خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
این جلسه ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل است: تعریفی از معجزه با سه شرط، که با تعریف هیومی از میراکل یکی نیست. او برای خوب بودن یک مفهوم سه چیز را لازم میداند: تطبیق با شهود، چک کردن جامع و مانع بودن مصادیق، و اینکه بشود با آن گزاره و آرگومنت ساخت. سپس دو مصداق را میآورد، یعنی تغذیهٔ مریم و رستاخیز. در پایان جلسه بحث اختفای الهی و کاربرد این نگاه به معجزه در حل آن مطرح میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ادامه تعریف معجزه
تعریفی که در جلسهٔ قبل به آن رسیدیم، معادل مفهوم مشهور معجزه در فلسفهٔ دین نیست. من آن مفهوم را H-میراکل مینامم؛ یعنی تعریف هیومی از میراکل. تعریف مورد بحث ما مفهوم دیگری است.
سه شرط و H-میراکل
تفاوت بهروشنی در سه شرط تعریف دیده میشود. شرط دوم عملاً همان تعریف هیومی است: پدیدهای غیرعادی با عامل الهی اتفاق بیفتد. این همان چیزی است که H-میراکل مینامم. تعریف ما یک M و یک O دارد. شرط اول این بود که پدیده اهمیت دینی داشته باشد؛ شرط سوم این بود که O از نظر شناختی به شواهد دسترسی داشته باشد، هم وقوع پدیده و عامل الهی آن را دریابد و هم اهمیت دینیاش را درک کند. یعنی برای او بهطور کامل دربارهٔ هر دو شرط اول و دوم شواهد وجود داشته باشد.
نمیخواهم بر این مسئله تأکید کنم، ولی فکر میکنم دربارهٔ شرط اول در یکی دو دههٔ اخیر بحث زیادی در فلسفهٔ دین شده است. به نظر میآید تا حدود زیادی توافق وجود دارد که باید چنین شرطی در تعریف گذاشت. شرط سوم نیز، بدون اینکه بخواهم بر آن تأکید کنم، نوعی بازگشت به افرادی مانند آگوستین و کسانی است که بسیار قدیمیترند. در تعریفهای اولیه، شرایط را به صورت یک، دو و سه نمینوشتند؛ اما در آثار آگوستین تأکید بر جنبههای معرفتی معجزه دیده میشود. تشخیص اینکه چیزی در روال طبیعت هست یا نیست، به شناخت ما مربوط است. ممکن است دانش فعلی ما اجازه بدهد بفهمیم چیزی معجزه است یا اجازه ندهد. از ابتدا برای آنان روشن بود که چنین جنبههایی در مفهوم معجزه وجود دارد.
احساس من این است که معادل گرفتن شرط دوم با معجزه به معنای دینی، قدری دور شدن از مسئله و بیش از اندازه وسیع کردن مفهوم است. ما آن را مقیدتر میکنیم. اگر بخواهم از این ایده بهعنوان تعریفی مناسب در فلسفهٔ دین تحلیلی دفاع کنم، فعلاً کاری به منشأ و روش استخراج آن ندارم؛ میخواهم ببینم آیا خود این تعریف مناسب و جالب است یا نه.
ممکن است بگویم H-میراکل، مانند مفهوم گوسفندها و بزهای قهوهای، مفهوم خوبی نیست: نمیتوان با آن گزارههای دینی خوبی ساخت، یا در مصادیق مشکل پیدا میکند. وقتی دو شرط به آن اضافه میکنیم، در واقع میگوییم بیش از اندازه وسیع است و مصداقهایی را در بر میگیرد که نباید بگیرد. تعریف باید جامع و مانع باشد. کسی میتواند بگوید مشکل اصلی H-میراکل این است که مانع نیست؛ چیزهایی را وارد حیطهٔ معجزه میکند که نمیخواهیم معجزه حساب شوند. علت تأکید صریح بعضی افراد در دهههای اخیر بر لزوم اهمیت دینی نیز همین است: میبینند با تعریف قبلی، چیزهایی ممکن است معجزه محسوب شوند که نمیخواهیم محسوب شوند.
برای اینکه بگویم مفهوم جدید مفهوم خوبی است، باید همان معیارهایی را که در جلسات قبل گفتم بررسی کنم: نخست با شهود ما تطبیق داشته باشد؛ دوم، جامع و مانع بودن آن را در مصادیق بسنجیم؛ سوم، بتوان با آن استدلال ساخت. باید بتوانم گزارههایی بیان کنم که این تعریف جدید در آنها به کار برود.
مفهوم خوب و گزاره دینی
اگر مفهوم گوسفندها و بزهای قهوهای را وارد زیستشناسی تکاملی کنید، دچار مشکل میشوید؛ مفهوم مناسبی برای بررسی فیلوژنتیک و یافتن درخت تکاملی نیست. همچنین مفهوم «علف» در باغبانی بسیار به کار میآید، اما اگر بخواهیم آن را وارد زیستشناسی کنیم، اصلاً معلوم نیست در گیاهشناسی، بهویژه با نگاه تکاملی، چیزی به اسم علف بتوانیم داشته باشیم.
بحث مصادیق
خطر محدود کردن مفهوم وسیع H-میراکل این است که شاید بیش از اندازه مانع شود و بعضی نمونههای معجزه را در بر نگیرد. دو مورد را میخواهم مطرح کنم که فکر میکنم جای بحث دارند. دومی بسیار مهم است: رستاخیز که به دلایلی ممکن است به نظر برسد با این تعریف سازگار نیست.
مثال اول از مطالب قرآن است. داستان حضرت مریم، تولد او و اتفاقهای پیش از ظهور مسیح، در چهار انجیل کانونیکِ مورد تصدیق کلیسای مسیحی، چه کاتولیک و چه پروتستان، نیامده است؛ ولی بعضی مطالب قرآن دربارهٔ مریم در انجیلهای آپوکریفا و فرعی، که مورد قبول نیستند، آمده است. بنابراین بحث من بیشتر مبتنی بر قرآن و بعضی متون فرعی مسیحی است. پرسش این است که آیا در این داستان، به معنای مورد بحث ما، آیهٔ بیّنهای نازل شده است یا نه.
مصادیق: تغذیه مریم
در قرآن آمده است که حضرت مریم پیش از تولد حضرت مسیح بهطور غیرعادی تغذیه میشد. حضرت زکریا هر وقت او را در محراب میدید، طعامی نزدش مییافت و میپرسید این از کجاست و چه کسی آن را میآورد. آیا آوردن طعام از غیب برای حضرت مریم معجزه است یا نه؟
پرسش کلاس: معجزه برای کی
در پاسخ باید نخست پرسید: معجزه برای چه کسی؟ برای حضرت مریم، برای حضرت زکریا که آمده و دیده است، یا برای ما که داستان را میشنویم؟ دو پاسخ شما به همین دلیل درست نبود. سؤال من نیز به یک معنا غلط بود؛ اگر به این مفهوم نگاه کنیم، باید بپرسم آیا این اتفاق برای حضرت مریم میراکل است. مشاهدهگر در این پرسش، مریم است.
برای مریم یا برای زکریا
ممکن است کسی قبول نکند. پاسخهای شما نشان میدهد این مثال میتواند مورد مناقشه باشد. در نمونههایی مانند باز شدن دریا و دیگر معجزات پیامبران، روشن است که تعریف باید بهنحوی صدق کند؛ اما این مثال حاشیهایتر است و قدری جای بحث دارد. برای بحث، خلاف نظر شما میگویم این اتفاق برای مریم به این معنا اصلاً میراکل نیست و برای زکریا هست. نمیخواهم نتیجهٔ نهایی بدهم؛ میخواهم تصور شما را وارونه کنم، بلکه شاید به تفاوتی برسیم.
حضرت مریم به جایی رسیده است که اگر از درخت میوه بچیند، احساس میکند خدا به او غذا داده است؛ اگر ملائکه هم برایش غذا بیاورند، باز خدا به او غذا داده است. از نظر شناختی به جایی رسیده که انگار شرط دوم، یعنی بههمخوردن روال طبیعی، دیگر برای او صدق نمیکند. برای کسی که غرق در توحید است، روال چنین است. حضرت ابراهیم وقتی غذا میخورد، میگوید خدا به من غذا داد. حتی وقتی با دست خودش غذا میخورد، برایش مانند این است که خدا لقمه را در دهان او میگذارد. غرق شدن در توحید یعنی از لحاظ دینی به جایی برسید که همیشه خدا به شما غذا میدهد؛ پس این اتفاق چندان خاصی نیست.
اصلاً معلوم نیست در خلوت حضرت مریم چه روالهایی در زندگی او شکل گرفته و آیا این اتفاق برای او شکستن روال بوده است یا نه. تأکید من بر پاسخ او در داستان قرآن است. زکریا میپرسد: «أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا»؛ این از کجاست؟ انگار مریم اصلاً به این پرسش که غذا از کجاست پاسخ نمیدهد. از نگاه او همهٔ غذا از طرف خداست؛ پس گفتن اینکه غذا را خدا میدهد، نمیتواند پاسخ این سؤال باشد. میگوید: «إِنَّ ٱللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ». از طرف خدا بودن را بدیهی میگیرد؛ انگار دربارهٔ بیحساب بودن، زیادی یا جالب بودن غذا پاسخ میدهد. شاید چیزی که میفهمد این باشد که چقدر غذا جالب و زیاد است یا چقدر خوب است. پاسخ میدهد خدا به هر کس هرقدر بخواهد رزق میدهد.
انتظار طبیعی ما این است که مریم بگوید ملائکه آوردهاند یا خدا این غذا را داده است؛ اما تأکید من بر جملهٔ دوم پاسخ است، که انگار زیاد یا جالب بودن غذا را توضیح میدهد. شاید شرط دوم در این مورد برای مریم صدق نکند. میخواهم این تردید را ایجاد کنم: همانطور که کودک هنوز روال طبیعی را نمیشناسد و نمیتواند معجزهای را تشخیص دهد، ممکن است کسی به جایی برسد که در تمام زندگیاش خرق عادت دیگر معنا پیدا نکند. شاید در آن خلوت آنقدر اتفاقهای عجیب برایش بیفتد که این هم یکی از آنها باشد: خدا این بار به این شکل به من غذا میدهد.
