اتفاق افتاده است. ولی جلسهٔ پیش صحبت کردیم که اگر سیستم بستهمان به هم بخورد یعنی چه: عملاً قانون سر جایش نایستاده است؟ ما همچنان در قوانین هستیم، چون قانون دربارهٔ سیستم بسته است و باید درون سیستم بسته تعریف میشد. پس شکستن قانون اتفاق نمیافتد.
به همین خاطر میخواهم بگویم این مفهومی را که همه روی آن تأکید دارند باید کمی دقیقتر بفهمیم: اصلاً همهشان دارند چه میگویند؟ از طرف دیگر، اگر مکانیک کوانتوم را هم جدی بگیریم، با تعابیر مختلفی که الان دارد، در هر صورت چیزی در این تعابیر مختلف خیلی مشترک است: مثلاً کلاپس، یا در واقع واپاشی، را در نظر بگیرید. فرض کنید اورانیوم ۲۳۸ را در یک منحنی نگاه میکنید و یک ثابت زمانی برایش میکشید که مثلاً در چه زمانی این اتفاق میافتد.
اصلاً بر اساس همین ثابت زمانی است که میتوانید تاریخ را مشخص کنید و بگویید مثلاً این ظرف قدیمی مال چند سال پیش است؛ چون ثابت زمانی است، مثلاً عنصر کربن را در آن نگاه میکنید و میگویید این مال چند سال پیش است، و حتی میتوانید دقیقتر بگویید در چه سالی ساخته شده است. این ثابت زمانی در واپاشی و کلاپس برایتان مهم است؛ ولی اینکه دقیقاً کجا اتفاق میافتد، هیچکس نمیداند.
این پرنسیپل ادعایش این است که نمیدانیم این کلاپس در سیستم کوانتومی کجا اتفاق میافتد. تعبیر دیگر هم اینکه به صورت احتمالی میتوانیم بگوییم ذرهای که در اطراف این میچرخد، احتمالاً در آن بازهٔ پتانسیل کجا قرار میگیرد؛ ولی در هر جایی از جهان میتواند قرار بگیرد.
حالا اگر در هر جایی میتواند قرار بگیرد، آیا غیرممکن است که خداوند از این طریق دخالت کند و بهنوعی، مثلاً، معجزهای اتفاق بیفتد؛ فرض کنید الان همینجا یک اسب تولید کند؟ آیا غیرممکن است که ذرات جهان را به طریقی تغییر بدهد تا این اتفاق بیفتد؟ به نظر میآید غیرممکن نیست؛ با توجه به نگاهی که الان اینجا داریم، ممکن است خیلی خیلی ایمپراببل باشد، ولی ایمپاسیبل نیست.
پس برگردیم: اینترونشن چیست که اینها همه میگویند خدا نباید در جهان اینترونشن کند؟ منظورشان چیست؟ یعنی فیزیک کلاسیک و فیزیک کوانتوم نمیتوانند مفهوم خیلی دقیقی از این اینترونشن بدهند. بگویید.
یکی دیگر از حاضران: در اینترونشن نوعی آگاهی وجود دارد. شاید مثل همان کوانتومی که میگفتند، اینجا اینترونشن یعنی اینکه یک موجود آگاه، یعنی کانشس، میتواند اینترونشن انجام بدهد؛ یعنی اینتنشنی، قصدی، داشته باشد؛ مشروط به آگاهی.
آری، قصد آگاهانهای داشته باشد؛ اوکی، تا اینجا میفهمم؛ ولی بعد چه کار کند که قانون را بشکند؟ اینجا که خیلی نمیتوانیم دربارهٔ شکستن قانون صحبت کنیم؛ اینجا هم قانون را بهنوعی تعریف میکنیم که عملاً پای دخالتکردن در میان است. حالا کمی جلوتر برویم، چون اینها همهٔ این چیزهایی را که ما میگوییم میدانند. پس چه چیزی است که اینقدر فشار میآورند که حتماً بگوییم اینترونشن در جهان اتفاق نمیافتد؟ چرا برایشان مهم است؟
یکی دیگر از حاضران: الان اینجا برای اینکه این قانون وجود داشته باشد، باید پیشفرضی بگیریم تا برقرار باشد؛ آن پیشفرض این است که قانون بقای ماده و انرژی را باید پیشفرض بگیریم.
خب، این پیشفرض از کجا میآید؟ نفهمیدم.
یکی دیگر از حاضران: قانون بقای انرژی را پیشفرض میسازیم.
این از کجا میآید؟ نمیدانم قانون بقای انرژی و ماده از کجا آمده است؛ احتمالاً از همین پیشفرض بستهبودن سیستم، تا بتوانیم قوانین را دربارهٔ آن کشف کنیم. اگر منظورمان از کلوز سیستم این باشد که احتمالاً در آن فضاها انرژی دیگری وارد نمیشود، بله؛ چون اگر اینطور نباشد، اصلاً نمیتوانی هیچ محاسبهای بکنی و دائماً چیز جدیدی وارد میشود. پس این همان سیستم بستهای است که دربارهٔ آن صحبت میکنیم و پیشفرض ماست؛ اگر این نباشد، اصلاً نمیتوانی به جایی برسی و دربارهٔ قوانین جهان صحبت کنی.
