→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۹ · فلسفه متن مقدس

آیات بینات، طبیعت‌گرایی و مرز روش علمی

۹,۵۸۶ واژه · ۲۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

جلسه با بازگشت به کار اصلی آغاز می‌شود: او می‌گوید قرار بود ببیند از متن مقدس چه ترمینولوژی درمی‌آید در مقابل ترمینولوژی معجزه در فلسفه دین تحلیلی، و فکر می‌کند متفاوت است. می‌گوید بحث‌های حاشیه‌ای یکی دو جلسه اخیر برای این بود که نشان دهد مفهوم هیومی میراکل به ظهور ساینس و جهان‌بینی جدید ربط دارد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

بازگشت به ترمینولوژی معجزه

ترمینولوژیِ مبحث معجزه در فلسفهٔ دین تحلیلی را می‌توان با مفاهیمی که از متن مقدس به دست می‌آید مقایسه کرد. فکر می‌کنم این مفاهیم متفاوت‌اند. شاید بحث‌های حاشیه‌ایِ یکی دو جلسهٔ اخیر برای این بود که می‌خواستم نشان دهم مفهوم هیومیِ میراکل با ظهور یک جهان‌بینیِ تازه ارتباط دارد. خود هیوم، از نظر فلسفی، از پیشروان کسانی بود که این جهان‌بینی را ارائه کردند.

تأکید من این است که مفاهیم و واژگان، با وجود ظاهر بی‌گناهشان، باری ایدئولوژیک حمل می‌کنند. ظاهراً فقط واژه‌اند و چیزی نمی‌گویند؛ اما وقتی جهان‌بینی‌ام عوض می‌شود، جهان را طور دیگری می‌بینم. بخش‌هایی برایم مهم می‌شود، در حالی که پیش‌تر انگار به جای دیگری از جهان نگاه می‌کردم. این تفاوت‌های ریشه‌ای، که شاید اصلاً به نظر نیایند و بسیار ناخودآگاه باشند و بیان هم نشوند، باعث زاده‌شدن مفاهیم تازه می‌شوند.

مثلاً پیش‌تر به میراکل جور دیگری نگاه می‌کردیم؛ اکنون احساس می‌کنیم ویژگیِ اصلی جهان ریگولار بودن آن است، چون در ساینس ریگولاریتی را مطالعه می‌کنیم. بنابراین، عنصر اصلیِ میراکل برای ما دیگر دلالت بر چیزی نیست؛ یا آنچه در کلام اسلامی مطرح است، یعنی اینکه دیگران نتوانند با آن رقابت کنند، نیست. مسئله این است که ریگولاریتی شکسته می‌شود.

برخلاف تصور عمومی، اختلاف جهان‌بینی‌ها بیش از آنکه در مجموعه‌ای از گزاره‌های پایه باشد، در این است که چه چیزهایی فکت‌اند و چه چیزهایی نیستند؛ و مهم‌تر اینکه فکت‌های اصلی کدام‌اند. انگار نخست در ذهنمان به فکت‌ها وزن می‌دهیم: چرا این مهم است؟ چرا آن جای دنیا مهم است؟ چرا باید این را مطالعه کنم؟ این «چرا»ها معمولاً بیان نمی‌شوند. همه انگار یک جهان را می‌بینیم، اما اینکه کدام بخش آن برایمان اهمیت بسیار دارد، می‌تواند متفاوت باشد.

کتابی با عنوان «مبادی ماوراطبیعی علم جدید» هست که نویسنده‌اش برت است. به نظر من در اوایل کتاب، به‌خوبی بیان می‌شود که بزرگ‌ترین تحولِ پس از کپلر و کوپرنیک و دیگران همین بود: اینکه چه چیزی را مطالعه می‌کنیم، از چه زاویه‌ای مطالعه می‌کنیم و نقش انسان چیست، ناگهان عوض شد. این امور به‌صورت گزاره بیان نمی‌شوند؛ خود را به‌نوعی در مفاهیم پنهان می‌کنند و نشان می‌دهند.

مثالی که پیش‌تر در همین بحث زدم این بود که اسکیموها برای برف ۳۰ واژه دارند و ما مثلاً یک واژه داریم. چرا؟ چون بیشتر به آن توجه می‌کنند و در زندگی‌شان مؤثرتر است؛ شاید اصلاً بعضی از انواع برفی را که آنان دارند، ما نداشته باشیم. به همین ترتیب، اینکه ترمینولوژیِ خود را در کدام بخش‌ها بسط دهید، وزن آن بخش‌ها را زیاد می‌کند. این معمولاً گزاره‌ای نیست که درباره‌اش بحث کنیم، اما بر ذهن و نگاه ما به جهان به‌شدت مؤثر است.

شاید عادلانه‌تر باشد که به کسانی که به دین یا متون دینی اعتقاد دارند، فرصت دهید مفاهیم و ترمینولوژیِ خود را تعریف کنند. اینکه کسانی با جهان‌بینیِ دیگر، ترمینولوژی‌ای تعریف کنند و بگویند مفاهیم دینی را چگونه باید بیان کرد، شاید چندان جالب نباشد. هدف من این است که نشان دهم می‌توان از متون دینی مفاهیمی غیر از مفاهیم موجود بیرون کشید و آن‌ها را به‌صورت فلسفی ارائه کرد؛ مثلاً دربارهٔ معجزه می‌توان چنین کرد.

تعریف رسمی از مفهوم قرآنی معجزه

مفهومی که فکر می‌کنم در قرآن وجود دارد و شاید نزدیک‌ترین مفهوم به معجزه در معنای متعارفِ فلسفهٔ دین تحلیلی باشد، می‌تواند به‌صورت تعریفی رسمی و فلسفی بیان شود و جزئیاتش بررسی شود. در همین مفهومی که مطرح می‌کنم، تمام پدیده‌های جهان به‌نوعی آیات‌اند؛ اما ممکن است کسی جنبهٔ نشانه‌بودنشان را درک کند و ممکن است درک نکند.

در میان آیات، مجموعه‌ای از آیات بینات داریم: آیه‌هایی که انگار بسیار در دسترس همه‌اند و همه می‌توانند با برخورد به آن‌ها بفهمند. بعضی را می‌توان آیات نازل‌شده نامید. آیات، به‌طور کلی، پدیده‌های طبیعی را هم شامل می‌شوند؛ نازل‌شده‌ها آن بخشی‌اند که طبیعی نیستند. به دلیل خاصی در دسترس مردم قرار می‌گیرند: اتفاق‌های غیرعادی با دلالت‌های روشن دینی.

وجود چنین پدیده‌ای به این دلیل است که، چنان‌که پیش‌تر مفصل بحث کردم، کسانی به‌اندازهٔ کافی رشد نیافته‌اند و نمی‌توانند از آیات استفاده کنند و دلالتشان را درک کنند. خداوند مثلاً چیزی در اختیارشان قرار می‌دهد تا چیزی را بفهمند که بدون آن هم می‌شد فهمید، ولی قدرت فهمش را نداشتند. وجود انسانِ رشدنیافته باعث می‌شود این آیات نازل شوند.

کانت بدون احتیاج به معجزه ایمان دارد و احساس می‌کند معجزات لازم نیستند؛ ولی برای بعضی از انسان‌ها لازم بوده‌اند: چیزی ببینند تا بتوانند بفهمند. البته این را به شوخی گفتم، چون هدف کانت، یعنی آنچه به‌عنوان دین برایش جالب است، فرق می‌کند. به‌هرحال، انسان رشد‌یافته برای فهم یک مفهوم نیازی به نازل‌شدن آیات ندارد؛ این برای کسانی است که رشد نیافته‌اند.

جهان آیات در برابر جهان‌بینی علمی

این ساختار ذهنی کاملاً متفاوت است. اینکه اصولاً چیزی به نام جهان‌بینیِ علمی وجود دارد، یعنی از علم جهان‌بینی‌ای به دست می‌آید، خود به‌شدت محل مناقشه است. اگر چنین چیزی هم وجود داشته باشد، آنچه حدوداً تحت این عنوان در ذهن بسیاری هست، یک جهان است و این ساختار دینی جهانی دیگر.

از لحاظ دینی، در جهانی زندگی می‌کنیم که پدیده‌ها بر حقیقت‌هایی دلالت دارند؛ مانند بخشی از یک اثر هنری که بر چیزی دلالت می‌کند. فکر می‌کنم این مفهوم در جهان‌بینی علمی چندان محلی از اعراب ندارد؛ چون مفاهیم در ذهن انسان‌هایی شکل می‌گیرند که خود برآمده از تکامل‌اند، و بنابراین مفاهیم احتمالاً باید برایشان جنبهٔ معیشتی داشته باشند.

در اشاره به برهانی که مطرح شد و مقالهٔ اخیر، به نظر من آن تقریر، بیان تازه‌ای از بخش پایانیِ مقالهٔ هیوم است؛ برهان اصلی را کنار گذاشته و به آن بخش پرداخته است. هنگام شنیدن، مرتب احساس می‌کردم همهٔ این‌ها را هیوم گفته، فقط به زبانی قدیمی؛ این تقریر آن را مدرن کرده است. چاپ‌شدنش خوب است: نشان می‌دهد اگر کمی «میم» و این چیزها به آثار قدیمیِ فلسفی اضافه کنید، ممکن است جالب شود. انگار با این ترمینولوژی‌های تازه بهتر می‌فهمند؛ اما واقعاً هرچه می‌گفتید، احساس می‌کردم هیوم گفته است.

هیوم این مطالب را بدون اصطلاحات تازه و سایکولوژی بیان کرده است. پایان مقاله‌اش بسیار جالب است: می‌خواهد بگوید کسانی که این روایت‌ها را نقل می‌کنند قابل اعتماد نیستند و کمی آن کانال‌ها را تضعیف کند؛ این کار را هم خوب انجام می‌دهد.

ساختار ذهنی دینی و تعریف معجزه

تأکید من این است که مفهوم مورد بحث از ساختاری کاملاً دینی بیرون می‌آید. انگار ساختمانی را از پایه طور دیگری بنا کرده‌اید؛ مفاهیمش فرق می‌کنند و به معجزه از زاویه‌ای دیگر نگاه می‌کنید. جهان‌بینیِ دیگر ساختمان دیگری بالا آورده است. اختلاف‌های طبقات بالاتر نتیجهٔ همین تفاوتِ پایه‌هاست؛ برای قضاوت دربارهٔ بسیاری از اختلاف‌های سطح بالا باید به این پایه‌ها برگشت.

این ساختار ذهنی دینی است؛ بنابراین، مفهوم معجزه از نظر متن مقدس نیز طبعاً در چنین ساختاری تعریف می‌شود. همه‌چیز آیه است. اکنون برای من اتفاق خاصی افتاده که خلاف عرف بوده و انگار خداوند آن را پیش روی من گذاشته تا چیزی بفهمم.