از سطحی به بالا، اصلاً پردهای وجود ندارد که شخص از آوردن میوه برای خود شگفتزده شود. دیروز نیز که خدمتکار میوه آورده بود، همان بود؛ خدا یک بار این را فرستاده و بار دیگر آن را. اگر از نظر ذهنی در حالتی بسیار خارج از عرف زندگی کنید، ممکن است این اتفاق برایتان به این معنا معجزه نباشد؛ چون درک خارج از روال طبیعی بودن آن برایتان مسئله میشود.
اما برای زکریا قطعاً معجزه است؛ خلاف روال طبیعی است و انتظارش را ندارد. به همین دلیل سؤال میکند و تحت تأثیر قرار میگیرد. برای مریم غذا میآورند و میخورد؛ چندان چیزی به توحید او اضافه نمیشود. اما زکریا نخست حرف مریم را باور میکند و ذرهای تردید ندارد؛ شواهد برایش کافی است. خلاف روال طبیعی بودن اتفاق نیز برایش روشن است. در عین حال احتمالاً دلالتی از آن میفهمد که شاید ما نفهمیم.
یکی از حاضران: نخستین بار که چنین اتفاقی افتاده، معجزه بوده است.
دربارهٔ حال حضرت محمد هنگام وحی، بحث بر سر تعجب کردن نیست. در اولین وحی زیر پتو رفته است؛ اما اینکه حالش بر اثر فشار تغییر کند، بحث دیگری است. مکانیسم برقراری آن ارتباط را نمیدانیم. اولاً پرسش شما خارج از حیطهٔ بحث فعلی است؛ ثانیاً، اگر به روایات اعتماد دارید، روایت این است که در پایان عمر، سورهای نازل میشد در حالی که در حال رفتن بود و هیچ اتفاقی هم نمیافتاد. موضوع این نیست که اولین وحی برای حضرت محمد حالت معجزهآسایی داشته است.
به نظرم دستکم به یک معنا، در ابتدا و در نخستین باری که حضرت مریم تغذیه میشود، تعریف صدق میکند. شاید کسی بگوید بر اثر تکرار، این اتفاق برای او به روال عادی تبدیل شده و دیگر غیرعادی نیست.
یکی از حاضران: معجزه نباید تکرارپذیر باشد؛ معجزه بودن را در تکرارناپذیری میبینیم.
نه؛ تکرارپذیری و تکرارناپذیری یعنی اینکه هر وقت من بخواهم بتوانم آن را انجام بدهم یا نتوانم. من نمیتوانم دربارهٔ معجزه آزمایش انجام دهم. مثلاً هر روز به بنیاسرائیل منّ و سلوی میدادند؛ معنایش این نیست که بنیاسرائیل یا انسان بتواند آن را تکرار کند. اگر خداوند هر روز در ساعتی معین معجزهای انجام دهد، این تکرارپذیری به معنای مورد نظر هیوم نیست. تکرارپذیری یعنی بتوانم به آزمایشگاه بروم و حتی نیمهشب، با کنترل شرایط، خودم آن کار را انجام دهم.
ویرجین برث به عنوان پروتوتایپ
دربارهٔ ویرجین برث نیز میتوان کنجکاوی کرد که آیا به این معنا معجزه است یا نه. فکر میکنم این نمونهها نزدیک مرز قرار میگیرند، در حالی که از نگاه مسیحی باید در مرکز باشند. اگر این تعریف با تصورات دینی اسلامی بسیار سازگار باشد، لازم نیست با تعریف و ذهنیت مسیحیان و جهانبینی دینی آنها هم سازگار باشد؛ چون پروتوتایپهای آنان در مرکز تعریف قرار نمیگیرند و این اشکالی ندارد.
وقتی تعریف جدیدی را بررسی میکنیم، باید دربارهٔ شیوهٔ برخورد با مصادیق بحث کنیم: پروتوتایپهایی وجود دارند که حتماً باید در تعریف باشند. پروتوتایپ معجزه برای مسیحیان با آنچه برای ماست تفاوت دارد؛ بنابراین الزامی ندارد تعریف مشترکی داشته باشیم. شاید کسی بگوید با این تعریف، ویرجین برث برای حضرت مریم هم معجزه حساب میشود، ولی بحث فعلی ما نشان میدهد نزدیک مرز قرار میگیرد. انتظار داریم تعریفی داشته باشیم که این نمونه در آن روشنتر باشد. اگر هیومی نگاه کنید، ویرجین برث، مانند زنده کردن مرده، بهوضوح خلاف روال عادی است و حتماً جزو مصادیق معجزه محسوب میشود.
رزورکشن و رستاخیز
مثال اول تغذیهٔ حضرت مریم بود. مثال دوم، که بسیار مهم است، رزورکشن یا رستاخیز حضرت مسیح است. نخست، مسیحیان و مسلمانان دربارهٔ وقوع و ماهیت این پدیده اختلاف دارند. مسلمانان نیز به یک معنا به چیزی شبیه رزورکشن برای مسیح اعتقاد دارند، اما با آنچه مسیحیان میگویند تفاوت دارد.
اگر مصادیق معجزه را در نگاه مسیحیان دایرهای بدانیم، رزورکشن دقیقاً در مرکز است؛ مهمترین و اساسیترین نمونه است و تمام الهیات مسیحی به آن وابسته است. وابستگی به ویرجین برث و تولد حضرت مسیح از بکرزایی حضرت مریم کمتر است. آن هم نتایج الهیاتی دارد، اما رزورکشن فوقالعاده مهم است، چون رستگاری بشر به آن وابسته است. آنچه الهیات پولوسی نامیده میشود، این واقعه را در مرکز خود دارد.
از نظر مسیحیان، حضرت مسیح بر صلیب از دنیا رفته، کشته شده و او را در جایی غارمانند گذاشتهاند. پس از سه روز زنده شده و به آسمانها رفته است. اگر صرفاً غیب شده بود و کسی ندیده بود که از مرگ برخاسته و به آسمان رفته است، حتی اگر اتفاق رخ داده بود، قطعاً در این تعریف صدق نمیکرد؛ چون مشاهدهگری نداشت. مگر کسی بگوید برای خود مسیح حالت معجزهآسایی داشته است. این با تصوری که خود مسیحیان از مسیح دارند سازگار نیست؛ چون در آن تصور، مسیح یکی از سهگانهٔ خدا و بالاخره خداست. اینکه نداند چه میکند یا چه اتفاقی خواهد افتاد، با الهیات مسیحی سازگار نیست.
نکته این است که بنا به اعتقاد مسیحیان، مشاهدهگر داشته است. پس از رزورکشن نزد حواریون میآید و خودش را به آنان نشان میدهد. آنان یقین میکنند که رزورکشن رخ داده است. به آنها میگوید اکنون زنده شدهام و میروم. بنابراین ظهور مسیح بر حواریون سبب میشود رزورکشن به مفهوم مسیحی، در این تعریف صدق کند: اتفاقی معجزهآساست که حواریون برای وقوع آن شواهد کافی دارند.
ما طبعاً با استدلال هیوم، برای اتفاقهای تاریخی شواهد کافی نداریم؛ ممکن است کسی با استدلال دیگری بگوید شواهد کافی داریم. این جای بحث دارد. همانطور که تغذیهٔ مریم، به نظر میآید دستکم برای خودش در اولین بار و برای زکریا که آن را میبیند، خارج از روال طبیعی و دارای مشاهدهگر است، رزورکشن نیز برای حواریون معجزه بوده و آن را نقل کردهاند. پس مانند دیگر معجزات نقلشده است. ما هم عصای موسی را ندیدهایم که چه میکرده است.
اخیراً سؤالی به ذهنم رسید: عصای موسی بسیار فعال است؛ هم مار میشود، هم دریا را میشکافد و هم به سنگ زده میشود. آیا داستان چوب و عصای جادوگران، مانند هری پاتر، از اینجا نیامده است؟ پیش از این داستان، از نظر تاریخی داستانهای جادوگری داشتهایم که در آن با عصا یا چوب به چیزی میزنند، یا منشأ آنها همین داستان است؟ صرفاً سؤالی به ذهنم رسید که شاید چوب جادوگری از عصای موسی آمده باشد. این داستان چند هزار سال قدمت دارد و ممکن است همهٔ داستانهای جادوگری نسبت به آن متأخر باشند و ایده را از اینجا گرفته باشند. عصا به چیزهای مختلف تبدیل میشود و با زدن آن به دریا، دریا شکافته میشود؛ کارهای مختلفش بسیار شبیه عصای جادوگری است. نخستین سؤالی هم که از موسی میپرسند این است: این چیست در دست تو؟ عصا از ابتدا وارد داستان میشود.
اگر تعریف مسیحیان را از رزورکشن بپذیریم، میتوانیم بگوییم لازم نیست در لحظهٔ رزورکشن مشاهدهگری حضور داشته باشد. این مثال از این جهت مهم است که مشاهدهگر را صرفاً کسی ندانیم که واقعه را واقعاً دیده است؛ داشتن شواهد کافی کفایت میکند. حواریون مسیح را مرده دیدهاند، چند روز بعد او را زنده میبینند، و خودش میگوید زنده شدهام. میدانند که مسیح راست میگوید؛ پس شواهد کافی دارند که مرده و زنده شده است. یک بخش رزورکشن از نظر مسلمانان هم درست است.
صلب و روایت اسلامی
مسلمانان معمولاً مصلوب شدن مسیح و مردن او بر صلیب را قبول نمیکنند و میگویند شخص دیگری به جای او بوده است. جالب است که در متون کانونیک مسیحی شواهدی از این اشتباه گرفتن وجود دارد. در بخشی که مسیح صلیب را به دوش میکشد، میان چهار انجیل تفاوتهای کوچکی هست. آدم به این فکر میافتد که انگار اشارهای به رخ دادن اتفاقی عجیب در آنجا وجود دارد.