و مهم این است که این پیشفرض از کجا آمده است: از پیشفرض آزمایشکردن ما برای رسیدن به قوانین، یعنی کشف ریگولاریتی در جهان. اگر بخواهم ریگولاریتی را در جهان کشف کنم، مثلاً بخواهم بدانم اگر توپی به توپ دیگری بخورد با چه شتابی حرکت میکند، مجبورم بگویم بسیار خوب، فقط همین نیرو به آن وارد میشود. اگر بگویم ۵۰۰ نیروی دیگر به آن وارد میشود، اصلاً نمیتوانم محاسبهاش کنم؛ برای همین همهٔ آنها را کنار میگذارم، اصطکاک را هم کنار میگذارم، تا بتوانم آن فرمول را دربیاورم.
به همین خاطر این پیشفرض را میگیرم؛ یعنی به نظرم پیشفرضمان برای به دست آوردن یک ریگولاریتی است، وگرنه اصلاً نمیتوانیم محاسبه کنیم. بله، حتماً اینها میخواهند دئیست هم نباشند؛ یعنی دو چیز میخواهند.
اولاً پروژهٔ واتیکان این است که بیایید خدای ادیان توحیدی، یا خدای مسیحی، را بیشتر توضیح بدهید: اینکه چگونه در دنیا عمل میکند و کار میکند. مخصوصاً میدانید که مفهوم معجزه، به هر دو تعبیری که دکتر فرمودند، در ادیان توحیدی و در مسیحیت اهمیت خیلی جدیای دارد؛ در همهٔ ادیان توحیدی اهمیت جدی دارد.
چون شخص نبی بهنوعی به واسطهٔ آن خودش را معرفی میکند و میخواهد ایدههای قدیمیای را که در آن گروهها وجود داشته اصلاح کند؛ چه اصلاح اجتماعی، چه سیاسی، چه دینی. یعنی بگوید اعتقادتان دربارهٔ خداوند غلط است، یا سنتهای اجتماعیتان غلط است؛ مثلاً رباخواری در جامعهٔ شما زیاد شده و این غلط است، یا مثلاً در قوم شعیب میگوید کمفروشی زیاد شده و اشتباه است، یا مثلاً فلان رابطهٔ جنسی اشتباه است. این حرفها را که میخواهد بزند، مردم باید قبول کنند، چون باید سنتهایشان را کنار بگذارند. بر چه اساسی قبول کنند؟ چرا حرف تو را قبول کنند؟ به همین خاطر به نظرم مفهوم معجزه مهم است.
یعنی نبی میگوید کانسپشن تو دربارهٔ خداوند مثلاً نباید آنقدر دورش کند که به بت نیاز داشته باشی؛ وقتی اینقدر دورش کردهای، باید آن کانسپشن را پایین بیاوری؛ یا خدا را به خودمان نزدیکتر و نسبت به خودمان مهربانتر کنیم. حتی وقتی میخواهد آن کانسپشن را عوض کند، همهٔ اینها نیاز دارد به اینکه این آیات بینات توسط نبی آمده باشد. پس این مفهوم در ادیان توحیدی خیلی کلیدی و مهم است.
حالا پروژهٔ واتیکان این است: ما با خدایی مواجهیم که در جهان دخالت میکند و در جایجای تاریخ خودش را نشان داده است، و حتی شاید بیشتر از آن؛ یعنی دخالتش، که کمی جلوتر دربارهٔ آن صحبت میکنیم، خیلی بیشتر از آن است.
دکتر چیزهایی از این دست فرمودند که برای ما عادی شده، ولی ممکن است جزو آیات بینات باشد. من یاد مثال مولانا افتادم؛ همان مارگیری که همهتان شنیدهاید: مار را برمیدارد و وسط میآورد، آفتاب بغداد به آن میخورد، مار زنده میشود و مردم را میخورد. خب، مولانا چه نتیجهای میگیرد؟
میگوید اصلاً چرا جمع شده بودید این مار را تماشا کنید؟ خودتان را نگاه کنید؛ تو از آن عجیبتری. آدمیزادی که داری زندگی میکنی، خیلی عجیبتر از آن مار گندهای است که همهتان برایش ایستادهاید و تماشایش میکنید.
در حالی که این برای ما عادی شده است: همدیگر را میبینیم؛ من شما را میبینم و شما مرا میبینید؛ خیلی عادی میگوییم ریگولاریتی. عادی شده، ولی اتفاقاً همین معجزه است؛ همین آیات بینات نازلشده همین اتفاقی است که برایمان عادی شده.