ممکن است کسی بگوید این صورت‌بندی فاقد جنبه‌ای است و اگر بخواهیم فلسفی بیانش کنیم باید عنصر اینتنشن و غایت را در آن بگنجانیم: خداوند چیزی نازل کرده تا من چیزی بفهمم. جهانی که فرد دین‌دار می‌بیند، جهانی است که خداوند در آن کارهایی انجام می‌دهد؛ جدا از قواعد کلیِ عالم، مثلاً قواعد علمی، برای انسان‌ها اتفاق‌های خاصی می‌افتد. پس اینتنشنی هست.

ممکن است خاص‌تر بگوییم حتماً در آیات بیناتِ نازل‌شده قصد هدایت وجود دارد: خداوند می‌خواهد قومی را هدایت کند تا چیزی بفهمند. اما با چنین تعریفی ممکن است به صورت‌بندیِ بسیار پیچیده‌ای برسید؛ بیش از حد خاصش کنید و بسیاری از امور بیرون بمانند. سعی می‌کنم تعریفی داشته باشم که کم‌وبیش این شهود را دربرگیرد، اما مینیمال بماند و چندان خاص نشود.

یکی از حاضران: به آفرینش شتر نگاه کنید.

قطعاً از آیات کلی است؛ شتری که همه می‌بینند. پرسش اینکه قرآن چه می‌گوید را فعلاً کنار بگذارید. آیا باران از آیات است؟ بله، دلالت‌هایی دارد. اما آیا از آیات نازل‌شده است؟ نه؛ جزو روال طبیعت است.

ولی فرض کنید، طبق داستان‌های معروف، پس از ۶ ماه خشکسالی نماز باران برگزار کنید و همان هنگام ناگهان ابرهایی که ۶ ماه ندیده‌اید آسمان را بپوشانند و ۱۰ ساعت متوالی باران ببارد. آیا این باران به نظر شما از آیات نازل‌شده است؟ شتر خاصی که از دل کوه بیرون می‌آید نیز فرق دارد؛ اما شتر به معنایی که همه می‌بینند، از آیات است. به همه‌چیز می‌توان از زاویه‌ای نگاه کرد و دلالت‌هایی ورای آنچه هست فهمید.

پیشامد M را برای مشاهده‌گر O معجزه می‌نامیم. از همان ابتدا، معجزه «برایِ» کسی است و مشاهده‌گری وجود دارد؛ این در تعریف استانداردِ معروف نیست. مهم‌ترین ویژگیِ این تعریف نسبی‌شدن معجزه است: چیزی برای یک نفر معجزه است و برای دیگری نیست. حتی می‌توانم واژهٔ معجزه را به کار نبرم.

فکر می‌کنم در همین بحث‌ها، واژهٔ معجزه به دفعات با معناهای قدری متفاوت به کار می‌رود. به نظر من همین نشان می‌دهد ترمینولوژی به اصلاح نیاز دارد. مثلاً در سخنرانیِ دکتر آزادگان دربارهٔ کانت، معجزه بیشتر به معنای معجزات عمومی بود که همه می‌بینند؛ چون در میان صحبت می‌گفتند دیواین‌اکشن‌های فردی، مثلاً دعا، خوب‌اند. در حالی که به معنای هیومی هر دو باید میراکل محسوب شوند.

کلاً آشفتگی‌ای در ترمینولوژی هست. فکر می‌کنم هرکس این زمینه را مطالعه کند، تا حدی متوجه است که باید به فاصلهٔ میان دیواین‌اکشن، اسپشال و جنرال و معجزه نظمی داد. فکر می‌کنم مفهوم تازهٔ زیر نزدیک‌ترین مفهوم قرآنی به معجزه‌ای است که کم‌وبیش درباره‌اش صحبت می‌کنیم، یا به اسپشال‌دیواین‌اکشن.

H-miracle و شرط مشاهده‌گر

پیشامد M برای مشاهده‌گر O معجزه است اگر و فقط اگر سه شرط داشته باشد. شرط نخست: M بر حقیقتی دارای اهمیت دینی دلالت کند. عبارت «دارای اهمیت دینی» به این دلیل انتخاب شده که این تعبیر در بافت فلسفهٔ تحلیلی بسیار استفاده می‌شود.

شرط دوم: M خارج از روال عادیِ پیشامدها، با دخالت الهی، پیش آمده باشد. این همان H-miracle است: باید غیرعادی، با احتمال بسیار پایین و غیرنرمال باشد، و حتماً عاملی الهی داشته باشد.

شرط سوم: O در وضعیتی باشد که برای درستیِ شرط‌های نخست و دوم شواهد کافی در اختیار داشته باشد. این سه شرط به‌ترتیب جنبهٔ آیه‌بودن، نازل‌شده‌بودن و بیّنه‌بودن را می‌گیرند. نبود هریک خللی در مفهوم دینیِ مورد نظر در متون دینی ایجاد می‌کند.

در شرط دوم، مانند تعریف هیومی، پیشامد باید خارج از روال طبیعت باشد و درعین‌حال به‌نحوی دخالت الهی در آن صورت گرفته باشد. پیشنهادِ داشتن معنای دینی در یکی دو دههٔ اخیر به‌شدت مطرح است: هر اتفاق غیرعادی را معجزه نمی‌نامیم؛ باید در بافت دینی معنایی داشته باشد.

مثال معروف این است که خداوند شبانه جهتِ ذره‌ای شن را در بیابانی در آفریقا منحرف کند. احساس ما این نیست که آن را معجزه بنامیم: نه کسی آنجاست و نه معنایی دارد. شاید خداوند برای ادارهٔ جهان در چنین مواردی دخالت خاصی کند؛ اتفاقی غیرعادی رخ دهد و شرط دوم برقرار شود، اما هیچ معنای دینی نداشته باشد.

چه چیزهایی را دوست داریم معجزه بنامیم؟ مسیحیان resurrection مسیح را معجزهٔ اصلی می‌دانند، یا زایش از باکره را معجزه می‌نامند. این‌ها معنی‌دار بوده‌اند. مسیح بیماران را شفا می‌دهد و مرده را زنده می‌کند تا خود را معرفی کند. برای کسانی که می‌بینند، اتفاقی بی‌ارتباط نیست: در پیِ رساندن پیام و معرفیِ خود، کارهایی انجام می‌دهد که معنی‌دار می‌شوند. ممکن است خود آن اتفاق خارج از بافت معنای خاصی نداشته باشد، اما در آن بافت معنا پیدا می‌کند.

بینه برای برخی و نه برای دیگران

شرط سوم ویژگیِ خاص این تعریف است. ممکن است فردی در وضعیتی باشد که دربارهٔ یک واقعه شواهد کافی داشته باشد؛ پس برای او آیه‌ای نازل‌شده و بیّنه داریم، ولی ممکن است برای دیگری نداشته باشیم. در متون دینی می‌بینید می‌گویند آیه‌ای به‌سوی این افراد نازل کردیم، چیزی به فرعون یا بنی‌اسرائیل نشان دادیم.

ممکن است عصایی که مار می‌شود، برای مصریان شاهد بسیار خوبی باشد. در آن بافت، که سجده هم می‌کنند، شاهد بسیار خوبی بر وقوعِ اتفاقی الهی است؛ ولی شاید برای من و شما چندان معنی‌دار نباشد، چون تفاوت مارشدنش را با سحر نمی‌فهمیم. در آن موقعیت، آن مردم چیزی فهمیدند و شاهد کافی داشتند.

شرط سوم ما را به این نکته نزدیک می‌کند که دربارهٔ اتفاق‌هایی که با روایت به ما می‌رسند، مشاهده‌گرانی هستیم که بنا بر برهان هیوم، شواهد کافی برای وقوع آن اتفاق در اختیار نداریم. بنابراین، معجزات تاریخی، حتی اگر اتفاق افتاده باشند، بنا بر برهان هیوم برای من معجزه نیستند و به‌نوعی الزام‌آور نیستند.

در بافت دینی، وقتی با آیه‌ای نازل‌شده و بیّنه مواجه می‌شوم، باید واکنش درستی نشان دهم؛ وگرنه در خطر قرار می‌گیرم. مثلاً باید ایمان بیاورم یا کاری انجام دهم. اما اگر کسی بگوید معجزه‌ای رخ داده و این برای من شاهد کافی محسوب نشود، با پذیرفتن برهان هیوم، شرط سوم باعث می‌شود بسیاری از چیزها برای من معجزه نباشند.

این تعریف به بیان دیگری از برهان هیوم کمک می‌کند: پیشامد M، هرچه باشد، حتی اگر واقعاً دو شرط نخست را داشته باشد، برای کسی که فقط روایتش را می‌شنود معجزه محسوب نمی‌شود. مهم‌ترین نکته همین «برایِ کسی بودن» است؛ چیزی برای من معجزه است و برای دیگری نیست.

پرسش درباره شرایط تعریف

پرسش‌های بسیاری مطرح می‌شود: شواهد کافی یعنی چه و چه می‌توانند باشند؟ روال عادیِ پیشامدها چیست؟ چگونه می‌توان دخالت الهی را تشخیص داد؟ هریک از این‌ها جای بحث دارد.

یکی از حاضران: فکر نمی‌کنید همین سه شرط مسئله را حل می‌کنند؟ اتفاقی که برای من اهمیت دینی دارد و برایش شاهد دارم، برای من معجزه است. این اهمیت دینی نسبی است و به دین و نگاه فرد بستگی دارد.

ممکن است چنین باشد. مثلاً resurrection برای مسیحیان با توجه به جهان‌بینی‌شان اهمیت دارد؛ اگر شاهدی هم برایش دارند، آن را معجزه محسوب کنند. فکر می‌کنم نکتهٔ مورد اشاره چندان مهم نیست. مسئلهٔ بعدی این است که آیا تعریف آبجکتیو است یا سابجکتیو؛ آیا معجزه را سابجکتیو کرده‌ایم؟ به نظر من نه. وجهی اپیستمیک یا سابجکتیو اضافه کرده‌ایم، اما خود مفهوم سابجکتیو نیست.

شاید مثال بسیار بدی بزنم: حادثه‌ای را ترسناک می‌نامم اگر هر انسانی که آنجا باشد و ببیند، بترسد. فکر می‌کنم تعریفی آبجکتیو ارائه می‌دهم؛ می‌توان گفت بعضی حوادث چنین‌اند و بعضی نیستند. اینکه چگونه تشخیص دهیم و اثبات کنیم را فعلاً کنار بگذاریم. مثلاً با مطالعهٔ سایکولوژیِ انسان‌ها می‌توان نشان داد اگر صدایی از حدی فراتر برود، همه می‌ترسند و پس در آن تعریف صدق می‌کند.