مثلاً در یک انجیل، مسیح را میآورند و شخص دیگری صلیب او را حمل میکند. نام آن شخص هم آمده است؛ در حال عبور بوده و صلیب را به او دادهاند. اما در یوحنا، خود مسیح صلیبش را حمل میکند. مثل اینکه چون یوحنا متأخر است و در انجیلهای قدیمیتر، حامل صلیب مسیح نیست، انگار در آن روایتهای اولیه حسی از جابهجایی وجود دارد.
آنچه قطعاً همهٔ مسلمانان قبول دارند این است که مسیح به شکل طبیعی، آنگونه که همه میمیرند، نمرده است. تعبیر آیه این است که او را پیش خودمان بردیم؛ این غیرعادی است و با این مفهوم مسیحی که مسیح از مرگ نجات پیدا کرده سازگاری دارد. اما دربارهٔ اینکه مرده و سپس زنده شده باشد، ممکن است مسلمانان نتوانند توافق کنند.
دستکم به این عبارت توجه کنید: «كُلُّ نَفْسٍۢ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ». گزارهای کلی است: همهٔ انسانها بهنحوی مرگ را میچشند. جالب است که نمیگوید میمیرند، میگوید میچشند؛ انگار بالاخره چیزی شبیه مردن در زندگی آنان هست، شاید هم مرگ واقعی. اگر این آیه را کنار رزورکشن مسیح بگذارید، خیلی دور نیست که پیش از به آسمان رفتن، اتفاقی شبیه مردن برای او افتاده باشد. در آیهای که از بردن او نزد خدا میگوید نیز کلمهٔ «توفّی» به کار رفته که بهنوعی معادل مرگ است؛ اما از آن آیه میفهمیم مرگ عادی نیست. بالاخره در اعتقاد مسلمانان چیزی شبیه رزورکشن هست، هرچند دقیقاً آن چیزی نیست که مسیحیان میگویند.
اگر درست باشد که مسیح بر حواریون ظاهر شده و گفته است به آسمان میروم، آنان از او دربارهٔ اتفاقی غیرطبیعی میشنوند. بنابراین طبیعی است که به معنای اسلامی نیز در این تعریف صدق کند. چند پروتوتایپ مسیحی مانند ویرجین برث و رزورکشن در تعریف میگنجند، به این معنا که حواریون یا کسانی برای آنها شواهد کافی داشتهاند.
دربارهٔ ویرجین برث نیز، در حد اشاره، طبق اعتقاد مسیحیان فرشتهای بر ژوزف ظاهر شده است؛ کسی که نامزد یا بهنوعی شوهر حضرت مسیح بوده یا قرار بوده بشود. به او گفته است این اتفاق افتاده و خداوند بکرزاییای پدید آورده است. پس او شواهد کافی برای وقوع اتفاق دارد. البته خود مریم میداند. برای کسی مانند زکریا نیز همین که مریم بگوید از طرف خداست، شواهد کافی است. اما ممکن است مردم آن زمان شواهد کافی نداشته باشند. این پرسش جالب است: مردمی که بچهای در آغوش مریم دیدند، آیا شواهد کافی داشتند و معجزهای را دیدند و قبول نکردند، یا نه؟
این بحث برای روشن کردن مفهوم است. وجود مشاهدهگر و بحث دربارهٔ اینکه شواهد دارد یا ندارد مهم است؛ اما H-میراکل از این بحثها عاری است. تصور من این است که همهٔ چیزهایی که میخواهیم معجزه حساب شوند، با تعریف جدید معجزه حساب میشوند. ما معجزهای در خلأ نداشتهایم که هیچکس نبیند و نداند و فقط اتفاقی غیرعادی در گوشهای از بیابان افتاده باشد و بخواهیم در زمینهٔ دینی آن را معجزه بنامیم.
همچنین اگر حرف نیوتون درست بود و خدا گاهی پایداری منظومهٔ شمسی را با انگشت خود تضمین میکرد، احساس ما این نیست که آن را معجزه بدانیم. نمیدانم؛ در زمینهٔ دینی چنین چیزهایی مصداق معجزه نیستند. فکر میکنم در مورد شهود، بحث مقدماتیای کردهام.
تعریف H-میراکل بهنوعی مبتنی بر جهانبینیای است که جهان را منظم میداند؛ همان چیزی که به جهانبینی علمی معروف است. حرف من این است که این جهانبینی از علم تأیید نمیگیرد، اما آنچه به این نام میشناسیم، با جهانی سروکار دارد که همهچیز در آن طبق قواعد، مثلاً قواعد ریاضی، اتفاق میافتد. بنابراین مهمترین ویژگی معجزه که برجسته میشود، نامنظم بودن آن است. ویژگی دیگر، در درجهٔ دوم یا اول، وجود محدودهای به نام طبیعت و محدودهای به نام سوپرنچرال است.
اینها در زمینهٔ دینی مشکل دارند: نه نکتهٔ اصلی جهانِ مورد مطالعهٔ دین، منظم بودن آن است، نه سوپرنچرال به معنایی که در زمینهٔ علمی ممکن است مطرح شود، همانگونه مطرح است. در همان جهانبینی موسوم به علمی نیز طبیعت، طبیعی و سوپرنچرال تعریفهای بسیار روشنی ندارند. اکنون بیشتر از واژهٔ «فیزیکال» استفاده میشود که آن هم تعریف بسیار دقیقی ندارد. فیزیکال در واقع چیزی است که در علم فیزیک رسمیت پیدا کند. اگر کسی بتواند تعریف دیگری از آن ارائه دهد، بسیار خوب است. پس معنای سوپرنچرال، یا اگر اصطلاح تازهای بسازیم «سوپرفیزیکال»، از جای دیگری میآید.
جهانبینی پشت تعریف هیومی با جهانبینی دینی یکی نیست. تعریف بیش از اندازه باز است و قیدهای کافی ندارد؛ به همین دلیل وقایع زیادی وارد آن میشوند، مانند حرکت دانهای شن در جایی. شهود ما نمیگوید چنین وقایعی را معجزه بدانیم، یا اصلاحاتی در قواعد ریاضی طبیعت را که بهدست خدا یا عامل او انجام میشود.
کاربرد تعریف در گزارههای دینی
معیار سوم، که کمتر دربارهاش بحث کردهایم و به نظر من اصل ماجراست، این است که آیا از نظر فلسفی میتوانیم با این مفهوم گزارههایی بسازیم که در جای خود بنشینند و با دیگر مفاهیم ارتباط خوبی برقرار کنند.
در ادامهٔ بحث شهود، نکتهای دربارهٔ جهانبینی هست که مدام در کتابهای تاریخ علم و فلسفهٔ علم تکرار میشود. واقعاً احساس میکنم همهٔ کسانی که آن را میفهمند، لزوماً به اهمیتش به اندازهٔ کافی پی نمیبرند. میان جهانبینی پیش از علم و پس از علم تفاوتی اساسی هست که به موضوع ما مربوط میشود.
استعاره ماشین و جهانبینی
در کتابهای تاریخ علم و فلسفهٔ علم میخوانیم که استعارهٔ مرکزی علم، نگاه کردن به جهان بهصورت ماشین است؛ این استعاره قبلاً وجود نداشت. در جهان پیش از علم، انگار جهان را بیشتر مانند انسان میدیدند. بهویژه عرفا اصطلاحهای عالم کبیر و عالم صغیر را داشتند که بهنوعی از ارتباط درون انسان با جهان حکایت میکند.
در علوم شناختی و روانشناسی شناختی، بحث اهمیت این استعارهها بسیار جا افتاده است. حرف افرادی مانند لیکاف انگار این است که درک ما بیشتر بر اساس استعارهها شکل میگیرد. فقط اشاره میکنم تا حسی از اهمیت آن پیدا کنید. این مسئله واقعاً مهم است و این حرف درست است که استعارهٔ مرکزی به ماشین تبدیل شد. فکر میکنم شاید مهمترین چیزی که کسی باید دربارهٔ علم بفهمد، همین اهمیت و اساسی بودن تغییر استعاره است.
احساس من این است که جهانبینی دینی، بخش دارای خصلتهای انسانی و اخلاق را بخش اصلی جهان میبیند: میخواهیم ببینیم چه کنیم و چه نکنیم. ببینید دین بر چه چیزهایی تمرکز میکند. علم به بخش منظم جهان نگاه میکند؛ نه اینکه همهٔ جهان منظم باشد، کسی چنین ادعایی نمیکند، بلکه پدیدههای منظم را مطالعه میکند. این دقیقاً حس انجام شدن ماشینی و خودکار امور را به آدم میدهد.
مفهوم مورد بحث ما، به دلیل وجود مشاهدهگر، با جهانبینی دینی سازگار است. انگار خدا کاری میکند که کسی ببیند و برایش شواهد داشته باشد تا به هدفی مذهبی برسد؛ خدایی زنده که در جهان دخالت میکند. در مقابل، حداکثر چیزی که با جهانبینی بهاصطلاح علمی سازگار است، خدای دئیستی است که قوانین را نوشته است. اینکه با هدفی خاص بخواهد چیزی را به کسی نشان دهد، چندان با آن سازگار نیست.
در جهانی که به آن مانند ماشین نگاه میکنید، تعریفهایی به معنای H-میراکل معنا پیدا میکنند. شرطهایی که به آن اضافه کردهایم، انگار فضا را زیادی انسانی میکنند و خدای شخصی و انسانوار را بیشتر بهعنوان عامل معجزه به ذهن میآورند. میخواستم بر این تفاوت شهودی تأکید کنم.
معجزه و خطر هلاکت
اکنون گزارهای دینی میگویم که مانند ترجمهٔ آیهای از قرآن است؛ انتظار گزارهای فلسفی و بسیار ناب نداشته باشید: اگر M برای O به این معنا معجزه باشد، O در وضعیت خطرناکی قرار میگیرد. آنچه این گزاره را از فلسفه دور میکند، همین است که «خطرناک» یعنی چه؛ اما بههرحال همه تصوری از آن داریم.