پس پروژهٔ واتیکان این است که خدای دئیستی را قبول ندارد. خدا تئیستیک است: در جهان حاضر است، عمل میکند، اینتنشن و قصد دارد، دخالت میکند، و حتی خیلی بیشتر از جایجای عجیب و غریب تاریخ، انگار همهجا آن وسط حضور دارد. ولی از طرف دیگر به نظر میآید ریگولاریتی هم در جهان وجود دارد که بر اساس آن پردیکت میکنیم، آینده را پیشبینی میکنیم و تکنولوژی میسازیم.
با جهانبینی مدرن هم درگیریم و در آن زندگی میکنیم. این جهانبینی مدرن را کجای آن نگاه تئیستی قرار بدهیم؟ سؤال این است. پس رابطهٔ علم و دین، علم به معنای علم مدرن و دین به معنای خدای تئیستیک: این را کجا قرار بدهیم؟
همه میآیند و میگویند بسیار خوب، قبول کنیم که اینترونشن اتفاق نمیافتد. حالا برویم ببینیم اینها میخواهند به چه معنایی این را بگویند؛ الان میخواهم دربارهٔ این صحبت کنم.
گفتیم اگر بخواهیم اینترونشن، یعنی دخالتکردن، را توضیح بدهیم، در بادی امر آن را به معنای نقض قانون میفهمیم: قانون طبیعیای که در جهان وجود دارد، یعنی قانون فیزیکی، دارد نقض میشود. بعد خواستم بگویم که اصلاً مفهوم نقض قانون خیلی مفهوم روشنی نیست؛ چون در مکانیک کلاسیک قانون را اینطور، با کلوز سیستم، تعریف میکنیم و بنابراین نقض قانون اتفاق نمیافتد، چون اصلاً جهان که کلوز سیستم نیست.
امکان رخداد نامحتمل
خدا میتواند کاری در جهان بکند، با اینکه این قانون فیزیک سر جای خودش برقرار است؛ قانون فقط در کلوز سیستم برقرار است. در مکانیک کوانتوم هم خیلی عجیب نیست که بگوییم کاری کرد؛ چون درست است که ایمپراببل (improbable) است، ولی جلویش را نمیگیرد. باز هم نقض قانون اتفاق نمیافتد.
پس یک بار دیگر: میخواهیم مفهوم اینترونشن را بفهمیم و وارد اولین تفسیرش شدیم، اینکه آیا نقض قانون دارد اتفاق میافتد یا نه.
یکی دیگر از حاضران: وقتی فیزیکدانها آلترناتیو خیلی بزرگی دارند، چرا اصلاً باید از آن تعبیر فلسفی دربیاوریم؟
من اصلاً تعبیر فلسفی درنمیآوردم و اصلاً وارد فلسفهٔ مکانیک کوانتوم نشدیم. گفتم اگر بخواهیم اینترونشنیسم را به این معنا بفهمیم که نقض قانون است، قانون فیزیکی را چطور میفهمیم؟ هر طور که بخواهیم بفهمیم، به نظر میآید نقض نشده است.
چیز دیگری هم بگویم، شاید کمی جلوتر: چه ایدهای پشت این است که اینها میگویند با اینترونشن مخالفاند؟ پشت این مفهوم اینترونشن چیست؟ به نظر میآید پشت قضیه این است که ما یک سری قوانین ثابت و محکم در جهان داریم که با این مبانی ریاضیاتی که با آن جهان را کشف میکنیم، به سمتشان میرویم و از آنها استفاده میکنیم، و جهان انگار بر اساس آن قوانین محکم و ثابت و لایتغیر بنا شده است. پیشفرض این است.
حالا حتی ما هم که همهمان موحدیم و قبول داریم که خداوند این جهان را خلق کرده، با همهٔ اینها میگوییم بسیار خوب، قوانینی هست که در نهایت در حقِ واقعِ جهان قرار دارد، ثابت و لایتغیر است و خداوند آن را گذاشته؛ و آنوقت کمی بیمعنی به نظر میرسد که خدایی که این قوانین را گذاشته، برای اینکه در جهان دخالت کند، خودش را مجبور کند آن قوانین را بشکند.
پس ما اینطور فکر میکنیم که یک سری قوانین ثابت هست و خداوند آنها را نصب کرده؛ حالا اگر بخواهد وسط جهان دخالت کند و کاری بکند، چرا باید از مسیری برود که قوانین را بشکند؟ این عجیب به نظر میرسد.
پس بیاییم بگوییم خداوند دخالت میکند و خودش هم این قوانین را گذاشته، ولی اینترونشن را کنار بگذاریم. پس پشت نگاه ناناینترونشنیسم چیست؟ اینکه قوانین ثابت وجود دارد و دخالت خداوند هم وجود دارد، اما با الهیات ما عجیب به نظر میآید که خداوند برای دخالت خودش لازم داشته باشد قوانین خودش را نقض کند. آنچه عجیب است این است.