وجود ناظر در تعریف به این معنا نیست که پدیده را فقط از نگاه او می‌بینم؛ به پدیده همراه با ناظر آبجکتیو نگاه می‌کنم. مانند اینکه پدیده‌ای فیزیکی را با خاصیتی تعریف کنم که در انعکاسِ آینه دارد. خودم از درون آینه نگاه نمی‌کنم؛ از بیرون، پدیده و آینه‌ای را می‌بینم و دربارهٔ انعکاس صحبت می‌کنم.

دربارهٔ اینکه پدیده‌ای برای مشاهده‌گری معجزه است هم می‌توانم بررسی کنم. اگر بدانم این فرد در چه وضعیتی است، می‌توانم بررسی کنم که آیا اتفاق اهمیت دینی داشته و او می‌توانسته آن را بفهمد؛ بنابراین برای او معجزه بوده است.

یکی از حاضران: غار افلاطونی.

حضور یک مشاهده‌گر در تعریف لزوماً آن را سابجکتیو نمی‌کند. خود اتفاق، M، و مشاهده‌گر، O، با هم یک سیستم‌اند. من از بیرون به آن نگاه می‌کنم و قضاوت می‌کنم آیا برای این شخص معجزه است یا نه. وجهی اپیستمیک دارد، اما نمی‌توان گفت تعریف را سابجکتیو کرده‌ایم؛ نسبی‌بودن ویژگی مهم آن است. البته بر نام‌گذاری اصراری ندارم؛ اگر شما آن را سابجکتیو بنامید، اشکالی ندارد. انگار این‌طور شده که اگر چیزی آبجکتیو نباشد، بد است.

آن مثال را در نظر بگیرید: چرا احساس می‌کنید اینجا خداوند می‌خواسته شما را حفظ کند؟ فکر می‌کنم «اهمیت دینی» را طوری تعبیر می‌کنید که به حقایق اصول دین ربط پیدا کند؛ اما اینکه خداوند می‌خواسته شما را حفظ کند، در زندگی شما چیزی معنی‌دار است. پرسش این است که آیا حادثه بر چیزی معنی‌دار دلالت می‌کند یا نه.

تمایز معجزه دینی از هر خلاف قاعده

حرکت ذره‌ای شن در نیمه‌شب برخلاف مکانیک نیوتونی، چنین اهمیتی ندارد و بر چیزی دلالت نمی‌کند. شاید خداوند هر روز در بعضی ذرات بنیادی دخالت کند تا جهان را اداره کند. مسئله، تمایز میان معجزه به معنای دینی و هر اتفاق خلاف قاعده با دخالت خداوند است. قبول نداریم که هر اتفاق خلاف قاعده‌ای که خداوند پیش آورده، معجزه باشد.

این وجه در تعریف‌های کلاسیک معجزه هم وجود داشت؛ مثلاً در تعریف آگوستین وجهی اپیستمیک بود. ممکن است اکنون تعریف را بسیار آبجکتیو بدانید، اما اینکه روال عادیِ پیشامدها چیست، به فهم من بستگی دارد. کودک روال عادی را نمی‌فهمد؛ حتی اگر معجزه ببیند، نمی‌فهمد معجزه دیده است. تأکید آگوستین این بود که بنا به علم خودمان می‌فهمیم چیزی معجزه است یا نه؛ چون باید از پیش روالی طبیعی را کشف کرده باشیم.

اگر بخواهید، این را هم سابجکتیو بنامید؛ اما می‌خواهم بگویم در معجزه اصولاً عنصری اپیستمیک هست. به فهم شما از جهان، روال عادی، خدا، عامل و دخالت او مربوط است؛ بر این اساس تصمیم می‌گیرید چیزی معجزه است یا نه. حتی در H-miracle، یعنی تعریف هیومی، عنصر اپیستمیک وجود دارد، اما مستتر است.

اینکه چه دینی و اعتقادی دارید و چه چیزی برایتان دلالت دینی دارد نیز چنین جنبه‌ای دارد. اگر می‌فهمید خداوند می‌خواسته شما را حفظ کند، این دلالت را کشف می‌کنید. اگر اتفاقی برایتان رخ دهد که هیچ دلالتی برای شما نداشته باشد، اصلاً حس معجزه پیدا نمی‌کنید. پس در همهٔ این‌ها وجهی اپیستمیک هست؛ اما نکتهٔ مهم، به نظر من، همین «برایِ کسی بودن» است. برای تعیین مفهوم معجزه، پیشامد باید همراه با مشاهده‌گر باشد. بافتی که او در آن قرار دارد تعیین می‌کند آیا برقراریِ شرایط را درک می‌کند یا نه.

مثال O وابن‌حیون

در مثال پیشین، شخصی به نام O دوستی به نام «ابن‌حیوم» دارد. قرار می‌گذارند همراه هم بروند. فرشته‌ای به صورت انسان بر O ظاهر می‌شود و می‌گوید با آن دوست نرود؛ هر کاری بخواهد انجام می‌دهد تا باور کند از طرف خدا آمده، پیامِ خدا را آورده و فرشته است.

O از فرشته می‌خواهد مثلاً ۱۰۰۰ سکه را طوری بیندازد که شیر و خطشان مطابق میل او باشد؛ فرشته بلافاصله چنین می‌کند. O در شرایطی است که به‌وضوح درک می‌کند با شخصی خارق‌العاده روبه‌روست و ادعایش درست است؛ اما کسی که از لحظهٔ انداختن سکه‌ها وارد داستان شده، چیزی نمی‌فهمد و معجزه‌ای ندیده است.

پیشامد M یکی است: ۱۰۰۰ سکه انداخته شده و به شکلی روی زمین قرار گرفته است؛ اما دو مشاهده‌گر، O1 و O2، داریم. برای O1 شواهد کافی هست، چون از آغاز حضور داشته و می‌داند آن شخص چه گفته و خودش خواسته سکه‌ها کدام‌سو بیفتند. دیگری هیچ‌یک را نمی‌داند؛ فقط پرتاب‌شدن سکه‌ها و قرارگرفتنشان را دیده که کاملاً تصادفی به نظر می‌آید. به نظر من طبیعی است که پدیده‌ای برای یکی معجزه باشد و برای دیگری نباشد.

سنسور مدرن. و تشخیص

شاید بعضی از معجزات پیامبران در گذشته، با دانش و تکنولوژیِ آن دوران، معجزه بوده‌اند و مردم هیچ شکی نداشته‌اند که معجزه می‌بینند؛ ولی شاید اگر کسی همان کار را امروز انجام دهد، معجزه نباشد. نمونه‌ای از معجزاتی که در قرآن به حضرت مسیح نسبت داده می‌شود، این است که می‌گوید به شما می‌گویم چه خورده‌اید: «مَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ». در آن زمان می‌توانست با جزئیات بگوید فرد چه غذایی خورده است.

در دوران مدرن فرض کنید سنسوری بسازم. فرد شب غذایی خورده و صبح بیدار شده؛ احتمالاً هنوز مولکول‌هایی از آن غذا در بخارات معده‌اش بیرون می‌آید که ما تشخیص نمی‌دهیم. سنسور دقیقی به خود وصل می‌کنم، تراشه‌ای درون خود می‌گذارم و حسگر را در بینی قرار می‌دهم؛ هنگام نفس‌کشیدن بخارات وارد می‌شوند. پردازنده‌ای بسیار خوب و آموزش‌دیده هم قرار می‌دهم که بلافاصله از ترکیب مولکول‌ها بگوید فرد چه غذایی خورده است.

اگر امروز کسی بگوید می‌تواند تشخیص دهد چه خورده‌اید و چه نخورده‌اید، با شک و تردید نگاه می‌کنم؛ چون می‌دانم چنین کارهایی می‌توان کرد. فکر می‌کنم در آن دوران، این کار برای مردم قانع‌کننده بود که شخص دانشی فوق‌العاده دارد. به نظر من مثال نشان می‌دهد ممکن است در دورانی با تکنولوژیِ عقب‌تر، کاری به‌طور عادی از انسان برنیاید و نتیجه بگیرند لابد عامل الهی‌ای این کار را می‌کند و شخص به جایی متصل است؛ ولی همان کار زمانی عادی شود.

شاید بعدها بتوان اعضایی اضافه کرد که با آن‌ها روی آب راه بروید. این داستان علمی‌تخیلی است؛ برای مثال‌هایی که می‌زنیم هم شواهد می‌خواهد. با آن مثال تخیلی، یا این مثال قدری واقعی‌تر، ممکن است چیزی در دورانی برای مردم معجزه باشد. بافت مهم است: شاید مارشدن عصا در مصر باستان و آنچه بعدش رخ داد، برای مردم و حتی خود فرعون شاهد قاطعی بود که این شخص از طرف خدا آمده است.

داستان سلیمان و درک معجزه

مثال دیگر، داستان ملکهٔ سبا و سلیمان است. ملکه پیش سلیمان می‌آید و او را به جایی می‌برند که ظاهراً کف قصر شیشه‌ای است. تصور می‌کند آب است، دامنش را بالا می‌زند و بعد می‌بیند شیشه است؛ به‌نوعی باعث ایمان‌آوردنش می‌شود. ما اصلاً نمی‌فهمیم چرا؛ از این داستان چه می‌فهمیم؟

سلیمان او و روحیه‌اش را می‌شناسد؛ دیدن چنین تکنولوژی‌ای در آن زمان برای او کاملاً قانع‌کننده است که با شخصی خارق‌العاده و متصل به خدا روبه‌روست. ما چندان این حس را نداریم. فکر می‌کنم اگر امروز ماجرا را توضیح دهند، شاید اصلاً اثری نداشته باشد. با سنباده‌های برقی می‌توانم شیشه‌ای بهتر هم بسازم و کسی ایمان نیاورد؛ چون این چیزها در دوران ما بسیار عادی شده‌اند.

روال عادی چیزی ثابت نیست؛ شاید روزی راه‌رفتن روی آب عادی شود و دیگر اصلاً معجزه نباشد. ذاتاً در معجزه وجهی اپیستمیک هست، اما آبجکتیو بودنش زیر سؤال نمی‌رود. اگر دانش داشته باشم، مثلاً در همین داستان بدانم هر شخص چه می‌داند، می‌توانم قضاوت کنم M به‌طور آبجکتیو برای یکی معجزه است و برای دیگری نیست.

این تعریف یک زوج مرتب دارد: نمی‌توان فقط گفت M معجزه است؛ M و O باید همراه باشند، پیشامد و مشاهده‌گر. از بیرون می‌توانم آبجکتیو نگاه کنم و با دانستن آنچه در ذهن فرد می‌گذرد، دربارهٔ انعکاس پیشامد در ذهنش بگویم آیا برای او معجزه است. چون دقیقاً نمی‌دانیم در ذهن او چه می‌گذرد، ممکن است گاهی نتوانیم بفهمیم برایش معجزه است یا نه.