این تقریباً ترجمهٔ آیهای است که میگوید آیات بیّنات را میفرستیم «تَخْوِيفًۭا»؛ خوفانگیزند. چرا خطرناکاند؟ آیهٔ دیگری میگوید هیچکس جز در اثر بیّنه هلاک نمیشود. این گزاره بسیار مهم است: هلاکت فقط در اثر بیّنه به وجود میآید. باید توضیح دهیم در جهانبینی دینی این یعنی چه و چرا خطرناک است. اگر قبول کنیم هلاکت فقط از طریق ارائهٔ بیّنه اتفاق میافتد، روشن است که برای مواجهشونده با چنین پدیدهای خطر هلاکت وجود دارد.
فرض کنید O با پدیدهای مانند M مواجه شود و برایش شواهد کافی باشد که این کار خداست و دلالت دینی دارد. مثلاً در اثر دیدن آن، باید به این پیامبر ایمان بیاورم و کاری انجام دهم؛ واکنش مناسب نشان دهم.
اگر با چنین وضعیتی مواجه شوم و واکنش مناسب نشان ندهم، در خطر قرار میگیرم. مثلاً در پاسخ به درخواست آن معجزه گفته میشود این کار برای شما انجام میشود، اما اگر پس از آن کافر شوید، بهگونهای عذاب میشوید که هیچکس آنگونه عذاب نشده است. قبلاً سفرهای از آسمان نازل نشده که از آن بخورید و غذا وارد شکمتان شود.
این گزاره با تعریف ما تناسب دارد: اگر چنین اتفاقی بیفتد، خطر و هلاکتی پدید میآید. نخست باید توجه کنیم که گزاره دینی است و طبعاً از نظر آدم دیندار درست است. خدا خود را ظاهر میکند تا کسی چیزی را بپذیرد، به حقیقتی برسد، کاری انجام دهد و مطابق آن حقیقت عمل کند؛ اگر نکند، نابود میشود. دستکم در متون دینی ابراهیمی بارها تکرار میشود که اقوامی معجزات دیدند، ایمان نیاوردند و هلاک شدند؛ هلاکت به معنای اینکه واقعاً مردند و از بین رفتند.
اگر بخواهم این گزاره را بر اساس H-میراکل بگویم، حتماً باید اضافه کنم: اگر H-میراکلی اتفاق بیفتد، کسی آن را مشاهده کند و شواهد کافی داشته باشد که H-میراکل است و معنایش چیست، آنگاه در خطر قرار میگیرد. این نشان میدهد آن مفهوم چندان با ماجرا متناسب نیست. برای ساختن این گزارهٔ دینی، مقدمهٔ H-میراکل کافی نیست؛ دقیقاً باید این چیزها را به آن اضافه کنید. انحراف سنگی از مسیر نیوتونیاش در جایی، بهخودیخود خطرناک نیست.
اچمیراکل برای گزاره دینی کافی نیست
اگر بنویسم H-میراکلها خطرناکاند، باید بپرسیم برای چه کسی؟ منظور من این M و Oهاست: اتفاقی رخ میدهد که مشاهدهگری دارد و برای آن O خطرناک است. اگر خدا همین حالا در صحرای کالاهاری سنگی را از مسیر فیزیکیاش منحرف کند، برای من چه خطری دارد؟ من احساس خطر نمیکنم؛ نمیدانم. اگر هم بگویم همین حالا آن اتفاق افتاد، شهود من چنین میگوید، شما باور نمیکنید که برایتان خطرناک باشد. من هم که این را ساختهام، احتمالاً دارم دروغ میگویم و خطری که برایم دارد، مجازات دروغ است.
فکر نمیکنم با این مفهوم بتوانید حتی یک گزارهٔ دینی بنویسید، مگر چیزهایی به آن اضافه کنید؛ ولی مفهوم مورد بحث ما با چنین گزارههایی تناسب دارد. فهمیدن علت خطرناک بودن مهم است، چون ویژگی اساسی این پدیده در مسائل دینی است. خطرناک یعنی باعث هلاکت میشود. در متون دینی، کسانی که در برابر چنین پدیدهای مقاومت کنند، آن را ببینند و ایمان نیاورند، در خطر قرار میگیرند. طبعاً باید متناسب با ایمان آوردن عمل کنند؛ مثلاً حرف پیامبری را که معجزه آورده گوش دهند.
چرا پدیده شناختی عقبمانده
این پدیده اصولاً چرا از نظر دینی وجود دارد؟ چون انسانها و مشاهدهگرانی هستند که نمیتوانند حقایق دینی، چیزهای دارای اهمیت دینی مانند توحید و نبوت را درک کنند. قرآن از مسیحیانی یاد میکند که وقتی قرآن را میشنوند، چشمهایشان پر از اشک میشود و میفهمند از طرف خداست. آدمهایی آنقدر با حق و حقیقت آشنا هستند که با شنیدن کلام خدا تشخیص میدهند کلام خداست. اما همه چنین نیستند که اگر حقیقت برایشان بیان شود، آن را بفهمند.
قبلاً در سخنرانیای گفتهام که فکر نمیکنم بتوان این آیه را طور دیگری فهمید. حرف آیه این نیست که آنان پس از فهمیدن اینکه این کلام خداست، مسلمان میشوند؛ آمدهاند و دارند میروند. در تعلیمات دینی متعارف انگار همه باید مسلمان شوند؛ آن را کنار بگذاریم، دستکم گفته میشود اگر بفهمند اسلام دین حق است باید مسلمان شوند، اما حتی این هم در آیه نیست. پیرمردی زندگی خود را میکند و به حقیقت هم رسیده است. به نظر من این آیه با تعلیمات دینی مرسوم بسیار ناسازگار است. احتمالاً باید توجیه کنند که درست است نگفته، ولی مسلمان شدهاند.
نام آن مسیحی را اصلاً نمیدانیم. نمیدانم؛ سلمان فارسی به آزمایش کردن ادیان مختلف شهرت دارد. مسیحی متألّهی آمده و گذشته است؛ یکی هم نیستند، ظاهراً چند نفرند. به نظرم همهٔ شواهد متنی نشان میدهد آمدهاند، فهمیدهاند پیامبر جدیدی ظهور کرده و رفتهاند؛ زندگیشان را میکنند. انگار وقتی از سطحی بالاتر به توحید رسیده باشید، میفهمید مهم نیست که مثلاً در ۸۰ سالگی شروع به نماز خواندن کنم؛ به جای رشد، از نظر معنوی سقوط میکنم. به نظر من این آیه چنین محتوایی دارد که با تصورات جریان اصلیِ دینی مسلمانان ناسازگار است.
پس کسانی هستند که با شنیدن حرف حقِ پیامبر نمیتوانند ایمان بیاورند و انگار به چیز دیگری نیاز دارند. چه چیزی موجب پایین ماندن سطح شناختی آنان میشود؟ دستکم در قرآن، عامل عقبماندگی ذهنیِ کسانی که حقیقت را درک نمیکنند، موضوعی بسیار پرارجاع است؛ اما آن چیزی نیست که در تعلیمات متعارف دینی به ما میگویند.
چه چیزی باعث میشود کسی از نظر شناختی رشد نکند و اگر حرف حق را به او بزنید، نپذیرد؟ در پاسخ، عمل نکردن به چیزهایی که خودش قبول دارد مطرح میشود. معمولاً از هواپرستی و عدم تقوا سخن میگویند. تعبیر «صُمٌّۢ بُكْمٌ» را داریم؛ پرسش این است که آدمها چگونه چنین میشوند. چیزی شاید بیش از ۱۰۰ بار در قرآن تکرار شده که در تعلیمات جریان اصلی دینی نیست: تقلید از سنتهای موجود جامعه عامل اصلی است. کسی در جامعهای مشرک به دنیا میآید و همان عقاید را میپذیرد.
علت اینکه این مطلب در جریان اصلی مطرح نمیشود روشن است: کسانی هم که پای منبر نشستهاند، همگی همینگونهاند. اگر چنین چیزی بگویید، شخص میگوید من هم باید عقاید سنتیام را بررسی کنم؛ اینجا به دنیا آمدهام و شیعه شدهام. قدری شک میکنم که نکند من نیز با همان مکانیسم چنین شدهام. واقعاً نمیدانم و نشمردهام، ولی شاید بیش از ۱۰۰ بار آمده است که از مخالفان پیامبر میپرسند چرا چنین هستید و جواب میدهند از اجدادمان پیروی میکنیم: آنان این بتها را میپرستیدند و من هم همانها را میپرستم.
نکته همان است که گفتید: از عقل خود استفاده نمیکنند، تقلید میکنند. مولوی میگوید: «خلق را تقلید شان بر باد داد». عامل اصلیِ بر باد رفتن و هلاکت آدمها، تقلید از سنتهای عملی و نظری جامعه است. کسی باور کرده این بت کاری میکند، چون اینجا به دنیا آمده و همهٔ گفتهها را پذیرفته است. آنکه جای دیگر به دنیا آمده، گفتههای آنجا را پذیرفته است.
چرا آدمها اینگونه تابع سنتهای جامعهٔ خود میشوند؟ اگر بخواهم همهٔ این موارد را در یک چیز جمع کنم: با این کار امنیت پیدا میکنند و در جامعه پذیرفته میشوند؛ میتوانند شغل داشته باشند، غذا به دست آورند و مسائل حیاتیشان حل میشود. نمیدانم چه بگویم؛ غلبهٔ الزامات حیات بر شناخت. نیازهای حیاتیِ خوردن، خوابیدن و امنیت و زندگی روزمره غلبه پیدا میکند و شناخت کمتر کار میکند.