به همین خاطر میگویند اینترونشنیسم نه؛ اینترونشن را کنار بگذاریم. حالا فرض دیگری بگیریم: دخالت، بدون اینکه قوانین نقض شود. آن را دخالت نمینامیم؛ یعنی کلمهٔ اینترونشن را اینطور ساختیم و برای جایی گذاشتیم که قوانین را نقض کند. آن دیگری را اکشن مینامیم؛ یعنی کار کردن خداوند، یا اینتنشنال اکشن.
یکی دیگر از حاضران: ممکن است چیزی ماده و انرژی نباشد، ولی تأثیر خودش را روی ماده و انرژی بگذارد.
مثالش چیست؟ الان چه میخواهی بگویی؟ نفهمیدم.
یکی دیگر از حاضران: ببین، مسئلهٔ علم الهی جایی پیش میآید که با ارادهٔ آزاد در تضاد قرار میگیرد؛ یعنی جایی که قبول کنی کسی هست که میتواند آزادانه دخالت کند و برایت غیرقابلپیشبینی است، در مقابلِ حالتی که از قبل میتوانستی همهچیز را پیشبینی کنی.
بله؛ و اتفاقاً یکی از حرفهایی که اینها میزنند همین است و حرف مهمی است؛ چون میگویند اصلاً قانون را طوری تنظیم کند که لازم نباشد در دنیا دخالتی بکند، یعنی قانون را بشکند. برای همین به نظر میآید این مفهوم که قانون شکسته شد، کلاً با الهیات در تعارض قرار میگیرد.
اما من میخواهم بگویم اصلاً یعنی چه که قانون شکسته شد؟ اصلاً قانون که نمیتواند بشکند. ولی آنچه پشت ذهنشان است این شکستن قانون نیست؛ نگاهشان این است که یک سری چیز ثابت، یک امر ثابت، وجود دارد که تغییرناپذیر هم هست. من با این گزاره و آن گزارهشان مشکل دارم، و با گزارهٔ اول خیلی بیشتر.
یکی دیگر از حاضران: در این پروژه، آنچه جدیداً میگویند این است که همهاش تئوری است، منتها یکی تئوری قویتری است. نه؛ این جمله در متافیزیک است، نه در اپیستمولوژی.
در متافیزیک میشود از این کلوز سیستم تعریفی برای قانون کرد؛ به نظر من کلوز سیستم را میشود هستیشناسانه نگاه کرد و میشود معرفتشناسانه نگاه کرد. یعنی میتوانیم بگوییم ما برای نوشتن تئوری، و اصلاً برای نگاه روزمرهمان، برای نوشتن قانون به کلوز سیستم نیاز داریم و جهان هم تا جایی در نوشتن این کلوز سیستم با ما راه میآید؛ ولی لزومی ندارد که این بهطور هستیشناسانه درست باشد.
اینطور میتوانم بگویم که عقل، یا خرد و دانش بشری، همیشه یک سیستم بسته خواهد بود، ولی جهان تابع این سیستم بسته نمیشود؛ یعنی میخواهم بگویم این نگاهکردن مقولهای پیشرفته است و عقل هم پیشرفته است. میتوانم بپذیرم که جهان به لحاظ هستیشناسانه بسته نباشد، اما اطلاق من بسته باشد، و با این جهان زندگی کنم.
خوب است. تقریباً همهٔ کسانی که در این گروهاند چنین نظری دارند، و نظرشان در نهایت این است که، و اینجا مکانیک کوانتوم جالب میشود، خداوند از طریق کلاپسهای کوانتومی در جهان دخالت میکند و هر کاری بخواهد بکند از طریق آنها انجام میدهد. چرا؟ چون قوانین نقض نمیشوند و اینترونشن اتفاق نمیافتد. مثلاً کلایتون، نانسی مورفی و رابرت راسل همه همین نظر را دارند؛ حتی پلنتینگا هم ردش نمیکند؛ و خیلی خیلی هم از این خوشحالاند.
یعنی به نظر میآید نتیجهٔ این پروژهٔ واتیکان این است که آری، این مکانیک کوانتوم به ما میگوید خداوند میتواند دخالت کند و هیچ قانونی در جهان نقض نمیشود. حالا اگر قبول کنیم که ماکروسیستمها به مایکروسیستمها ریدیوس میشوند، آنوقت چه اتفاقی میافتد؟
آنوقت خدا هر کاری بخواهد آنجا میکند و جهان را تغییر میدهد، و در جهان ماکرو هم مثلاً میبینید یک اسب، یا چه میدانم یک شتر، از دل کوه بیرون میآید، و این اتفاق خلاف چیزی هم نیست؛ خلاف قوانین نمیافتد. پس علم سر جای خودش است.
یکی دیگر از حاضران: شتر جای دیگری بود؟
نه، عناصرش؛ مولکولها و الکترونها و پروتونهایش جاهایی بودند و در جهان پراکنده بودند. این الکترونها و پروتونها را، که هرکدامشان میتوانستند جایی باشند، اینجا جمع کرد و این را درست کرد.