حتی شرط دوم هم وجهی اپیستمیک دارد؛ از این جهت اتفاق کاملاً تازه‌ای نیفتاده است. اما شرطِ وجود O و افزودن شرط سوم، مفهوم را نسبی می‌کند: چیزی برای یک مشاهده‌گر معجزه است و برای دیگری نیست. در این تعریف بیش از حالت عادی بر وجه اپیستمیک تأکید شده؛ این نسبی‌بودن اصلاً در تعریف هیوم مطرح نیست. آنجا انگار واقعه‌ای متافیزیکی داریم، هرچند وجه اپیستمیکِ پنهانی هم دارد.

پاورقی هیوم و مشاهده‌گر غایب

این را قبلاً نقل کرده‌ام، اما یادم نیست در همین بحث گفته‌ام یا نه: هیوم در یکی از پاورقی‌هایی که بعداً به مقاله اضافه کرده، صریحاً می‌گوید اگر خداوند خانه‌ای را به آسمان بلند کند و هیچ‌کس هم آنجا نباشد که ببیند، این میراکل است. فرض کنیم به معنای هیومی میراکل باشد؛ وقتی مشاهده‌گری نیست، در مفهومِ مورد بحث من نمی‌گنجد. دربارهٔ پیشامد همراه با مشاهده‌گر صحبت می‌کنم و درواقع مقولهٔ دیگری مورد نظر است.

نه این تعریف، نه آن تعریف و نه هیچ تعریف دیگرِ معجزه، دربارهٔ نحوهٔ تشخیصِ عملیاتی حرف نمی‌زنند. انتظار نداشته باشید هیوم بگوید چطور تشخیص دهید چیزی در روال عادیِ پیشامدها هست یا نیست، یا چگونه بفهمید دخالت الهی صورت گرفته است. این بحث‌ها بی‌اهمیت نیستند، اما جزو تعریف نیستند. اینکه چه شواهدی کافی‌اند یا چه چیزی اهمیت دینی دارد، بحث‌های بعدی‌اند و ممکن است درباره‌شان اختلاف نظر وجود داشته باشد.

تعریف لزوماً عملیاتی نیست. فکر می‌کنم مهندسید و انتظار دارید پس از تعریف بگوییم با این دستگاه می‌توانید این را تشخیص دهید و دستگاه دیگری آن شرط را نشان می‌دهد، تا مسئله حل شود.

مثلاً شعبده‌بازی خرگوشی از کلاه بیرون می‌آورد و می‌گوید پیامبر است. می‌خواهد از کار خود استنتاجی دینی کند، پس شرط نخست برقرار می‌شود. اما باید بفهمم و ملاکی داشته باشم که آیا به خداوند متصل است یا فقط شعبده است. این را نمی‌توان از معجزه حذف کرد؛ ارتباط معجزه با خدا را نمی‌توانید قطع کنید.

کودک، دیوانه و شرط درک روال عادی

طبق این تعریف، هیچ پیشامدی برای کودک معجزه نیست؛ چون درکی از روال عادی پیشامدها و دخالت الهی ندارد و بنابراین در وضعیتی نیست که شاهد کافی داشته باشد. پس طبق آنچه قبلاً دربارهٔ آیات و بیّناتِ نازل‌شده و خطرناک گفتم، هیچ کودکی در خطر نیست. هیچ آدم دیوانه‌ای هم در این وضعیت نیست. یکی از ویژگی‌های مهم دیوانه‌ها این است که روال عادی مسائل را نمی‌فهمند؛ حس خوبی ندارند که اکنون چه باید بکنند. آنان از اینکه چیزی برایشان معجزه باشد معاف‌اند.

این را در ذهن داشته باشید: ما مشاهده‌گر و ویژگیِ «برای کسی بودن» را اضافه کرده‌ایم. M برای یک مشاهده‌گر معجزه است؛ این ویژگی در تعریف ابتدایی نیست. در ترجمهٔ این مفهوم به یک تعریف رسمی و قابل قبولِ فلسفی، جای بحث هست. کسی می‌تواند بگوید مفهوم را خوب می‌فهمد، ولی تعریف دیگری ارائه کند و معتقد باشد بخشی از این تعریف چیزی اضافه یا کم دارد.

مثلاً در یادداشت‌های اولیهٔ خودم به این فکر کرده بودم که آیا لازم است بگوییم در اثر M تغییری در ذهنیت شخص ایجاد می‌شود؟ معمولاً وقتی معجزه‌ای اتفاق می‌افتد، آدمی که ایمان ندارد ایمان پیدا می‌کند، یا کسی که آن شخص را پیامبر نمی‌شناسد قرار است او را بشناسد. آیا ضروری است این را در تعریف معجزه بیاوریم؟ آیا باید شرط کنیم که شخص قبلاً آن اهمیت دینی را نمی‌دانسته و بعداً به آن اشراف پیدا می‌کند؟

می‌توان تعریف را ذهنی‌تر کرد: خداوند چیزی در برابر شما می‌گذارد تا بفهمید این شخص پیامبر است، خدا وجود دارد، یا خداوند ربّ شماست و از شما حمایت می‌کند؛ احساس ربوبیت خداوند را پیدا کنید. به نظر من، این پیچیده کردنِ بیش از اندازه است و محدودیت را زیاد می‌کند، بنابراین از آن استفاده نکردم. اما کسی می‌تواند روی مثال‌ها متمرکز شود و این مفهوم را جور دیگری ترجمه کند. من مطلقاً احساس نمی‌کنم که این شرط ضرورتاً از آن مفهوم درمی‌آید. این فقط یک شیوهٔ ترجمه به زبان فلسفی است.

شواهد، شعبده و کرامت

به نظر من، نکتهٔ مهم بعدی این است که این شواهد اصولاً چه می‌توانند باشند. از اینجا می‌توان بحث را به جلسهٔ قبل، دربارهٔ جادو، معجزه و شعبده، ربط داد. این یک بحث کلاسیک در کلام اسلامی هم هست: چگونه در عمل بین شعبده، کرامت و معجزه فرق بگذاریم؟ شعبده‌بازان در طول تاریخ وجود داشته‌اند. افراد دین‌دار معتقدند کسانی که ریاضت می‌کشند و با تقوا هستند به قدرت‌هایی دست پیدا می‌کنند و کرامت دارند. بنابراین دست‌کم سه مفهومِ شعبده، کرامت و معجزه مطرح است.

در کلام، تأکیدِ بحث معجزه معمولاً بر کارهای انبیا برای اثبات رسالتشان بوده است. حال اگر صوفیِ ریاضت‌کشیده‌ای بتواند کار عجیبی کند، مثلاً روی آب راه برود، آیا می‌تواند ادعای پیامبری کند؟ چگونه تشخیص دهیم از طرف خدا نیست، بلکه صوفی منحرفی است که با ریاضت چیزهایی یاد گرفته و اکنون می‌خواهد ادعای پیامبری کند؟ احتمالاً مقاصد سوئی هم دارد؛ شاید هم نداشته باشد. دربارهٔ شعبده نیز همین پرسش هست. دیوید کاپرفیلد مجسمهٔ آزادی را غیب می‌کند؛ در دوران گذشته ممکن بود با این کار بتواند ادعای پیامبری کند. چگونه فرق بگذاریم؟

اصلاً نمی‌خواهم اکنون بگویم فهرست خیلی دقیقی از شواهد کافی وجود دارد. اینکه O در شرایطی شاهد کافی دارد یا ندارد، خیلی وقت‌ها ممکن است به وضعیت خود او بستگی داشته باشد و نتوان چیزی عمومی گفت. بااین‌حال، یک جنبهٔ عمومی این است که وقتی پدیدهٔ M را می‌بینم، چگونه بفهمم چیز غیرعادی دیده‌ام؟ بنا بر دانش خودم احساس می‌کنم اتفاق غیرعادی است؛ مثلاً می‌دانم مرده زنده نمی‌شود یا شتر از کوه زاییده نمی‌شود. معمولاً در این بخش مشکل زیادی نیست، گرچه در مثال‌های خاص همین‌جا هم ممکن است مشکل پیدا شود.

تشخیص دخالت الهی

اما چگونه بفهمم دخالت الهی در آن هست و این چیز غیرعادی، شعبده یا کرامت نیست؟ یک تفاوت اساسی در مثال فرشته این است که او می‌گوید هر کاری بخواهی می‌کنم و O انتخاب می‌کند که او چه کند. این با آن فرق دارد که کسی جلو شما را بگیرد و بگوید از طرف خدا آمده‌ام؛ ببینید خرگوش از کلاه درمی‌آورم و چه کار غیرعادی‌ای می‌کنم.

نکتهٔ اصلی به نظر من این است: برای احساسِ دخالت الهی باید نوعی احساسِ قدرت و دانش نامتناهی از کاری که شخص می‌کند به من دست بدهد؛ باید سعی کنم این را تشخیص دهم. اگر به خدا متصل است، هر کاری بخواهم می‌تواند بکند و قدرت نامتناهی دارد؛ صرفاً دو کار نیست که خودش بلد باشد و برای من انجام دهد. نمی‌دانم؛ شاید واقعاً بتوان به شیوه‌ای تکنولوژیک و بدون تمرین روی آب راه رفت.

اگر اشتباه نکنم، جملهٔ معروفی از ابوسعید ابوالخیر با این مضمون هست که اگر کسی بر آب راه رفت یا مانند مگس در آسمان پرید، صرفاً به این دلیل فکر نکنید از طرف خداست. احساس او این است که به جایی رسیده و می‌داند با ریاضت می‌توان چنین کارهایی کرد.

یکی از حاضران دربارهٔ یافتن شخصی همانند عارفانِ تذکرةالاولیا که کارهای عجیب بیشتری انجام دهد می‌پرسد.

فعلاً با برهان هیوم، تذکرةالاولیا خارج از بحث است؛ شما داستان و روایتش را شنیده‌اید. اگر شواهد کافی ندارید، همهٔ معجزات تاریخی خارج‌اند. احساس من این است که باید شواهدی داشته باشید که نوعی احساسِ قدرت و دانش نامتناهی به شما بدهد.

چگونه ممکن است این احساس ایجاد شود؟ مثلاً همان آزمایش O: کار عجیبی می‌خواهم که شما اصلاً انتظارش را ندارید. دقیق‌تر بگویم، ۱۰۰۰ سکه داریم که O از بچگی در بعضی شیر و در بعضی خط را دوست دارد و هیچ‌کس هم نمی‌داند کدام را دوست دارد. سکه‌ها را به فرشته یا آدم می‌دهد؛ هنوز معلوم نیست کدام است. می‌گوید آنها را بینداز تا آن رویی که من دوست دارم بیاید. او می‌اندازد. O خودش می‌داند کدام رو را دوست دارد و نمی‌تواند انکار کند؛ چیزی در حد نامتناهی دیده است.