تاریخ را کنار بگذاریم؛ همین حالا در هر جغرافیایی که به دنیا آمده باشید، قطعاً سنتهای فکری و عملی غلطی وجود دارد: ایران، آمریکا یا هر جای دیگر. باید از نیروی شناخت خود استفاده کنید، چیزهایی غیر از آنچه همه میگویند بفهمید و اگر همرنگ جماعت نمیشوید، تبعاتش را تحمل کنید. در آمریکا هم ممکن است شغلتان را از دست بدهید؛ در ایران ممکن است چیزی بیش از شغل از دست بدهید.
زنده ماندن و زندگی روزمره الزاماتی دارد. هواپرستی که ایشان گفت و بیشتر در جریان اصلی بر آن تأکید میشود، این است که آدم لذت میخواهد. چه لذتی دارد بفهمم این بتها کار نمیکنند؟ بیشتر برایم رنج ایجاد میکند؛ بنابراین اصلاً سراغ چنین فکری نمیروم. روزمرگی و همرنگ شدن با جماعت، عامل اصلی از کار افتادن فکر و نرسیدن به شناخت خوب است.
این پدیده قرار است آن عادت را بشکند. کسانی انگار گرفتار روزمرگیاند و زندگی خود را میکنند؛ موجوداتی زندگیشان را میکنند، غذا آماده میشود و از طریق جامعه امنیت مییابند. پدیده برای کسی ظاهر میشود که عقل و شناختش به اندازهٔ کافی قوی نیست؛ مانند آن راهب مسیحی نیست که با شنیدن یک کلمه بفهمد از طرف خداست. به سطحی از درک درست جهان نرسیده است؛ پس نیاز دارد پدیدهای عجیب ببیند تا انگار این عادت از بین برود و چیزی بفهمد.
بیّنه و شکستن عادت
ظهور چنین پدیدههایی نتیجهٔ وجود آدمهایی با این ویژگی است. اگر همه مانند آن راهب مسیحی بودند، لازم نبود برای اثبات حق بودن سخن پیامبر، کسی شتر از کوه بیرون بکشد.
لازم نیست گوینده یا شنوندهٔ این بحثها به مطالب مورد بحث اعتقاد داشته باشد. همواره بر این نکته تأکید میکنم: ممکن است آتئیست باشید و متن دینی را بخوانید تا بفهمید آنان جهان را چگونه میبینند و چگونه فکر میکنند. این جهانبینی دینی است. همانطور که لازم نیست جهانبینی علمی را قبول داشته باشم تا بفهمم چه میگویند و مثلاً استعارهٔ ماشین یعنی چه.
آوردن آیات قرآن به این معنا نیست که مانند کسی بر منبر میخواهم چیزی را برای شما ثابت کنم؛ میخواهم ثابت کنم قرآن این را میگوید و این مفهوم به آنچه در قرآن هست نزدیک است. بحث من فارغ از این است که شما به قرآن اعتقاد دارید و جهانبینی دینی را قبول دارید یا نه. ممکن است آتئیست دیگری بگوید من از قرآن چنین نمیفهمم، چیز دیگری میفهمم.
پرانتز مارکس
همیشه این مثال را میزنم: اگر در جلسهای شرکت کنم که دربارهٔ ترویج خشونت در آثار مارکس بحث میکنند، میتوانم هیچ اعتقادی به مارکس نداشته باشم و خوب با آنان بحث کنم. بگویم در فلان جا چنین گفته و این نشان میدهد در ذهنیت مارکس ترویج خشونت نیست. ممکن است کسی بپرسد اصلاً مارکس چیست و چرا بحث میکنی؟ برای فهمیدن سخن مارکس لازم نیست به او اعتقاد داشته باشم. اگر چنین بود، باید به یک فیلسوف ایمان میآوردیم و فقط او را میخواندیم.
ما فیلسوفهای مختلف را میخوانیم و میکوشیم بفهمیم جهان را چگونه میدیدند: نیچه چگونه میبیند، کانت چگونه میبیند و چرا؛ منشأ افکارشان کجاست، از کجا شروع کردهاند و به کجا رسیدهاند. معنی حرف من این است که اگر قرآن را بخوانید، باید این چیزها را بفهمید و بهعنوان جهانبینی بپذیرید.
چرا این پدیده خطرناک است؟ کسی که بیشتر بر اساس الزامات حیاتی زندگی میکند، به اعتقادهایی رسیده که به او امنیت میدهند، دلنشیناند و موجب تأیید دیگران و پذیرفته شدن در جامعه میشوند. معمولاً این اعتقادها با پیروی از هوای نفس نیز سازگارند؛ پوششی برای آزادی عملهایی میشوند که شاید داشتنشان خوب نباشد. پس پشت آن اعتقادها انرژی زیادی هست و اقتداری از جامعه و بیرون آنها را تأیید میکند.
ناگهان شتری از کوه بیرون میآورید؛ یعنی تمام اعتقادات او غلط است. انگار پدیدهای بسیار پرانرژیتر دیده که نمیتواند انکارش کند. شخصی گفته از طرف خدا آمدهام و ما خواستهایم اگر چنین است، از این کوه شتر بیرون بیاورد؛ شتر بیرون آمده و باید قبول کنم پیامبر است. قبول کردن پیامبری او یعنی پذیرفتن اینکه هرچه تا حالا میدانستهام و همهٔ سنت جامعهٔ من غلط است؛ به معنای آن جامعه، مرتد میشوم.
از یک طرف مجموعهای از گزارههای سنتی در ذهن دارم که از نظر شناختی پذیرفتهام، بسیار پرانرژیاند و اقتداری پشت آنهاست. از طرف دیگر، ناگهان گزارهای بسیار ناسازگار با تمام سیستم اصل موضوعی ذهنم وارد شده که آن هم پرانرژی است و نمیتوانم انکارش کنم. برای کسی که بر اساسی زندگی میکند و همهچیز در روال طبیعی پیش میرود، دیدن چیزی ۱۸۰ درجه متفاوت وضعیتی وحشتناک است. یا باید آن را بپذیرد، همهٔ آن چیزها را کنار بگذارد، تمام زندگیاش را عوض کند و احتمالاً با تهدید کشته شدن مواجه شود، یا کمکم بر آن سرپوش بگذارد.
چند روز که میگذرد، شاید بگوید دربارهٔ این شتر چندان معلوم نیست؛ آنجا شکافی هم بود. چون این امر به زندگی او وصل است، حالت معمول این است که گزارهٔ شناختیِ ناگهان ظاهرشده را کمکم محو کند. فردا فکر میکند شاید دچار توهم شدهام. کسی پیدا میشود و حرفی شکبرانگیز میزند؛ مثلاً میگوید قبلاً این شتر را جایی دیده بودم.
هلاکت فقط از طریق بیّنه
کمکم شبهه پیدا میشود و آن گزاره از بین میرود. شخص با پدیدهای مواجه شده که واقعاً برای درستیاش شواهد دارد، اما اکنون آن را انکار میکند. به اینجا میرسیم که هیچ هلاکتی جز از طریق بیّنه وجود ندارد.
در جهانبینی دینی، هلاکت مردن نیست. از منظر آخرت، هلاک شدن یعنی به جایی برسید که شایستهٔ عذاب شوید، از خدا دور شوید یا راهتان به سوی او بسته شود. هلاکت این است؛ مرگ به معنای رفتن به آنسو نیست. همه میمیرند، اما سخن از هلاکت فقط از طریق بیّنه است.
ذات انسان چنان است که همهٔ آدمها بدون استثنا، اگر با حقیقت مواجه شوند، آن را میپذیرند. اگر چیزهای مختلف میگویند، چیزهای مختلف میبینند و آنها را حقیقت میدانند. اینکه بدانم چیزی حقیقت است و انکارش کنم، انگار دست بردن در جایی از ذات خودم است که نباید؛ ماهیت انسانیام را از بین بردهام. این باعث هلاکت میشود.
پس خطر این پدیده به تنها راه هلاکت مربوط است؛ راهی با احتمال بسیار زیاد رفتن به سوی هلاکت. مجموعهٔ عقاید و سنتها قدرتمند است و بر اساس آن زندگی میکنید؛ اینرسی دارد و بهسادگی کنار نمیرود. گزارهٔ شناختی جدیدی وارد میشود و حالت معمول، آنچه همیشه رخ داده و میدهد، این است که اکثریت قریب به اتفاق آن گزارهٔ جدید را از بین میبرند.
ممکن است این توضیح تحلیلی روانشناختی به نظر برسد که چندان مبتنی بر متن نیست و صریحاً در آن بیان نشده است. قبلاً جایی نسبتاً مفصل توضیح دادهام که همهٔ این مطالب در داستان شتر صالح در قرآن بهطور تمثیلی بیان شده است.
تمثیل شتر صالح
پس از آن اتفاق، شتر نصف آب آنان را میخورد و آب تقسیم شده بود. انگار بهطور تمثیلی انرژی حیات تقسیم میشود. شتر هر روز جلو چشم قوم صالح بود؛ پدیدهای که هر روز یادآوری میکرد همهٔ کارها و افکارتان غلط است. آبشان را نیز میخورد، انگار چیزی از انرژی آنان میگرفت.
وجود گزارهای نامأنوس انرژی آدم را میگیرد؛ مشغولیتی ایجاد میشود و انرژیای که باید صرف زندگی شود، انگار هدر میرود. آنان شتر را نابود کردند؛ بیّنه را کشتند، چون نتوانستند حضورش را تحمل کنند و به همین دلیل هلاک شدند. قبلاً این را مفصل گفتهام. این گزاره را نوشتم تا بگویم با H-میراکل نمیتوان گزارهٔ دینی خوبی ساخت، اما با این مفهوم میتوان.
اختفای الهی
بحث اختفای الهی این است که چرا خدا آشکار نیست؛ چرا معلوم نیست خدا وجود دارد و از ما چه میخواهد. اینهمه آدم متفکر در جهان یا به خدا اعتقاد ندارند یا مطمئن نیستند. خدا ما را خلق کرده و بسیار مهم است بفهمیم وجود دارد، اما آنقدر آشکار نیست که همه بفهمیم آیا وجود دارد و چه میخواهد.