مکانیک کوانتوم به ما میگوید اشکالی ندارد؛ یعنی این اتفاق میتواند بیفتد، چون الکترونی که مثلاً میگوییم در این حوالی است، میتواند جای دیگری باشد. بعد اینها را آنجا، در آن کوه، جمع کرد. اینطور میگویند و خیلی هم از این نظریه خوشحالاند. حالا میخواهم کمی این نظریه را، به قول معروف، نقد کنم.
یکی دیگر از حاضران: ببینید استاد، مثلاً اگر مکانیک بوهم را در نظر بگیرید، این را راحت درمیآورد؛ یعنی مکانیک بوهمیها، که یک سری متغیر نهان دارد و در واقع شرط اولیهٔ سیستم را نداریم. چیزی که من خودم دوست دارم این است که آری، میزانی از دترمینیسم در مکانیک کوانتوم وجود دارد.
بگذار حرفت را بنویسم؛ حرفت مهم است. اصلاً انگار در مکانیک کوپنهاگی هم با میژرمنت است که عملاً آن کلاپس را پیاده میبینی یا پیادهاش میکنی.
پس پروژهشان را فهمیدید؛ حالا به نظرم خود همین نکته یک اشکال است. چرا؟ چون اینجا احتیاج به میژرمنت داریم؛ و بعد باید بگوییم بسیار خوب، خدا گاهگاهی میآید و میژر میکند، آن کلاپس اتفاق میافتد و آنجا که دوست دارد کارش را جلو میبرد. انگار دخالت خدا در جهان را به یک اتفاق گاهگاهی محدود میکنیم.
یکی دیگر از حاضران: استاد، اگر بخواهیم دخالت را در کوانتوم اینطور بفهمیم، سؤالم این است که چرا برهان شر هست؟ چرا مثلاً این الکترونها را در مغز مثلاً چنگیزخان تغییر نداد که این فجایع به وجود نیاید؟
خب، آن بحث دیگری است و ربطی به این پروژه ندارد. خداوند قادر مطلق است و هر کاری دوست داشته باشد میتواند در جهان بکند؛ اصلاً مسئله این است که چگونه کار میکند.
یکی دیگر از حاضران: حالا آیا قادر مطلق نمیتواند جلوی شر را بگیرد؟
حتماً میتواند جلوی شر را بگیرد. چرا نگرفته؟ خب، دلایل برتری دارد. اصلاً شکلش مهم نیست. برهان شر اینجا مطرح نمیشود؛ الان نمیخواهیم برهان شر را حل کنیم. برهان شر در جای خودش مطرح میشود، و جای خودش آنجاست که قبول داری خدا عالم مطلق و قادر مطلق است.
اینجا داریم دربارهٔ چگونگی دخالت خدا در جهان صحبت میکنیم و این ربطی به برهان شر ندارد؛ برهان شر در جای خودش مطرح میشود. وقتی قبول کنی قادر مطلق عالم مطلق هم هست، به محض اینکه این دو گزاره را قبول کنی، میگویی خب، چرا شرور هست؟ بسیار خوب؛ قاعدتاً باید توضیح بدهیم که رشنالی دارد، دلایلی دارد، حکمتی دارد، یا داستانی از این دست باید برایش بگوییم.
پس این اولیاش بود: دخالت خداوند را به نقاط خاصی محدود میکند. محدودیت دیگری هم فراهم میکند، و اینجا این حرف پارکینگها حرف جالبی است: اینکه خدا را از نظر نحوهٔ عملکردش در جهان محدود میکند.
انگار خدا میخواهد کار خودش را بهنوعی مخفیانه انجام بدهد. جملهٔ پارکینگها جملهٔ خیلی جالبی است؛ میگوید برداشت شما این است که خدا مخفیانه در جهان کار میکند؛ انگار مثلاً باید فقط از آن پشتمشتها، که هیچکس نمیبیند و هیچکس خبر ندارد، کار کند. این خدا را خیلی محدود میکند.
حالا اینها که از دخالت کوانتومی صحبت میکنند، باز خیلی جالباند. مثلاً خانم نانسی مورفی همین اخیراً، ۲۰۲۰ اینها، کتابی چاپ کرد دربارهٔ مشابهت دخالت ما در جهان، که ارادهٔ آزاد داریم، با دخالت خداوند در جهان، و اینکه این دو شبیه هماند. من که ارادهٔ آزاد دارم، میگویم امری متافیزیکی از طریق ارادهٔ من دارد در جهان دخالت میکند؛ ولی خب شما میتوانید برین استیت طرف را مطالعه کنید و بگویید بسیار خوب، او چگونه تصمیم گرفت.
بعد گفت اگر مسئلهٔ دخالت خدا در جهان را اینطور حل کردیم، مسئلهٔ انسان را هم میتوانیم اینطور حل کنیم: پس بگوییم احتمالاً در لولهای کوانتومی مغز انسان دخالت رخ میدهد، آنجا تمام قوانین فیزیک هم برقرارند و ارادهٔ آزاد آنجا وارد میشود. میگویم که خیلی خیلی از این نظریه خوشحالاند.