می‌تواند آزمایش را تکرار کند یا چهار چیز دیگر بخواهد. او گفته هرچه می‌خواهی بگو؛ مانند داستان‌هایی که فرشته‌ای می‌آید و می‌گوید سه آرزو کن. درخواست‌های دیگر هم می‌توان کرد و نوعی بی‌نهایتِ قدرت و دانش را لمس کرد. کرامت را فعلاً در پرانتز بگذاریم؛ در مورد شعبده و جادو، شخص چند کار بلد است. دیوید کاپرفیلد در شبی خاص، با تمهیداتی که نمی‌دانیم چیست، می‌تواند مجسمهٔ آزادی را غیب کند. اگر بگویم امشب به تهران بیا و برج آزادی را غیب کن، نمی‌تواند. نمی‌توانم هر کاری بخواهم بگویم و او انجام دهد.

هر آزمایش، مشاهده یا پدیدهٔ M که برای مشاهده‌گر شاهد کافی فراهم کند و نوعی احساسِ نامتناهی بودن قدرت و علم بدهد، انگار به خدا ارتباط دارد. وگرنه هرقدر کار عجیب باشد، حتی اگر شخص مانند مگس در هوا بپرد، ممکن است بتوان آن را با تکنولوژی انجام داد؛ کارهایی که در گذشته تصورشان وجود نداشت.

اکنون می‌توانیم ذهن خود را با هوش مصنوعی تقویت کنیم. به‌زودی در مغزمان چیپ می‌گذارند تا چیزهایی را پردازش کند که قبلاً نمی‌توانست؛ می‌توان سنسور به خود وصل کرد و حتی ممکن است در آینده اعضای اضافه داشته باشیم.

بنابراین آدم‌ها ممکن است توانایی‌های جالبی پیدا کنند، اما نه هر توانایی‌ای؛ همه‌توان و همه‌دان نمی‌شوند. بنابراین قابل‌آزمون نیستند.

مثلاً تصور من این است که مردم از صالح خواستند شتری از کوه بیرون بیاورد؛ نه اینکه صالح، مانند دیوید کاپرفیلد، گفته باشد فلان روز به فلان جا بیایید تا از این کوه شتر بیرون بیاورم. در حالت دوم ممکن است شخص با نجاری بخشی از تخته‌سنگ را درست کرده و شتری پنهان کرده باشد، بعد آن را بیرون بیاورد و مردم فکر کنند شتر از دل کوه آمده است.

چگونه می‌توان این احساسِ قدرت نامتناهی را گرفت؟ این را در مقاله‌ام در حد یک جمله آورده‌ام. اصولاً هیچ واقعه‌ای وجود ندارد که نامتناهی باشد و نتیجهٔ قدرت نامتناهی باشد. هر واقعه‌ای در جهان متناهی است و بر چیزی متناهی دلالت می‌کند.

بی‌نهایت و متدولوژی تعامل

دقیق کردنِ مفهوم نامتناهی یک بار در تاریخ علم مشکل‌ساز شده و به نظر من حل شده است. می‌خواهم با ارجاع به کاری که در دانش دو سه قرن اخیر انجام شده، تعریف عملیاتی‌تری از این مفهومِ نسبتاً گنگ بدهم: اینکه چیزی نوعی احساسِ قدرت و علم نامتناهی به ما بدهد یعنی چه؟

مفهومِ نامتناهی، بی‌نهایت کوچک و بی‌نهایت بزرگ، در حساب دیفرانسیل و انتگرالِ قرن هفدهم و هجدهم وجود داشت. از لحاظ عملیاتی معلوم بود با نمادها و مفاهیم نیوتون و لایبنیتس چه می‌کنند، اما هیچ‌گاه تعریف دقیقی نداشت و این برای ریاضی‌دانان مشکل‌ساز بود. چگونه دقیق بیان کنیم متغیری به مثبت بی‌نهایت می‌رود یا چیزی بی‌نهایت به صفر نزدیک می‌شود؟ تا اینکه ریاضی‌دان فرانسوی، کوشی، در اوایل قرن نوزدهم تعریف دقیقی ارائه کرد و مشکل را حل کرد.

مثلاً وقتی می‌خواهید بگویید متغیری به عددی و تابع آن به عددی مانند y₀ می‌رود، می‌توان این‌گونه تعریف کرد: به‌ازای هر اپسیلونی که شما بگویید، دلتا ارائه می‌کنم؛ اگر فاصلهٔ x و x₀ کمتر از دلتا باشد، فاصلهٔ f(x) و y₀ کمتر از اپسیلونِ مورد نظر شما می‌شود. در مورد مثبت بی‌نهایت، با نزدیک شدن x به x₀ می‌توان کاری کرد که مقدار تابع از هر چیزی بزرگ‌تر شود. شما عدد بزرگی بدهید؛ من دلتایی پیدا می‌کنم که مقدار تابع از آن بزرگ‌تر شود.

این تعریف کاملاً بر اساس نامتناهی‌ها گفته شده، سور عمومی و وجودی دارد و دقیق است، بدون اینکه مفهوم بی‌نهایت را یک‌باره وسط گذاشته باشم. در آن نوعی تعامل هست: شما چیزی بگویید، من چیزی می‌دهم تا بفهمید این از آن بزرگ‌تر می‌شود.

این تجربهٔ علمی و ریاضی، که ۱۵۰ سال نتوانستند بی‌نهایت را دقیق کنند و سپس این‌گونه دقیق کردند، به نظر من نشان می‌دهد برای فهمیدن اینکه پشت M قدرت و علم نامتناهی هست، از لحاظ منطقی باید چنین روشی داشته باشید. یا از ابتدا M را آن‌قدر بزرگ بگیرید که برایتان کافی باشد. مسئله معرفتی است؛ بستگی دارد چقدر قانع شوید. برای O که ۱۰۰۰ سکه داده، احتمالاً همین یک آزمایش کافی بود؛ برای من هم کافی است. اگر ۱۰۰۰ سکه بدهم و کسی بیندازد، انگار Mای در حدی بزرگ داده‌ام که همین یک بار گذشتن از آن، برای من به این معناست که تا بی‌نهایت هم می‌رود.

تا وقتی احساسی از نامتناهی پیدا نکنید، ممکن است شخص همچنان در مرحلهٔ شعبده و کرامت باشد. چگونه بگویید دخالت الهی است؟ باید نوعی احساسِ قدرت و دانش نامتناهی به شما دست بدهد. گفته می‌شود شخص این توانایی را با تمرین به دست نیاورده باشد؛ از کجا بفهمم تمرین کرده یا نه؟ شاید پیامبر به غار می‌رفته و می‌گفته عبادت می‌کند، ولی آنجا تمرین شعبده می‌کرده تا بیرون بیاید. من نمی‌دانم.

اما اگر خودم درخواست‌کننده باشم، یا اصلاً درخواست نکنم و Mای ببینم که برای من کافی باشد، وضع فرق می‌کند. مثلاً زنده کردن مرده از این موارد است. در قرآن معجزه‌ای آمده که در انجیل رسمی نیست: حضرت مسیح از گل پرنده درست می‌کرده و در آن می‌دمیده و پرنده می‌شده است. فکر می‌کنم اگر همین اکنون کسی این کار را بکند و ادعای پیامبری کند، به او ایمان می‌آورم. این در حدی بزرگ است که لازم نیست من درخواستش کرده باشم. به نظر من در این روال می‌توان آن احساس را ایجاد کرد.

شعبده و کرامت مهارت‌هایی‌اند که ممکن است کسی به دست آورده باشد؛ نه هر مهارت و هر کاری. پیامبران این‌گونه نبودند؛ از آنان درخواست می‌شد و اجابت می‌کردند. البته در مورد بعضی کارهای حضرت موسی، درخواست نکرده بودند که مثلاً طوفان بیاورد، بلکه مردم کارهایی می‌کردند و آن اتفاق پاسخشان بود؛ بلایی بر سرشان می‌آمد.

همین اکنون گفتم درخواست لازم نیست. فکر می‌کنم این پرسش پیش از حرفی که زدم در ذهنتان بود؛ پس از اینکه یک پاراگراف گفتم باز آن را پرسیدید. M می‌تواند برای من آن‌قدر بزرگ باشد، مانند تبدیل گل به پرنده، که بنا بر جهان‌بینی خود فقط آن را در حد قدرت الهی بدانم.

برای آنان هم دلالت می‌کرد که خدای این کعبه آن کار را کرده است. فکر می‌کنید آنان می‌گفتند کعبه متعلق به الله است؟ مشرکان مانند آتئیست‌ها نبودند؛ نه فقط الله، بلکه «ربّ هذا البیت» را هم به نوعی الله می‌دانستند. پرسش این بود که ربّ من یا شما یا آن قوم کیست و آیا ارباب دیگری میان الله و من حائل است. شرک این بود. آنان از آن اتفاق معجزه‌آسا قطعاً نتیجه گرفتند که ربّ این خانه آن کار را کرده و اجازه نداده کسی نابودش کند.

آن خدایی است که آنان تصور و فهم می‌کنند. اگر کسی می‌خواست مجسمهٔ هبل را نابود کند و اتفاق معجزه‌آسایی می‌افتاد، آن را به این نسبت می‌دادند که لابد هبل چنین کرده است.

به نظر من، نکته اینجاست: به‌خصوص حالتِ رفتن به سمت بی‌نهایت را در این تعریف ببینید. رفتن به سمت بی‌نهایت پویاست؛ خودِ بی‌نهایت نمی‌شود. من اصلاً توان درک چیزی بی‌نهایت در طبیعت و واقعیت را ندارم، اما می‌توانم احساس کنم بی‌نهایت را لمس می‌کند. یکی از راه‌ها تعامل است؛ راه دیگر اینکه M از نظر درک من به‌اندازه‌ای بزرگ باشد که کافی باشد، حتی اگر من آن را نخواسته باشم.

وقتی بیرون آوردن خرگوش از کلاه یا غیب کردن مجسمهٔ آزادی را می‌بینم، فکر می‌کنم چه کلکی زده‌اند؛ با نور، پردهٔ مخفی یا چیزهای دیگر. شعبده‌بازی اکنون جلوتر رفته و می‌توانند با چیزهایی مانند هولوگرام، تروکاژ تصویری را روی صحنه اجرا کنند. این شعبده‌ها بسیار شگفت‌آورند و ممکن بود ۱۰۰ سال پیش با آنها ادعای پیامبری کنند.

M نسبی است: چه چیزی، چه هنگام و در چه قرنی می‌تواند مرا قانع کند؟ تعامل، اگر به وجود بیاید، راهی است تا بفهمم آیا به نامتناهی متصل است یا نه.