این از پرسشهای نسبتاً مهم فلسفهٔ دین است. حتی برخی در کنار مسئلهٔ شر، آن را برهانی علیه خداشناسی میدانند: اگر خدایی بود و همهدان، همهتوان و مهربان بود، نباید خود را پنهان میکرد. چرا خدا پنهان است؟
ممکن است کسی بگوید قوای شناختی تو ضعیف است و کسانی که قوای شناختی قویتری دارند، خدا را میبینند؛ مشکل از خودت است. ادامهٔ پرسش این است که چرا خدا معجزهای نمیآورد. فرض کنید از نظر شناختی ضعیف باشم؛ سؤال دقیقاً این است که چرا خدا خود را طوری ظاهر نمیکند که همه بتوانند بفهمند. طیفی از آدمها با قوای شناختی مختلف وجود دارد؛ چرا همانطور که مثلاً بر قوم صالح ظاهر شد، خود را ظاهر نمیکند؟
پس ارتباطی طبیعی میان اختفای الهی و مفهوم معجزه هست. بخش اصلی ماجرا انگار این است که چرا خدا معجزهای نمیآورد و کاری نمیکند که همه بتوانند ایمان بیاورند. این نگاه و تعریف به کار بحث دربارهٔ این مسئله میآید.
معجزه و زمان: پاسخ به آزادگان
به نظر من چند نکته در مرکز بحث اختفای الهی قرار میگیرند. این مسئله بهنوعی از همان جهانبینیِ پشت تعریف قبلی تغذیه میکند. دکتر آزادگان برهانی مطرح کردند که فکر میکنم دربارهٔ معجزه بود. یکی از بخشهایش این بود که جهان فعلی همان جهان پیشین است؛ پس اگر کسی بگوید قبلاً معجزه رخ داده، اکنون نیز باید رخ بدهد.
با این نگاه به میراکل، چنین استدلالی به ذهن میرسد: میراکل شکستن قواعد طبیعت بهدست خداست؛ خدا همان خدا و قوانین طبیعت نیز همان قوانیناند، پس اگر قبلاً معجزه بوده، اکنون هم باید باشد. از این نگاه چندان معنا ندارد بگویم خدا قبلاً کارهای نامنظم انجام میداده و اکنون انجام نمیدهد. مانند پدیدهای فیزیکی یا متافیزیکی نگاه میکنیم که خدا خلاف قاعده کاری انجام میدهد. وجود مشاهدهگری که قرار است تحت تأثیر قرار بگیرد، اصلاً در این مفهوم نیست. اما توضیح اینکه چرا قبلاً معجزه بوده و اکنون نیست، بهشدت به تفاوت مشاهدهگر گذشته و امروز وابسته است.
وقتی دربارهٔ تعریف سهقسمتی صحبت میکنم و با اشاره میگویم این تعریف یا آن تعریف، نگران شنوندهای هستم که حرکات مرا نمیبیند. در کلاس دوم دبیرستان معلم شیمی داشتیم که اوربیتالها را درس میداد. کلاس ما به دلیل شلوغی بچهها مرتب منحل میشد. به رشتهٔ تجربی رفته بودم؛ آن کلاس منحل شد و به ریاضی رفتم. خودم هم دوست داشتم ریاضی بخوانم. روزی گفتند پدر و مادرها پروندهها را بگیرند. نزد مدیر رفتم و گفتم میخواهم به ریاضی بروم؛ مرا میشناخت و گفت برو. از آن کلاس راحت شدم.
چیزی فهمیده نمیشد؛ بچهها برای تفریح میآمدند. معلم عادت داشت سؤال کند که مثلاً دربارهٔ این اوربیتال چه باید اینجا گذاشت. من هم واقعاً خجالت میکشیدم جواب بدهم. یک بار اشتباه کرد و پرسید آرایش اوربیتالی این، این است یا این؟ همه گفتند «این». تمام کلاس داد زدند و او گفت آفرین؛ فکر کرد بالاخره فهمیدهاند. من هم مدام میگویم این تعریف و آن تعریف. منظورم از این، تعریف جدیدی است که اسم خاصی برایش نمیگذارم؛ دیگری را H-میراکل مینامم. تعریف جدید برای صحبت دربارهٔ اختفای الهی به کار میآید.
پاسخ متدینان از درون جهانبینی خودشان این است که خدا در طول تاریخ خود را ظاهر کرده است. خدا بهعنوان موجودی زنده و حیّ، برنامهای تاریخی داشته است. لازم نیست آنچه امروز هست دیروز هم بوده باشد یا آنچه دیروز بوده امروز نیز باشد. خدا و دنیا ماشین نیستند که معجزه نیز پدیدهای قانونمند باشد؛ مثلاً ۱۲ درصد نامنظم و، نمیدانم، ۸۸ درصد منظم باشد و بتوانیم برایش فرمولی بدهیم.
خدا انسان را خلق کرده و پیش از انسان، مطلقاً چنین پدیدهای وجود نداشته است. با خلق انسان، کمکم خدا بر او ظاهر شده؛ ظهور بر انسان و آمدن انبیا به جایی رسیده که دیگر احتیاجی به این شکل ظهور نیست. باید این را درک کنیم. در قرآن نقشهٔ راهی میبینید که چرا و چگونه سلسلهای از انبیا آمده و نهایتاً با ظهور کتابی مانند قرآن، آن سلسله ختم شده است.
مسیحیان، یهودیان و مسلمانان، هر سه بهنوعی به ختم سلسلهٔ انبیا اعتقاد دارند. پس تاریخی بودن ظهور خدا در بطن اعتقادات ادیان ابراهیمی مستتر است. یهودی از فرستادن موسی در لحظهای از تاریخ و رسیدن بنیاسرائیل به جایی سخن میگوید؛ مسیحیان معتقدند با ظهور مسیح و رزورکشن، بساط انبیا تمام شده است؛ مسلمانان میگویند با آمدن قرآن تمام شده است. بههرحال در این نگاه، تاریخی بودن ظهور خدا امری قطعی است.
علتش این است که مشاهدهگر تغییر میکند. باید نقشهٔ راه انسان، وضعیت شناختی او و شواهد ممکن را بدانید تا بفهمید چرا ظهور ابتدا آن شکل بوده، سپس شکل دیگری پیدا کرده و بنا بر اعتقاد مسلمانان به کتاب ختم شده است. بنابراین به یک معنا، افراد مذهبی اصولاً اختفای الهی را بهعنوان پدیدهای قبول ندارند. باید توضیح بدهند چرا از جایی به بعد روال معجزات به آن شکل جمع شده است؛ هرکدام بهنحوی توضیح میدهند چرا اکنون مانند سابق نیست.
جمعبندی و انتقال به اختفا
پاسخ این است که مشاهدهگر فعلی در وضعیت مشاهدهگر ۲۰۰۰ سال پیش نیست. موضوع بحث، اختفای الهی و کاربرد این نگاه به معجزه در حل مسئلهٔ آن است.
من «احتجاب الهی» را بیشتر به کار میبرم؛ اختفا هم بسیار میگویم، ولی به دلیل معنای در حجاب بودن، احتجاب را ترجیح میدهم. اصطلاح مورد بحث هیدننس است. این برهان در ادیان ابراهیمی نسبتاً قدیمی و تکرارشونده است.
برهان شلنبرگ
به نظر میآید این مسئله بهصورت برهانی علیه وجود خدا نخستین بار در تز دکتری جان شلنبرگ مطرح شده است. بعداً نیز چندین مقاله دربارهٔ آن نوشته است. تز دکتریاش را در آکسفورد انجام داده و فیلسوفی کانادایی است. این صورتبندی بسیار متأخر است؛ اما خود مسئله همیشه میان متألّهان مطرح بوده و پاسخهای دینی داشته است. پیشتر، پرسش این بود که چرا شواهد کافی وجود ندارد تا همه بتوانند ایمان بیاورند؛ به صورت برهانی علیه وجود خدا مطرح نمیشد. استفاده از آن بهعنوان چنین برهانی نخستین بار از طرف ایشان مطرح میشود.
پس از آن، بحثهای بسیار، کتابهایی دربارهٔ مسئله، شاید نزدیک ۱۰۰ مقاله و تزهای دکتری مختلف پدید آمده و ادبیات بسیار وسیعی شکل گرفته است.
مسئله را دقیقتر توضیح دهیم. نخست فرض کنیم خدای ادیان ابراهیمی وجود دارد. این قید مهم است، چون مسئله دربارهٔ خدا با صفاتِ مطرح در این ادیان است: عالم مطلق، قادر مطلق و خیرخواه مطلق. منظور از خیرخواه، کاملاً خیرخواه بودن است؛ آدمها و موجودات را بسیار دوست دارد و میخواهد بهترین شرایط برایشان فراهم شود. دینداران این مقدمه را قبول دارند.
از طرف دیگر، در داستانها و مباحث دینی همیشه گفته میشود باید به خدا ایمان بیاورید یا دستکم به وجودش باور داشته باشید. این یا باعث رستگاری در آخرت میشود یا در این دنیا موجب زندگی اخلاقی و فضیلتمندانه است. ادیان میگویند به مجموعهٔ گزارههایشان باور بیاورید؛ مهمترین و پایهایترین گزاره این است که خدا وجود دارد. حداقل باید آن را قبول داشته باشید.
ایمان بدون باور نمیشود. نمیتوان گفت مؤمنم، ولی قبول ندارم خدا هست. ایمان احتمالاً مرحلهای بالاتر، نوعی اطمینان قلبی، اعتماد و اتکا به خدایی است که باور دارید وجود دارد؛ به او اعتماد میکنید، خود را در آغوش او میگذارید و حرفش را میپذیرید. قرآن میان اسلام و ایمان تفاوت میگذارد. نمیخواهم این مفاهیم را با هم تطبیق بدهم، اما دستکم میتوان فهمید باور داشتن مرحلهای بسیار سادهتر است که میتوان از آدمها انتظار داشت.