این نظریهای است که الان در بورس است و همه طرفدارشاند. ولی این دو اشکال به نظر میآید اشکالات الهیاتیاند، و اشکال سوم، که به نظر من از همه مهمتر است، خود این پیشفرض است.
خود این پیشفرض که یک سری قوانین ثابت و لایتغیر وجود دارد و اینها احتمالاً تفکر خداوند یا برنامهریزی ازلی خداوندند و لایتغیرند و جهان روی آنها ایستاده است، و حالا ما دینداران در مسیر علمی در حال تلاش برای کشف تفکرات ثابت خداوندی هستیم. این نگاه همان است که گفتم در ادبیات هست و مثلاً پولکینگ آن اشکال را میگیرد.
این نگاه به نظر من اشکال دارد؛ یعنی در الهیات بنیاداً اشکال دارد. چون دارد چه فکر میکند؟ برمیگردد به تفکری یونانباستانی دربارهٔ خداوند که هر چیزی که کامل است لایتغیر و ثابت است. چرا فکر میکردند مثلاً سماوات نماد موجودات کاملاً ثابت در جهاناند؟
چون فکر میکردند اینها نباید هیچ تغییری بکنند و احتمالاً شکلشان هم باید مثلاً دایرهای محض و کروی محض باشد. این فکر که اصلاً ثبوتی ازلی و ابدی به خداوند بدهیم و تفکرات او را، یعنی مایند او، فکر او، یا هرچه بگوییم، و برنامهریزیاش را لایتغیر بدانیم، چرا؟ چون او موجودی کامل است.
این الهیات به نظر من دچار مشکل است. مبنای تمام این اشکال همین است: هم در این پروژهای که اینجا دارد اتفاق میافتد، هم در آن پروژهای که هیوم دارد، یعنی اینکه فکر میکند معجزه یعنی شکستن قانون و ما در مسیر علمی داریم قوانینی را کشف میکنیم که قوانین ثابتیاند.
به نظر من همهٔ اینها باز به این الهیات برمیگردد. یعنی چه؟ منظورم این است که ما در الهیاتمان نباید به خاطر اینکه خدا پرفکت است، یا «د ماست پرفکت بینگ» است، او را مثل سنگی ثابت و لایتغیر بدانیم؛ در حالی که او در درون خودش دائماً دارد تصمیم میگیرد.
در هر لحظهای دارد تصمیم میگیرد، در هر لحظهای دارد اکشن میکند، در هر لحظهای دارد، چه میدانم، برنامهریزی میکند؛ او به این معنا زنده است. وگرنه اصلاً نمیتوانید از مفاهیم دینی، مثلاً دعا، صحبت کنید؛ یا از اینکه او در جهان تصمیم میگیرد، یا از اینکه مثلاً با توجه به شرایطی که پیش آمده تصمیمش را تغییر داد.
این ثبات به نظر میآید کلاً نگاه ما و جهانبینی ما و الهیات ما را تحت تأثیر قرار داده است؛ و به همین خاطر آنهایی که متعلقاند مجبور میشوند سراغ چنین تئوریهایی بروند که از طریق مکانیک کوانتوم جلو برویم و پروژهمان را حل کنیم.
هیوم و شکستن قانون
آنکه متعلق نیست، یعنی دیندار نیست، مثلاً از طریق هیوم بخواهد رد کند: خب پس قانون چرا شکسته شود؟ چرا قانون خودش را شکست؟
یکی دیگر از حاضران: به فکر هست و تغییر میکند و میتواند؛ این همان خدای اوپنتیزم است دیگر. خب این خدا، یعنی آن خدای ادیان که معجزه میکند و تغییر میکند، آن خدا نیست؛ خدای دیگری است و اصلاً الهیات دیگری است.
میفهمم که مطلبی که شما میگویید پاسخی درونی میشود. من اتفاقاً تمام حرفم این است که خدای ادیان خدایی نیست که اینها در این پروژهٔ واتیکان دارند؛ دقیقاً. خدای ادیان این خدایی نیست که واتیکان در پروژهاش با آن جلو رفته است.
خدای ادیان خدایی نیست که هیوم به آن حمله میکند. دقیقاً انگار همچنان دارید بتی از او میسازید و بعد میگویید اتفاقاً خدا باید مطابق همان بتی باشد که من از او ساختهام. چون خاصیت بت چیست؟ ثابت است و تکان نمیخورد.
بنابراین چگونه میتواند تصمیم بگیرد؟ خدای ادیان اتفاقاً دائماً در جهان تصمیم میگیرد و دائماً حرف میزند؛ دائماً قوانینی میگوید، مثلاً اینکه الان این کار را میتوانید بکنید و الان این کار را نمیتوانید بکنید؛ یا اینکه یهودیها به خاطر اینکه فلان کار را کردند، فلان چیز را برایشان حرام کردم و بر شما حلال کردم.