معجزه و زندگی شخصی

یکی از حاضران می‌گوید در زندگی شخصی دعا می‌کند و اتفاقی برایش می‌افتد که برای خودش شاهد کافی است.

مثال دوم یا سوم مقاله، داستانی دربارهٔ زندگی پاسکال است: شخص در لحظهٔ دعا می‌گوید خدایا خودت را به من نشان بده. ناگهان اتفاق عجیبی می‌افتد که انگار سناریویش ظرف چند صدم ثانیه تدوین و اجرا شده است؛ شخص در درون خود مطمئن می‌شود که نوعی دخالت الهی بوده است.

انگار در ذهن شما معجزه معنای کلامیِ خود، یعنی کاری که پیامبران می‌کنند، را دارد. ما از ابتدا در این کلاس آن معنا را کنار گذاشته‌ایم.

کرامت و شعبده فرق چندانی ندارند: یکی از راه معنوی به قدرتی رسیده، دیگری از راهی کاملاً استاندارد. شخصی ریاضت کشیده و قدرت‌های معنوی پیدا کرده است، اگر به کرامت اعتقاد داشته باشید. در داستان قرآن هم گفته می‌شود آن شخص علمی از کتاب داشت؛ دانش خاصی داشت. به نظر نمی‌رسد بگوید ریاضت کشیده، بلکه دانشی داشت که می‌توانست آن کار را انجام دهد. اتفاقاً تله‌پورتیشن کوانتومی، یعنی انتقال از راه دور، دست‌کم در حد حالت‌های اتمی قابل اجراست؛ آدم‌هایی هستند که چیزهای کوچکی را در مسافت‌های زیاد منتقل می‌کنند. این را به شوخی گفتم.

یکی از بحث‌های مهم این است که تصور ما از شواهد کافی چیست. این فقط دربارهٔ این تعریف مهم نیست؛ اگر بخواهید تعریف هیوم را هم عملیاتی کنید، پرسشِ روال عادی و تشخیص دخالت الهی مطرح می‌شود. در اینجا این مسئله صراحت پیدا کرده است.

مثالی را بگویم که در مقاله نیست؛ شاید یک بار هم اشاره کرده باشم، در کلاس گفته‌ام. اکنون می‌دانیم نور هنگام گذشتن از کنار جرم بزرگی منحرف می‌شود. فرض کنید پیامبری ۲۰۰۰ سال پیش می‌آمد و معجزه‌اش جلوگیری از انحراف نور بود؛ واقعاً هم چنین قدرتی داشت. چه کسی می‌فهمید او کاری کرده است؟ حتی اگر تلسکوپ می‌گذاشت و به مردم نشان می‌داد نور منحرف نشد، دانش آنان از روال عادی چه بود؟ اگر پیامبری می‌خواهد معجزه کند، یا خداوند می‌خواهد در زندگی شخصی شما اتفاقی برای هدایتتان بیفتد، باید برایتان قابل درک باشد که از طرف خدا بوده و چه معنایی دارد.

مسئلهٔ شواهد فقط مربوط به شرط دوم نیست؛ به شرط نخست هم مربوط است. نسخه‌ای از مثال سکه‌ها را در نظر بگیرید: شخص فهرستی از ۱ تا ۱۰۰۰ تهیه کرده و مشخص کرده کدام شیر و کدام خط بیاید. مشاهده‌گر دوم می‌آید، می‌بیند سکه‌ها انداخته شدند و ظاهراً تصادفی افتادند و می‌رود. شخص اول می‌گوید معجزه کرد، من ایمان آوردم و با تو نمی‌آیم. دیگری می‌پرسد چه معجزه‌ای کرد؟ می‌تواند فهرست را نشان دهد و بگوید خواستم این روها بیاید و آمد.

اما مشاهده‌گر دیگر از کجا بفهمد او راست می‌گوید که آن شخص آمده و مثلاً گفته با داعش نرو؟ او این بخش ماجرا را ندیده؛ فقط O که از آغاز شاهد بوده می‌داند. ممکن است شواهد کافی برای یک بخش پیدا کند، ولی برای معنا و دلالتِ آن شواهد کافی نداشته باشد.

M قرار است بر پیامبر بودن این شخص یا بر پیام او دلالت کند؛ مثلاً اینکه شرک نورزید. شاید هم از طرف یکی از بت‌ها آمده باشد. اگر می‌خواهم از معجزه پیروی کنم، باید شواهد کافی برای اینکه بر چه چیزی دلالت می‌کند داشته باشم. پس هر سه شرط باید با هم باشند و هر سه جزو تعریف‌اند.

پلنتینگا و دنت

چون دنت تازه درگذشته است، می‌خواهم به مناسبت او دربارهٔ مناظره‌ای میان پلنتینگا و دنت در آکسفورد صحبت کنم. کتاب کوچک و کم‌حجمِ این بحث خیلی جالب است و به بحث امروز برمی‌گردد: انگار با دو جهان‌بینی مختلف روبه‌رو هستیم. به قول دنت، جهان‌بینی علمی یا ساینتیستیک، وقتی با واقعه‌ای روبه‌رو می‌شود، سعی می‌کند با قوانین توضیحش دهد؛ ولی جهان‌بینیِ پلنتینگایی می‌خواهد آن را معجزه‌وار توضیح دهد. به همین دلیل به نظرم رسید امروز بخش‌هایی از بحث آنها را بگویم.

پلنتینگا بحث را با جهان‌بینی طبیعت‌گرایانه شروع می‌کند: آیا با این جهان‌بینی می‌توان جهانی را که با این شکل، زیبایی، نظم و هدف مشاهده می‌کنیم توضیح داد؟ جهانی که در آن آگاهی و انسان پدید آمده‌اند. ابتدا وصفی از جهان می‌دهد و می‌پرسد آیا جهان‌بینیِ تو می‌تواند این را توضیح دهد؟ آیا ممکن است؟ این پرسش پلنتینگاست که من اینجا با P نشان داده‌ام: آیا جهان‌بینی تو اصلاً کار می‌کند و می‌تواند توضیح درستی بدهد یا نه؟

آیا انتخاب طبیعیِ بدون ذهن می‌تواند این تنوعِ زیست‌سپهر را پدید آورده باشد؟ پاسخ دنت معلوم است: بله. پلنتینگا می‌پرسد وقتی می‌گویی بله، در حقیقت چه می‌گویی؟ آیا ادعا می‌کنی امکانِ پدید آمدن جهان طبیعی به این صورت را می‌بینی؛ اینکه تصادفی پدید آمده و هیچ ذهن یا برنامه‌ای پشت آن نیست؟

شهود لایبنیتس و آگاهی

پلنتینگا با ارجاع به نظریهٔ لایبنیتس می‌گوید هیچ ماشین مکانیکی نمی‌تواند آگاهی تولید کند. هرقدر وارد جزئیات مکانیکی می‌شویم، به نظر ناممکن می‌آید که از جعبه‌ای مکانیکی یا مجموعه‌ای از پدال‌ها و چرخ‌دنده‌ها آگاهی بیرون بیاید. این شهود لایبنیتسی است.

او می‌خواهد بین دو نوع شهود دربارهٔ امکان فرق بگذارد. حداکثر چیزی که می‌توانی نشان دهی این است که می‌گویی: نمی‌دانم غیرممکن است که جهان از طریق شانس و بدون ذهن پدید آمده باشد. این ادعای ندانستنِ عدم امکان است؛ نمی‌دانم ممکن نباشد، نمی‌توانم عدم امکانش را ببینم. اما برای ادعای خودت باید امکان را نشان دهی.

دیدن امکان یعنی بگویی می‌بینم یا می‌دانم؛ باید نشان دهی می‌دانی چگونه ممکن است جهان بدون ذهن پدید آمده باشد. به نظر می‌رسد این در سخنان یا کتاب «داروینز دنجرس آیدیا»ی تو نیست. به نظرم پلنتینگا با این مقدمه زیر میز می‌زند: آن ادعای ابتدایی دربارهٔ امکان را با جهان‌بینی خودت نشان نداده‌ای.

این قدم نخست است. سپس می‌گوید در بحث کوتاه می‌آیم و امکان مورد نظر تو را می‌پذیرم؛ فرض کنیم ممکن باشد. حال ببینیم اصلاً میان نظریهٔ تکامل و نگاه دینی تعارضی هست یا نه.

پاسخ دنت را خواهم گفت؛ فعلاً ابتدا حرف‌های پلنتینگا را می‌گویم و سپس پاسخ دنت را.

نکتهٔ دوم پلنتینگا این است که نظریهٔ تکامل سه ادعای اصلی دارد و هر سه با تئیسم در تضاد نیستند، بلکه سازگارند. نخست، نظریهٔ تکاملیِ کنونی از «تبار با تغییر» صحبت یا حمایت می‌کند: مسیر تکاملی و شاخه‌های مختلف آن پدید آمده و پیش رفته‌اند. به نظر پلنتینگا، این هیچ ادعایی دربارهٔ وجود یا عدم وجود خدا ندارد و با ادعای توحیدی در تضاد نیست.

دوم، هیچ بخشی از نظریهٔ تکامل نمی‌گوید جهش‌ها تصادفی‌اند به این معنا که صرفاً با شانس پدید آمده‌اند. روی این معنا تأکید می‌کنم تا بعداً بحث کنیم. دنت هم این گزاره را به این صورت قبول می‌کند؛ خواهم گفت به کجای آن حمله می‌کند. به نظرم این حرف درست است، اما نتیجه‌ای که پلنتینگا می‌خواهد بگیرد درست نیست.

نظریهٔ تکامل نمی‌گوید جهش‌ها با شانس پدید می‌آیند؛ می‌گوید هدفی ندارند. هر چیزی در جهان علتی دارد. علتِ جهش ممکن است اشعهٔ خورشیدی یا حرکت دست من باشد؛ چه می‌دانم. مثلاً می‌گویند بعضی اشعه‌ها باعث سرطان می‌شوند؛ شاید هم بشود و جهشی در بدن پدید بیاید. پس جهش بی‌علت و صرفاً با شانس پدید نمی‌آید؛ هیچ جای نظریهٔ تکامل این حرف را نزده است.

پلنتینگا می‌خواهد نتیجه بگیرد تکامل می‌تواند هدایت‌شده باشد؛ می‌توان قبول کرد خداوند در جاهایی از فرایند تکامل دخالت و آن را هدایت کرده تا مثلاً موجودی که هدفش بوده پدید آید. دنت اینجا در برابر او می‌ایستد.

سوم، طبیعت‌گرایی به‌اضافهٔ نظریهٔ تکامل با هم نتیجه می‌دهند طراحی الهی وجود ندارد؛ خودِ نظریهٔ تکامل، به عنوان نظریه‌ای در زیست‌شناسی، چنین نتیجه‌ای ندارد. اگر تکامل و طبیعت‌گرایی را هر دو بپذیرید، می‌گویید طراحی الهی نیست. پلنتینگا می‌خواهد نتیجه بگیرد که می‌توان تکاملِ هدایت‌شده و طراحی خداوند برای تکامل را پذیرفت؛ خودِ نظریهٔ تکامل آن را نفی نمی‌کند.