اینجا وارد معرفتشناسی میشویم و مفهوم باور در برهان مهم میشود. حداقلِ خواست ادیان ابراهیمی برای رستگاری در دو دنیا این است که باور داشته باشیم خدا هست. باور چه حالت ذهنیای است؟ به نظر میآید بیشتر معرفتشناسان میپذیرند باور، نگرش یا حالت ذهنی غیرارادی است.
اگر با چشم ببینید اینجا لیوان قهوهای هست و قوای شناختی شما درست کار کند، حالت ذهنی باور شکل میگیرد و به گزارهٔ وجود لیوان قهوه در اینجا باور پیدا میکنید. غیرارادی بودن یعنی اگر شواهد کافی برای شخصی با قوای شناختی سالم وجود داشته باشد، باور به گزارهای که شواهد بر آن دلالت میکند، مستقل از خواستن یا نخواستن او پدید میآید.
وقتی میبینم ماژیک قرمزی در دستم است، دیگر دست من نیست؛ نمیتوانم اراده کنم رنگی که میبینم قرمز نباشد. میبینم و شاهد وجود دارد. باور، حالت ذهنی دربارهٔ گزاره است. در استدلال نیز، اگر شواهد کافی و استدلال قوی باشد، میپذیرید؛ اگر شواهد ناقص باشد، نمیپذیرید. مانند دیدن چیزی است. اگر صندلی سبزی ببینید، نمیتوانید بگویید اکنون باور ندارم چیزی سبز اینجاست. اگر قوای شناختی درست کار کند و شواهد وجود داشته باشد، ارادهٔ من دخیل نیست. ادعا این است و غالباً پذیرفته میشود؛ بسیار کماند کسانی که غیرارادی بودن باور را قبول نکنند.
پذیرش و پرکتیس: آلستون
در اینجا بحثی هست. ویلیام آلستون، فیلسوف معروف آمریکایی، کتابی دربارهٔ همین مسئلهٔ باور دارد. او متدین نبود و بعداً از طریق شرکت در مراسم متدین شد. در آن کتاب توضیح میدهد که میتوانید به صورت غیرمستقیم خودتان را در فرایندی قرار دهید تا به چیزی باورمند شوید. در آن فرایند، شواهد برایتان پررنگتر میشود. مانند کم کردن وزن است: نمیتوانم اراده کنم و ۵ کیلو از وزنم کم شود، ولی میتوانم خودم را در شرایطی قرار دهم که کمک کند. در مورد باور هم میتوانم خودم را در شرایطی قرار دهم که کمکم باور برایم پدید آید.
این مورد خاصی است، ولی به صورت عمومی باورها برای ما غیرارادی پدید میآید. اگر شواهد کافی وجود داشته باشد، آدمها باور میکنند؛ مگر اینکه شخصی با قوای شناختی سالم بخواهد جلوی باور خودش را بگیرد. پس مقدمهٔ چهارم این است: همهٔ اشخاص، به محض مشاهده یا مواجهه، یعنی قرار گرفتن در معرض شواهد کافی، باور پیدا میکنند؛ مگر آنکه عمداً جلوی کارکرد قوای شناختی خود را بگیرند. مثلاً چشمتان را بپوشانید یا ببندید و بعد بگویید باور ندارم اینجا صندلی هست. اگر چنین کاری نکنید و جلوی قوهٔ شناختی خود را نگیرید، وقتی چیزی را ببینید به آن باور پیدا میکنید.
باور و non-resistant، non-believer
مقدمهٔ پنجم برهان این است: در جهانی زندگی میکنیم که بسیاری انسانهای غیرباورمندِ غیرمقاوم وجود دارند. این کلمات مهم است: غیرباورمند و غیرمقاوم. ممکن است تعبیر غیرگناهکارِ غیرباورمند یا غیرمقصرِ غیرباورمند هم به کار رود.
مقدمهٔ بعدی دربارهٔ خداوند خیرخواه، عالم مطلق و قادر مطلق است. چون قادر مطلق است، میتواند شواهد را فراهم کند. چون عالم مطلق است، میداند این انسانها برای رستگاری خود به آن نیاز دارند. چون خیرخواه است، باید این کار را بکند؛ خیر انسانها در این است. بنابراین، در این برهان، وجود خدای ادیان ابراهیمی با توضیح و صفاتی که بیان کردیم، با وجود غیرباورمندانِ غیرمقاوم در تضاد قرار میگیرد. چون وجود این اشخاص یک واقعیت است، نتیجهٔ برهان این میشود که خدا با آن کیفیت یا صفاتی که ادیان ابراهیمی میگویند وجود ندارد.
این صورت شبیه مسئلهٔ شر است، ولی مسئله متفاوت است. میتوانید جهانی داشته باشید که هیچ شر، درد، رنج و صدمهای در آن نباشد و همه چیز خوب باشد، ولی آدمها همچنان با اختفا مواجه باشند. از آن طرف، ممکن است شرور وجود داشته باشد، اما خدا برای آدمها ظاهر باشد، کاملاً با آنان صحبت کند و مثلاً بگوید این دردی که به تو میدهم به این یا آن دلیل است. اینها دو مسئلهٔ مختلفاند، هرچند صورتبندی برهانشان شبیه است.
اگر خیلی ساده بگوییم، توقع ما از جهانی که خدای ادیان ابراهیمی خلق کرده باشد، این شکل نیست. انگار در برهان شر میگویید توقع نداشتیم اینقدر درد در جهان باشد، اینجا هم توقع داریم چنین اتفاقی نیفتد. اگر کسی قلبش را باز کرده، مقاومتی ندارد و میگوید حاضرم اگر خدا وجود داشته باشد بپذیرم، ولی نشانهٔ کافی ندارد، به نظر میآید خدا باید نشانهٔ کافی را به او بدهد تا بپذیرد. اگر نشانه بود، غیرارادی باور میآورد. باور لازمهٔ این بود که بعداً ایمان بیاورد و زندگی مؤمنانه را پیش ببرد. چرا این شواهد فراهم نشده است؟
میتوان در مقدمات مختلف این برهان بحث کرد، دید کجا ممکن است مشکل داشته باشد و خواست آن را رد کرد. آنچه دکتر میگفت، به نظر میآید به این مقدمه حمله میکند که وجود خدای ادیان ابراهیمی با غیرباورمندِ غیرمقاوم در تضاد است. میشود بحث کرد: غیرباورمندِ غیرمقاوم وجود دارد، ولی خدا دلیلی دارد که به اندازهٔ کافی ظاهر نمیشود. اگر به اندازهٔ کافی ظاهر شود، چه اتفاقی میافتد؟ ممکن است این اشخاص شواهد کافی را ببینند و در بادی امر قبول کنند، ولی به سبب مشکلات شناختی، مشکلات حیاتی یا تمایلات و هوای نفس خود مقاومت کنند و باید دچار هلاکت شوند. پس چون خدا مهربان و خیرخواه است، اتفاقاً به اندازهٔ کافی ظاهر نمیشود. چنین پاسخی هم میتوان به برهان داد.
میگویید این دو با هم در تضاد نیستند؛ این هم راهی برای پاسخ دادن به آن مقدمه است.
تئودیسیهای اختفا
هر کس دربارهٔ این تضاد حرف بزند و برای آن پاسخی بیاورد، کاری میکند که در این ادبیات به آن تئودیسی میگوییم. یعنی دلیلی بیاوریم که توجیه کند چرا شرایط از طرف خداوند اینگونه است. مثلاً در مسئلهٔ شر میتوانید بگویید شرور در جهان به سبب ارادهٔ آزاد رخ داده است؛ آدمها با ارادهٔ آزاد خود شر ایجاد میکنند. یا تئودیسی معروف جان هیک را مطرح کنید: «سول میکینگ» اتفاق میافتد، یعنی شرور و سختیها باعث میشود خودسازی کنید. اینجا هم میتوان انواع تئودیسی آورد. مثلاً پاسخ مدنظر شما این است که این دو در تضاد نیستند، چون خدا میخواهد قوای شناختی تقویت شود.
دینداران معمولاً در اینجا پاسخهایی میدهند. یکی این است که غیرباورمندِ غیرمقاوم وجود ندارد؛ همهٔ تقصیر متوجه آدمهاست. همه چیز درست است و شما آدمها مقاومت کردهاید. طرف مقابل میگوید: چه مقاومتی کردهام؟ من که آمادهام. اینکه بگوییم غیرباورمندِ غیرمقاوم وجود ندارد، پاسخ بسیار مرسومی است و در این ادبیات زیاد دیده میشود: شواهد خدا همه جا هست، کافی است چشم خود را باز کنید و ببینید.
این نکته مطرح میشود که باور میتواند درجات مختلف داشته باشد؛ چهبسا به درجهای برسد که شخص ببیند و مسئلهٔ اختفا کنار برود. اما به نظر من اینجا برعکس فکر میکنیم. باور حالتی ذهنی دربارهٔ یک گزاره است. شواهد آن گزاره را برای شما تقویت میکند و باور را موجه میسازد. مثلاً دربارهٔ گزارهٔ «آفتاب در آسمان است»، آنچه میبینید، لمس میکنید، درجهٔ حرارت و گزارش آدمهای دیگر، شواهد شماست. اینها گزاره را به امر واقع وصل میکند. گزارهٔ «اکنون روز است» یا «آفتاب در آسمان است» با شواهد مختلف تقویت میشود. متعلق یا محتوای حالت ذهنی شما، یعنی باور، آن گزاره است که بر پایهٔ شواهد به واقعیت وصل شده است. این شواهد، باور شما به گزاره را موجه میکند.
حالا توقع دربارهٔ گزارهٔ «خدا وجود دارد» چیست؟ اگر خدا وجود داشته باشد، برای اینکه به این گزاره باور کنم، لازم است شواهد و دلایلی وجود داشته باشد که آن را به واقعیت وصل کند؛ مثلاً انواع معجزات یا اینکه خدا به نحوی خودش را نشان بدهد، مانند خورشید که خود را نشان میدهد. باور به واسطهٔ شواهد پیدا میشود؛ اول باور ندارم که بعد شواهد را ببینم.