یعنی دائماً در وسط زندگی آدمها و در وسط جهان حاضر است و نقش بازی میکند. به نظرم خدای ادیان این است، نه آن نگاه. حتماً پروژهام همین است؛ چون این نگاه اصلاً به مشکلات الهیاتی عظیمی میخورد. ولی ببین، اینها این قسمت را نمیگویند؛ فقط آن دو پیشفرض را میگویند.
در تمام ادبیاتشان این جمله نیست، ولی این اصلِ پسزمینهٔ آنهاست. هر جایی از کتاب مقدس، از تورات، را باز کنید، صفحه به صفحهاش خدا دارد دخالت میکند؛ هر صفحهاش را که باز کنید، خدا دارد با قوم موسی، یا با اقوام دیگر و با پیامبران، حرف میزند و میگوید الان در چه استیتی هستی؟
الان در چه شرایطی هستی؟ اصلاً قرآن هم همینطور است. مثلاً خیلی آیه نازل میشود که مثلاً میگوید الان شماها خستهاید و برایتان باران نازل کردم که مثلاً خستگیتان دربرود؛ الان خستهاید، مثلاً نمازتان را قصر بخوانید؛ الان «خفف الله عنکم». یا مثلاً از این به بعد در شبهای ماه رمضان چیزی مجاز است و چیزی غیرمجاز.
در شرایطی است که کاملاً حضور دارد؛ کل کتاب مقدس هم همین است. هر صفحهاش را نگاه میکنی، میبینی میگوید با توجه به اینکه عهدشکنی کردید، الان این بلا سرتان آمد؛ مثلاً قوم فلان به شما حمله کرد و شما را نابود کرد. در همهاش دارد در لحظه، در زمان، در مکان، و در شرایطی که آدمها در آن هستند، با آنها صحبت میکند و تصمیم میگیرد.
یکی دیگر از حاضران: امر ثابت را ببینید. فکر میکنم درست است که ما در واقعیت دینی با قوانین ثابت مشکل داریم، ولی دستکم باید یک امر ثابت وجود داشته باشد. مثلاً ایشان گفتند «کل یوم هو فی شان»، و از آن طرف هم جلسهٔ پیش بحثش را کردیم که این دوگانگی وجود دارد؛ به نظرم این خوب حل شده است: دوگانگی ذات و صفات را گرفتهاند، یا مثلاً ابنعربی دوگانگی ظاهر و باطن دارد که باطن لایتغیر است، ولی ظاهر را به تحول نسبت میدهد. در هر صورت فکر میکنم ادعای دقیق احتمالاً این باشد که این امر ثابت در جهان وجود دارد، ولی مثلاً امر ثابت لزوماً نشانهٔ الله نیست، یا ممکن است فیزیکال نباشد؛ شاید امر ثابت، وجود خداوند باشد.
یکی دیگر از حاضران: نگاه اشعریشان را در نظر میگیرم که میگویند انسان کامل اینطور نیست که همهچیز را بداند و از هیچچیز شکست نخورد؛ اتفاقاً اینطور است که هر روز درست میگوید و هر روز شکست داده میشود.
آری؛ به نظر من این نگاه الهیاتی پشت این قضیه است؛ یعنی پشت این پروژه. پروژهها تماماً پروژههای هیومیاند و هر دو این مشکل را دارند. با این نگاه، آنوقت مجبور میشوید باز دوباره خدا را محدود کنید.
یعنی انگار نمیتواند در جهان حاضر باشد؛ حضور خداوند را در تکتک آنات و لحظات جهان نمیبینید. مثلاً فرض کنید درختی شکوفه میزند؛ همین معجزه است، و اتفاق خیلی خیلی عجیبی هم هست. یا فرض کنید، چه میدانم، انسانی متولد میشود.
خود این همانجایی است که خداوند دارد ظاهر میشود و آیهٔ بینهٔ خیلی عجیب و غریبی برای ما ظاهر کرده است؛ فقط کافی است این را بفهمیم. اصلاً خیلی سادهتر برایتان بگویم: یک پرسپشن ساده، همین که من الان میبینم اینجا یک صندلی هست؛ این پرسپشن ساده خودش یک معجزه است.
اصلاً من چگونه میتوانم درک کنم؟ اینجا اتفاقی فیزیکال دارد میافتد: نور سبزی به چشم من میخورد، مثلاً، چه میدانم، و در برین استیت من اتفاقاتی میافتد. ولی اینکه من درک میکنم اینجا یک صندلی هست، آن را بهعنوان یک آبجکت تشخیص میدهم و بعد میتوانم کانسپت صندلی را بفهمم، طوری که اگر اینجا شکل صندلی هم بکشید، کلمهٔ صندلی را هم بفرستید، یا چه میدانم یک قطعه درخت را وسط نصف کنید، به همهٔ اینها میگویم صندلی؛ این اتفاق چطور دارد میافتد؟
حالا الان باید یک درس فلسفهٔ ذهن بدهیم تا بگوییم چرا این معجزه است؛ ولی واقعاً این معجزه است. یعنی اصلاً نمیتوانیم این را به صورت فیزیکال توضیح بدهیم: هم در کاگنیشنش مشکل داریم، هم در کانشسنسش، هم در کانسپشنش؛ هیچکدام از این مفاهیم را نمیتوانیم به صورت فیزیکال توضیح بدهیم.