یعنی جهان‌بینی را از نظریهٔ علمی جدا کنیم. یک نظریهٔ علمی و یک جهان‌بینی داریم؛ با جهان‌بینی توحیدی می‌توان آن نظریهٔ علمی را قبول کرد. چرا مرتب تکامل را مثال می‌زند؟ چون به نظر می‌رسد محل اصلی دعوا همین‌جاست؛ احتمالاً در فیزیک هم درباره‌اش بحث کرده‌ایم.

پس پروژهٔ پلنتینگا این است: نظریه‌ای داریم که ظاهراً با نظریات دینی در تعارض است. اما خودِ آن نظریهٔ خالص علمی، دربارهٔ تبار با تغییر و انتخاب طبیعی صحبت می‌کند و هیچ گزاره‌ای دربارهٔ وجود خدا یا طراح ندارد. وقتی طبیعت‌گرایی، یا به قول دنت جهان‌بینی علمی، را بر آن سوار می‌کنید تعارض به وجود می‌آید.

نچرالیزم در برابر تئیسم

از نظر پلنتینگا، تعارض میان دو جهان‌بینی است: جهان‌بینی توحیدی و جهان‌بینی مادی‌گرایانه یا طبیعت‌گرایانه. گزاره‌های متضادی دارند؛ یکی می‌گوید خدا جهان را خلق کرده، دیگری می‌گوید جهان این‌گونه پدید آمده است. یکی می‌گوید خدا جهان را اداره می‌کند، دیگری می‌گوید چنین اداره‌ای نیست. وقتی آن جهان‌بینی را بر نظریهٔ علمی سوار می‌کنید، می‌گویید علم با دین در تضاد است؛ درحالی‌که از نظر او، دعوا بین طبیعت‌گرایی و تئیسم است.

این تعارض روشن است. آنچه پروژهٔ پلنتینگا را جالب می‌کند، نکتهٔ دیگری است که جلسهٔ پیش هم کمی درباره‌اش صحبت کردم. او می‌گوید نمی‌خواهیم دربارهٔ این تعارض‌های روشن بحث کنیم؛ تعارض بسیار جدیِ دیگری را فراموش کرده‌اید: تعارض علم و طبیعت‌گرایی. تو که می‌گویی تصویر یا جهان‌بینی علمی داری، اتفاقاً نمی‌توانی طبیعت‌گرا باشی. تصور کنید دنت که آنجا ایستاده چقدر عصبانی است!

چرا پلنتینگا این را ادعا می‌کند؟ برهانی دارد که جلسهٔ پیش گفتم. خلاصه‌اش را دوباره بگویم. مقدمهٔ اول این است که طبیعت‌گرایی درست است. دوم، ما محصول تکامل هستیم؛ انسان محصول صرفِ تکامل تصادفی، به معنای نبودِ هدایت، است. این دو را با هم قبول کنیم به تضاد می‌رسیم. سوم، قوای شناختی ما محصول تکامل‌اند. چهارم، هرچه در فرایند تکامل تولید می‌شود به جهت بقاست، نه به جهت ارتباطش با صدق.

پس نمی‌توانیم قابل اعتماد بودنِ قوای شناختی، یعنی هدف‌گیری آنها به سمت صدق، را نشان دهیم؛ چون هدف‌گیری‌شان به سمت صدق نیست. باورهای ما محصول قوای شناختی ما هستند. اگر نتوانیم قابل اعتماد بودن این قوا را نشان دهیم، نمی‌توانیم نشان دهیم باورهای ما اکثراً صادق یا قابل اعتمادند؛ از جمله باور به طبیعت‌گرایی. نمی‌توانیم نشان دهیم این باور صادق است و، به قول خودش، طبیعت‌گرایی خودویرانگر است.

یعنی اگر طبیعت‌گرایی را به عنوان جهان‌بینی درست بپذیرید و علم مدرن و توضیحش دربارهٔ چگونگی پدید آمدن خود را هم قبول کنید، این دو در تضاد قرار می‌گیرند و نمی‌توانید باور به طبیعت‌گرایی را نگه دارید. به نظر من این حرف پلنتینگا جالب است.

می‌توان گفت دو یا سه ادعای اصلی داشت: تعارضِ تئیسم و طبیعت‌گرایی در نظریهٔ علمی نیست؛ از ابتدا هم می‌گفت جهان‌بینی تو نمی‌تواند ادعایت را نشان دهد و فقط ندانستنِ عدم امکان را نشان می‌دهد؛ افزون بر این، جهان‌بینی تو با علم در تضاد است و نمی‌توانی ادعای علمی بودنِ طبیعت‌گرایی را مطرح کنی. آنچه علم می‌نامی با تئیسم در تضاد نیست؛ چیز دیگری در تضاد است که خودش مشکل دارد.

دربارهٔ آگاهی هم کتاب دارد و هرقدر توانسته حرفش را زده است. حال سراغ دنت برویم. او را حتماً از فیلسوفان مطرح حساب می‌کنند و دانشمند علوم شناختی هم هست؛ در فلسفهٔ ذهن بسیار مطرح است. از طرف دیگر، تا حد زیادی اهل پروپاگاندا و شلوغ‌کاری است و در ادبیاتش به پلنتینگا یا مخالفانش طعنه می‌زند و به نوعی تحقیرشان می‌کند. این نوع نوشتن و کارهایش را جالب کرده است؛ البته نافی کارهای فلسفی جدی‌اش نیست.

دنت ابتدا می‌گوید تو دربارهٔ جهان‌بینی من گفتی نمی‌توانم امکانِ پدید آمدن جهان بدون ذهن را توضیح دهم؛ اتفاقاً می‌توانم، چون نظریهٔ تکامل آن را توضیح می‌دهد. جلوتر خواهم گفت چگونه جهان بدون ذهن پیش می‌رود. او برای نشان دادن اینکه چرا نگاه پلنتینگا به نظرش مضحک و خنده‌دار است، مثالی می‌آورد.

می‌گوید با انتخاب طبیعی توانسته‌ایم نشان دهیم جهان بدون ذهن حرکت می‌کند؛ انتخاب طبیعی بر اساس جهش‌هایی عمل می‌کند که صرفاً با شانس نیستند، بلکه هدف‌گذاری نشده‌اند و به سمت هدف خاصی نمی‌روند. اتفاقاً بیشترشان کشنده‌اند؛ آنهایی که بمانند و باعث افزایشِ برازندگی شوند باقی می‌مانند.

پیش از مثال، می‌گوید اگر جهان‌بینی من مشکل دارد و به نظر تو نمی‌تواند کل جهان را توضیح دهد، جهان‌بینی تو هم مشکل دارد. جهان‌بینیِ خداباورانه مانند ویروسی است که به جان انسان‌ها می‌افتد و باعث کشته شدن، جنگ، غرور و توهم بیجا می‌شود. باور شما موحدان چه مشکلات و جنگ‌هایی ایجاد کرده، چه صدمات و فشارهایی به دیگران وارد کرده است. پس جهان‌بینیِ خیلی قابل دفاعی هم ندارید. شاید نتوانم کل جهان را توضیح دهم یا مشکلاتی داشته باشم، ولی نظریه‌ای دارم که تا حدی پیش رفته و بعداً کامل‌ترش می‌کنیم؛ شما نظریه‌ای دارید که انسانیت را نابود می‌کند.

این نگاه اولیهٔ دنت است. در ادامه می‌گوید با پروژه‌های عقلانیت ایمان مشکل داریم؛ دلایلِ وجود خداوند اکثراً مشکل دارند و همه رد شده‌اند. اینها ادعاهایی‌اند که در فلسفهٔ دین می‌توان درباره‌شان بحث کرد؛ فعلاً فقط ادعاهای او را می‌گویم. نمی‌توانیم دلیل عقلانی برای باور به وجود خداوند داشته باشیم. در مجموع می‌خواهد بگوید این جهان‌بینی هم خطرناک است و هم خیلی عقلانی نیست؛ اگر من امکان مورد نظر را نشان ندهم، جهان‌بینی تو هم مشکل دارد. این ادعای نخست اوست.

ادعای دوم: اگر می‌گویی فرایند تکامل می‌تواند پیش برود و کسی آن را تنظیم یا هدایت کرده باشد، بدون اینکه با نظریهٔ من تضاد داشته باشد، چرا بپذیریم آن موجود حتماً خدای ادیان ابراهیمی است؟ به قول خودش، هر موجودی، مثلاً سوپرمن، می‌توانسته این کار را بکند. چرا نظم‌دهنده یا دخالت‌کننده در جهانِ تو لزوماً آن خدا باشد؟

پاسخ پلنتینگا را همین‌جا بگویم. می‌گوید اگر سوپرمنی تا این حد ازلی است و از زمان‌های بسیار قدیم جهان را کنترل کرده، چنین قدرت و علمی دارد و می‌دانسته کجا دخالت کند و این جهان عظیم را تحت کنترل دارد، آن سوپرمن خیلی به خدا نزدیک است.

داستان الکس و مثال جنایی

سپس دنت برای مقایسهٔ این دو نگاه و با حالتی تحقیرآمیز نسبت به پلنتینگا، مثالی می‌زند که به بحث معجزه هم نزدیک می‌شود. شخصی به نام فرد، متخصص و منتقد آثار هنری، مجسمه‌ای ساختهٔ الکس را می‌خرد و در اتاقش، بالای سر جایی که مقاله می‌نویسد، می‌گذارد. هنگام نگاه کردن به مجسمه فکر می‌کند چقدر بیخود است و هیچ هنری در آن نیست. مقاله‌ای برای بخش هنری نیویورک تایمز می‌نویسد و می‌فرستد؛ مقاله چاپ می‌شود و نسخهٔ چاپی را به او می‌دهند.

فرض کنید مقاله علیه الکس است و او را با خاک یکسان کرده: هیچ نمی‌دانی و هیچ هنری نداری. فرد پشت میزش مقالهٔ خود را می‌خواند. ناگهان زمین‌لرزهٔ بسیار کوچکی رخ می‌دهد که معمولاً مردم، حتی در آن شهر نیویورک، احساسش نمی‌کنند. مجسمهٔ روی تاقچه می‌افتد، به سر فرد می‌خورد، سرش می‌شکند و می‌میرد؛ درست هنگام خواندنِ مقالهٔ علیه همان مجسمه.

در این مثال، پلنتینگا کارآگاه جنایی است. بررسی می‌کند و می‌گوید شواهد نشان می‌دهند الکس قاتل است؛ آمده انتقام گرفته و با همان مجسمه‌ای که نقد شده به سر فرد زده و او را کشته است.