البته حرفی که زدید در همین برهان مهم است. میتوان به شیوهای از تفکر پاسکالی گفت بعضی وقتها برای پیدا کردن شواهد، باید پیش از باور نوعی پذیرش داشته باشم. هنوز نمیتوانم باور داشته باشم، اما میتوانم قبول کنم. پیش از باور، مرحلهای از قبول کردن یا پذیرش هست؛ با آن جلو میروم و بعد شواهد لازم برای باور پدید میآید.
فرض کنید کلیدم را گم کردهام. کجا دنبالش بگردم؟ بچهای میگذرد و میگوید در حیاط کلیدی دیده است. ممکن است حرف او شاهد کافی نباشد تا باور کنم کلید من در حیاط افتاده؛ شواهد من نشان میداد اینجاها گمش کردهام. با این حال حرفش را قبول میکنم، در حیاط میگردم و اتفاقاً کلید را میبینم. دیدن کلید دلیل میشود که باور کنم آنجا افتاده است.
این یک نوع پاسخ است. همان آلستون که مثال زدم، نقل میکند که بیدین بود و چند نفر از دوستانش گفتند یکشنبهها با هم به کلیسا برویم. یک سال برای فرصت مطالعاتی در آکسفورد بود. میگفتند برویم هم فال و هم تماشا؛ کلیسای جالب و قدیمی را ببینیم، همان جایی که به گفتهٔ آنان فیلم هری پاتر در آن بازی شده است. او قبول میکند، بارها میرود و کمکم این اتفاق برای خودش هم میافتد و دیندار میشود.
قبول کردن فقط یک امر ذهنی نیست؛ عمل هم میخواهد. پذیرش امری ارادی است، برخلاف باور که ارادی نیست و با دیدن شواهد پدید میآید. برای قبول کردن لازم نیست شواهدی وجود داشته باشد؛ ممکن است با شواهد فرضی، محدود یا کم قبول کنید. ولی آن پذیرش به عمل کردن نیاز دارد. وقتی اراده میکنید و قبول میکنید، باید سراغ شواهد بروید تا پیدا کنید. رفتن تا این مرحله ارادی است.
اگر اینگونه به مسئله نگاه کنیم، این پاسخ به مقدمهٔ دوم برهان حمله میکند. میگوید آنچه در ادیان ابراهیمی نیاز داریم، لزوماً باور نیست. ممکن است سوسوی کمنور چراغی جایی باشد، خبری رسیده باشد، آدمهایی متدین را ببینیم، گزارشی داشته باشیم یا حتی در قلبمان چیزی حس کنیم. لازم نیست شواهد آنقدر زیاد باشد که به مرحلهٔ باور برسیم؛ میتوانیم دنبال آن برویم و ببینیم.
خیلی وقتها به نظر میآید انگار دنیا اینگونه تنظیم شده است که اندکی دست از الزامات حیاتی بکشیم، خبرهایی بشنویم و برویم ببینیم چه خبر است؛ تحقیق و بررسی کنیم. اگر از این راه به باور برسیم، به نظر میآید باور ارزشمندی خواهد بود و ارزشی که آن شخص به دست میآورد، از ارزش شخصی که شواهد کافی برایش فراهم شده بیشتر است. مانند بالا رفتن از کوه است: میگویند اگر از دماوند بالا بروید و بر قله بایستید، منظرهای از منطقهٔ، چه میدانم، شمیرانات میبینید که از داخل تهران نمیتوانید ببینید. میگویم قبول میکنم، بروم ببینم چیست. پس میتوان در مقدمات مختلف این برهان بحث کرد.
اما باید گفت شخص به وظایف شناختی خودش عمل کرده است. مقاومت نکردن بهتنهایی کافی نیست؛ کاری فعالتر هم لازم است. اگر به وظایف شناختی خود عمل کرده و به نتیجه نرسیده باشد، آنگاه میتوان این برهان را مطرح کرد.
وظایف شناختی و لایفلانگ سیکر
شلنبرگ به این پاسخ هم پرداخته است. جواب او دربارهٔ کسانی است که تمام عمر جستوجو میکنند. آدمهایی هستند که میگویند همهٔ برهانهای شما را میخوانیم؛ هر شاهدی بیاورید دنبالش میرویم. تمام عمر برای پیدا کردن خدا تلاش کردهایم، اما باز هم باور برایمان پدید نیامده است. اگر چنین کسانی وجود داشته باشند، به نظر میآید همچنان میتواند برهانش را پیش ببرد. پس غیرمقاوم فقط کسی نیست که منفعل نشسته باشد.
فرض کنید کسی بگوید تمام وظایف معرفتی خود را انجام دادهام. شاید چنین کسانی باشند؛ شاید نامی هم میآورد. شخص میگوید هر برهانی دربارهٔ خدا بوده خواندهام، هر حرف و کتابی بوده خواندهام و کتاب مقدس را هم میخوانم؛ دیگر چه باید بکنم؟ این توقع خیلی بالایی نیست؟ نمیدانیم؛ دستکم خودش چنین میگوید. میگویند حتی یک نفر هم وجود داشته باشد کافی است. اما اگر بگوییم آن یک نفر دلیل خاص یا مشکلی داشته است، برهان ضعیفتر میشود؛ قبول دارم قدرت برهان کاهش مییابد. اگر تعداد بسیار زیادی اینگونه باشند، وضع متفاوت است. کسانی که تمام عمر جستوجو میکنند کمترند، ولی برهان با این شکل هم پیش میرود: آدمهای غیرمقاوم زیادند و ممکن است به آنان بگوییم به اندازهٔ کافی تلاش نکردهاید.
مثلاً یک میلیارد آدم، شاید بیشتر؛ برهان دربارهٔ آنان است. ممکن است بگوییم تلاش معرفتی کافی نکردهاید. اما او میتواند بپرسد چرا باید اینقدر تلاش معرفتی از آدمها توقع داشته باشید؟ اگر اینقدر مهربان هستید و میدانید نیاز دارم و دنیا، آخرت و ابدیت من از بین میرود، چرا کار را سادهتر و شواهد را بیشتر نکردید؟ اگر شواهد بیشتر میشد، این یک میلیارد نفر مثلاً ۵۰ میلیون میشدند؛ تعداد میلیاردها آدمی که ابدیت خود را از دست میدهند کمتر میشد. به نظر میآید همچنان برهان نمیتواند جلو برود، ولی اشکالاتی که شما میگویید وجود دارد.
آدمهایی هم هستند که برعکس، دیندار بودهاند و بعد به شواهد دیگری رسیدهاند. از این جهت هم میتوان به نحوی برهان را تقویت کرد. این برهان شکل جمعیتشناختی هم دارد: از نظر جغرافیایی و ملیتی، در جاهایی از کرهٔ زمین مسلمان و مسیحی حضور دارند و در جاهای زیادی انگار خبری نبوده است. مثلاً چین و بخشهایی از آسیا را مطرح میکنیم؛ میلیاردها آدم در آن سمت هستند و در خاورمیانه ادیان ابراهیمی پررنگاند. ماجرای این تفاوت جمعیتی چیست؟ چرا اینجا ادیان ابراهیمی اینقدر پررنگاند و آنجا خبری نیست؟ این هم یکی از شکلهای برهان است و میتوان آن را از این راه تقویت کرد.
این حرف که توقع خدا از آدمها بر اساس شواهدی که برایشان فراهم کرده متفاوت است، حرف منطقیای است؛ قاعدتاً شلنبرگ هم آن را قبول میکند. اما میگوید از کسانی که شواهد کافی برایشان فراهم نشده، نباید انتظار زیاد داشت یا برایشان عذاب طولانی در نظر گرفت. اگر در دین گفته شود رستگار نمیشوند یا تا ابد در جهنم خواهند رفت، به نظر میآید این قسمت را نباید بپذیرد. به این راحتی نمیتوان پاسخ داد.
در متون دینی چیزهایی هم علیه حرف شما هست: اگر کسی در پایان ایمان بیاورد، لزوماً قبول نمیشود. به آیهای اشاره میشود که در زیارت آل یاسین هم میخوانیم؛ در آن لحظه، بعد از آن مرحله، انگار ایمان قبول نمیشود.
اینکه بگوییم غیرباورمندِ غیرمقاوم وجود ندارد، پاسخ خیلی مرسومی است: خدا همه چیز را ظاهر کرده، کافی است ببینید و مشکل از شماست که نمیبینید. ولی قدری عجیب است؛ اگر بگوییم همهٔ آدمها مشکلی دارند، چرا این مشکل در جغرافیا به این شکل پراکنده است؟ پاسخ آن راحت نیست.
بعضیها میان رسالت و نبوت تفاوت میگذارند. فکر میکنم، دستکم در اسلام، بعد از پیامبر نبی دیگری نیست. دربارهٔ رسول نمیدانم؛ بعضیها تفاوتی میگذارند و چیزهایی میگویند. دربارهٔ نبوت قطعاً تعبیر «لا نبی بعدی» بارها آمده و «خَاتَمَ ٱلنَّبِيِّۦنَ» را اینگونه تفسیر میکنند. نمیدانم؛ برای من این حرف عجیب است. میگویند میان رسالت و نبوت تفاوت میگذارند، ولی دستکم در اسلام بعد از پیامبر نبوت نداریم.
دربارهٔ داستان معروفی که مطرح شد، فکر میکنم شاید آنقدر نقل کردهاند که راست باشد یا نباشد. دربارهٔ راسل شاید بتوان چیزهای دیگری هم گفت، ولی اکنون قضاوت نمیکنیم.
جمعبندی جلسه
با مسئلهای سخت روبهرو هستیم؛ مسئلهٔ سادهای نیست. مسئلهٔ معجزه دقیقاً وارد این برهان میشود. توقع اینکه خدا به نحوی ظهور بیشتری داشته باشد، به نظر توقع بیجایی نیست. اینکه خدا به نحوی پاسخ داده یا نداده و چگونه میتوان آن را توضیح داد، مسئلهای است که باید دربارهاش فکر کرد.