چرا نمیتوانیم به صورت فیزیکال توضیح بدهیم؟ به خاطر اینکه فکر میکردیم یک سری قوانین ثابت فیزیکی هست. بنابراین اگر بخواهم از حرفم نتیجه بگیرم، این است که پروژهٔ واتیکان پروژهٔ خیلی معروف و خیلی تأثیرگذاری در فضای معاصر فلسفهٔ دین و علم و دین است و از آن نتایج زیادی هم میگیرند تا بتوانند دینداری را نگه دارند.
آیه پرندگان و جمعبندی
با این حال، به نظر من این پروژه همچنان در زیرمجموعهٔ پروژهٔ هیوم است؛ یعنی نتوانسته مسئله را حل کند. درست است که دارد خدا را اینجا نگه میدارد، ولی خدایی را که نگه میدارد اینقدر محدود کرده که، به قول پولکینگهورن، باید مخفیانه کار کند؛ ما قانونی کشف میکنیم.
قانون فیزیکی مکانیک کوانتوم را کشف میکنیم و بعد میگوییم حالا خدا، تو بیا بر اساس این عمل کن؛ یعنی دوباره برای او محدودیت قائل میشویم. وقتی فکر میکنم، میبینم مشکلش اینجاست: همچنان او را بت میکنی، خدایی که انگار ارادهٔ آزاد ندارد؛ انگار همچنان نوعی بتپرستی جدید است.
یکی دیگر از حاضران: این به ایدئولوژی مسیحیت برمیگردد؟
نه، به مسیحیت ربطی ندارد؛ در اسلام هم هست. همهٔ این حرفها را مسلمانها هم میتوانند بزنند، یهودی هم میتواند بزند؛ به خاطر قبولداشتن عیسی مسیح نیست، به خاطر نگاه فلسفیشان نسبت به خداوند است و ربطی به دین ندارد.
یکی دیگر از حاضران: مثالی که از مولانا زدید، یا دربارهٔ بحث پرسپشن که فرق میکند، میگوید ذهن هم در واقع یک آیه است؛ همانطور که در قرآن آمده: «أَلَمْ يَرَوْا۟ إِلَى ٱلطَّيْرِ مُسَخَّرَٰتٍۢ فِى جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَٰتٍۢ لِّقَوْمٍۢ يُؤْمِنُونَ» (النحل · ۷۹)؛ «آيا به سوى پرندگانى كه در فضاى آسمان، رام شدهاند ننگريستهاند؟ جز خدا كسى آنها را نگاه نمىدارد. راستى در اين [قدرتنمايى] براى مردمى كه ايمان مىآورند نشانههايى است.» یعنی حتی پرواز پرنده هم یک آیه است. بعد هم نتیجهگیری آیه، که مثلاً در نظام ایکس و ایگرگ، بخش اپیستمیکش را هم نشان میدهد: اینکه در چه استیت اپیستمیکی، مثلاً «یتفکرون» و «یعقلون»؛ اینها استیتهای اپیستمیکی است که آدم میتواند در آن قرار بگیرد و آن آیه برایش تعیین شود.
بله، به نظرم؛ یعنی از یک طرف درست است که بعضی از اینها را، به خاطر عادیشدن برای ما، جزو اینها حساب نمیکنیم؛ ولی اتفاقاً فکر نمیکنم تولد یک آدم یا اصلاً شکوفهزدن یک درخت تفاوتی داشته باشد با اینکه یک شتر از دل کوه بیرون بیاید. درست است که آیات بینات نازلشده چیزهای خیلی خیلی عجیب و غریبیاند، ولی اینها برای ما عادی شدهاند: هر دفعه میبینیم که درختها مثلاً شکوفه میزنند، یا فلانی ازدواج کرد و بعد از یک سال بچهدار شدند، و خب برایمان عادی است.
من هم به دنیا آمدم، همه به دنیا آمدهاند؛ ولی این خیلی چیز عجیبی است. بچهدار شدن که هیچ، همین نگاهکردن به این صندلی و فهمیدنش؛ همهٔ اینها عجیب است. یعنی ما دائماً با معجزات، به معنای آیات بینات نازلشده، آن هم به معنای خیلی عجیب و غریبش، روبهروییم؛ ولی چون عادی شده، احتمالاً گاهی چیزی لازم است که آن حالت عادیشدن را تکانی بدهد و به ما بگوید ببین، اینقدر هم عادی نیست.