دنت نقش وکیل مدافع را دارد و می‌گوید آقای کارآگاه پلنتینگا، اشتباه می‌کنید؛ کسی دخالت نکرده است. می‌توانم کاملاً طبیعی توضیح دهم چه اتفاقی افتاده: زمین‌لرزهٔ کوچکی رخ داده و مجسمه افتاده است.

پلنتینگا می‌گوید: نه؛ ببینید، او دقیقاً همان روزنامه را، در همان روز چاپ مقاله، می‌خواند و دقیقاً همان مجسمه عامل مرگ است. احتمالاً حتی الکس قبلاً به خانه آمده و آثاری از دعوا و رفتنش وجود دارد. این را هم می‌توانیم اضافه کنیم؛ فکر می‌کنم در مثال هست. پس الکس می‌آید، دعوا می‌کنند و بیرون می‌رود و آثارش هم هست؛ حتماً او زده و فرد را کشته است.

دنت می‌گوید در واقعیت زمین‌لرزه رخ داده، ولی هر کاری کنم، جهان‌بینیِ تو طوری است که می‌خواهی توضیحی شخصی بدهی: شخصی آمده و این کار را کرده است. حاضر نیستی علمی نگاه کنی و مسئله را بررسی کنی. به خاطر نگاه غیرعلمی‌ات جان آدم‌ها را می‌گیری؛ ممکن است الکس محکوم شود یا جانش را بگیرند.

پلنتینگا می‌گوید از نظر دنت، اگر طبیعت‌گرایی را همراه با شواهد زمین‌شناسی بپذیریم، الکس بی‌گناه است. شواهد زمین‌شناسی در این داستان همان نقشی را دارند که نظریهٔ تکامل در آن برهان داشت. اما ما طبیعت‌گرایی را نمی‌پذیریم؛ طبیعت‌گرایی کاذب است. پس می‌توانیم دخالتِ دیگران را در نظر بگیریم. زمین‌شناسی هم درست است و مشکلی با آن نداریم؛ ولی ممکن است حتی الکس باعث زمین‌لرزه شده باشد.

اگر طبیعت‌گرایی را کنار بگذاریم، می‌توانیم هر اتفاقی را با نظریهٔ علمی تطبیق دهیم و بگوییم الکس کاری کرده که این اتفاق بیفتد؛ دیگر نمی‌توان از بی‌گناهی الکس صحبت کرد. اینجا به نظرم نظریهٔ پلنتینگا به نوعی مضحک و خنده‌دار می‌شود.

مثال دنت کمی اغراق‌شده است، ولی می‌توانیم حرفش را بفهمیم: نمی‌توانم آن کاری را که می‌گویی بکنم و نظریات علمی را از طبیعت‌گرایی جدا کنم. اگر جدا کنم، هر لحظه کسی می‌تواند بگوید این فرایند علمی با دخالت اشخاص مختلف پیش رفته و هر نتیجه‌ای از آن بگیرد.

به نظر می‌آید حرف دنت این است که نمی‌توانید طبیعت‌گراییِ روش‌شناختی را از طبیعت‌گراییِ متافیزیکی جدا کنید؛ تفکیکی که بسیاری به آن معتقدند. علم، تکامل، تکنولوژی، زمین‌شناسی یا فیزیک، از لحاظ روش‌شناختی طبیعی پیش می‌روند. در دانشکدهٔ فیزیک برای رسیدن به قوانین، روش طبیعت‌گرایانه داریم.

اما بسیاری از فیلسوفان، از جمله پلنتینگا و تقریباً همهٔ کسانی که در بحث علم و دین کار می‌کنند، معتقدند باید این دو را جدا کرد. یکی علم تجربی و قوانین طبیعت را می‌دهد؛ دیگری، طبیعت‌گراییِ متافیزیکی، دقیقاً با تئیسم در تضاد است: جهان فقط از طبیعت ساخته شده است. این دو یکی نیستند.

دنت می‌خواهد بگوید نمی‌توان آنها را تفکیک کرد؛ اگر آن را نپذیرید، نمی‌توانید تمام جهان را بر اساس این روش توضیح دهید. نظرتان دربارهٔ مثال فرد چیست؟

در نگاه طبیعت‌گرایانه اینها جدا نیستند؛ کل جهان، فیزیکی است. جهانی که مثلاً ۱۴ میلیارد سال پیش شروع شده، ۴ میلیارد سال پیش کرهٔ زمین پدید آمده و از ۲ میلیارد سال پیش تکامل راه افتاده است. همه به هم متصل‌اند و توضیح فیزیکی دارند. ممکن است پدیده‌های زیست‌شناختی را به پدیده‌های فیزیکی فروبکاهید. دربارهٔ اینکه پل بین آنها چیست، نمی‌توانیم صحبت کنیم؛ در زبان و از لحاظ مفهومی آنها را جدا می‌کنیم، ولی از نظر متافیزیکی جهان فیزیکی است. در نگاه طبیعت‌گرایانه نمی‌توان واقعیت زیست‌شناسی را از فیزیک جدا کرد.

پس اکنون طرفدار دنت هستید؟

در گفتگو، به وجودِ «قاعده» و داعش و انزجار عمومی در جهان اشاره می‌شود؛ این مثال‌ها ذهن را به جهتی خاص می‌برند و نمی‌گذارند به چیز دیگری فکر کنیم. در مقابل، بحثِ علم و آدم‌های قدرت‌طلب در طول تاریخ هم مطرح می‌شود.

بله، این حرف درست است. در میانهٔ بحث، حاضران مدام از شوخی‌هایی که می‌کنند می‌خندند. می‌توانید آموزه‌ای داشته باشید که در آن مرتب، منظم، منطقی یا آزادمنشانه فکر کنید و تنوع را بپذیرید. اما آیا این با اعتقاد دینی در تضاد است؟ آیا دین‌دار نمی‌تواند تصویری علمی داشته باشد؟ به نظرم در تضاد نیست.

همهٔ خوبی‌های علم پزشکی سر جای خود هستند؛ می‌توانید دین‌دار باشید و آنها را هم داشته باشید. به نظر می‌رسد میان دین‌دار بودن و اینکه علم پزشکی را قبول کنید، قرص بخورید و خوب شوید، یا در شیمی و زیست‌شیمی تحقیق کنید و مثلاً ویروس کرونا را شکست دهید، تضادی نیست.

اینکه دنت می‌خواهد بگوید هنگام ورود به فضای علمی باید حتماً متافیزیک آن را هم بپذیرید، به نظر حرف عجیبی است. چرا باید آن متافیزیک را بپذیرم تا پزشک خوبی باشم؟ کاملاً قبول دارم پزشکی کمک کرده آدم‌ها زندگی خوبی داشته باشند. علم مدرن هم این‌گونه شروع نشده است؛ تقریباً تمام پدران علم مدرن دین‌دار بودند و مشکلی نداشتند.

در گفتگو این پیشنهاد مطرح می‌شود که حتی با اعتقاد به ماورا، بازی‌ای را آغاز کنید و تا انتها بکوشید ببینید چه مقدار را می‌توان به شیوهٔ طبیعی توجیه کرد.

دربارهٔ مثال فرد نظری ندارید؟ مثال، شهود محکمی پشت خود دارد: می‌گوید طبیعت‌گرایی را نمی‌پذیری؛ ببین وقتی نمی‌پذیری چه اختلافی پیدا می‌شود و نمی‌توانی درست توضیح دهی، بلکه مجبور می‌شوی حرف عجیبی بزنی.

در ادامه دربارهٔ آموزه‌های پیشین داروین و فضای فرهنگی و اجتماعیِ قرن نوزدهم صحبت می‌شود؛ رشد علم و کار نیوتون و دیگران پشت سر هم می‌آید و داروین هم در آن فضاست. فقط آن شخص نیست.

هرچه من بگویم، تو می‌گویی نه.

دنت می‌گوید اگر طبیعت‌گرایی را از علم جدا کنی و کنار بگذاری، می‌توانی دخالت‌های دیگری را وارد توضیح کنی. پلنتینگا تعبیر «شیطان و فرزندانش» را در جاهایی از کتاب‌های دیگرش و در بحث شر به کار برده که در جهان دخالت و بلا ایجاد می‌کنند. دنت این تعبیر را می‌گیرد: اجازه داده‌ای آنان دخالت کنند؛ هرطور بخواهی می‌توانی داستان را به نفع پلنتینگا تعبیر کنی.

مثال می‌خواهد شهود شما را تقویت کند: اتفاقی که می‌شد کاملاً طبیعی توضیح داد، چون زمین‌لرزه رخ داده و مجسمه روی سر شخص افتاده، به خاطر مسائل دیگرِ ماجرا توضیحی شخصی پیدا می‌کند. حتی اگر زلزله‌سنج بیاورم و نشان دهم در آن لحظه زمین‌لرزه‌ای با ریشتر خاص رخ داده و، با قرار داشتن مجسمه در آن بالا، افتادنش کاملاً ممکن است و لازم نیست او قاتل باشد، باز قبول نمی‌کنی. می‌گویی طبیعت‌گرایی را کنار بگذاریم و علمِ خالی برای من توضیح نمی‌دهد.

پلنتینگا چه پاسخی می‌دهد؟ به نظرش این مثال نمی‌تواند پاسخ حرف او باشد، چون بحث در زمینهٔ جناییِ خاصی پیش می‌رود. ابتدا باید عوامل کاملاً طبیعی را در نظر گرفت. اگر خودش کارآگاه باشد، لزومی ندارد بگوید شواهد شما را کنار می‌گذارم؛ کاملاً نگهشان می‌دارد.

به قول دکتر، که حرف درستی زد، خودم را مقید می‌کنم در این بازی طبیعی بازی کنم. اما این بازی طبیعی، چه در فیزیک و چه در زیست‌شناسی، در محدوده‌ای خاص رخ می‌دهد. قوانین را در آزمایشگاه و سیستم‌های بسته به دست می‌آوریم؛ نمی‌توانیم آنها را باز کنیم و به کل جهان تسری دهیم.

اگر ادعا می‌کنید با روش طبیعت‌گرایانه می‌خواهید کل جهان را توضیح دهید، آنجاست که پلنتینگا می‌گوید نمی‌توانید. اما اگر مسئله‌ای جزئی را توضیح می‌دهید، مثلاً توپی به توپ دیگر خورده و حرکت کرده است، در آن بازی مشکلی نیست.

پرش اینجاست: در سیستم بسته آزمایش می‌کنم و قانونی به دست می‌آورم، سپس می‌خواهم با همان روش کل دنیا را توضیح دهم. او می‌گوید این پرش را نمی‌توانید بکنید. در مثال فرد این پرش رخ نداده است؛ به همین دلیل از نظر پلنتینگا مثال مغالطه است.